Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 49

Devanagari script

लक्ष्म्या पादयुगं गृह्य ऊरूपरि निवेशितम् । अप्सरोगीयमानं तु भक्त्यानम्य च केशवम्

Transliteration

lakṣmyā pādayugaṃ gṛhya ūrūpari niveśitam | apsarogīyamānaṃ tu bhaktyānamya ca keśavam

Translation

لکشمی نے اُن کے دونوں قدم تھام کر اپنی رانوں پر رکھے ہوئے تھے۔ اپسراؤں کے گیت کے بیچ نارَد نے بھکتی سے کیشوَ کو سجدۂ تعظیم کیا۔

Word by Word

• लक्ष्म्या: by Lakṣmī
• लक्ष्म्या: Karana (Instrument/कर्ता-सहायक)
• Type: Noun
• Root: लक्ष्मी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया विभक्ति, एकवचन

• पादयुगम्: pair of feet
• पादयुगम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: पाद + युग (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (पादयोः युगम्), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन

• गृह्य: having taken/holding
• गृह्य: Purvakala (Prior action)
• Type: Indeclinable
• Root: ग्रह् (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्यय (ल्यप्/क्त्वान्त), 'having taken'

• ऊरूपरि: upon the thigh
• ऊरूपरि: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: ऊरु (प्रातिपदिक) + उपरि (अव्यय)
• Form: अव्ययीभाव-समास (ऊरौ उपरि), अव्यय; स्थानवाचक

• निवेशितम्: placed/resting
• निवेशितम्: Karma (Object-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: नि + विश् (धातु) + णिच् + क्त
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (भूतकर्मणि), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन; 'केशवम्' इति विशेषणम्

• अप्सरोगीयमानम्: being sung (praised) by apsarases
• अप्सरोगीयमानम्: Karma (Object-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: अप्सरस् + गीयमान (√गै/गाय् + यक्; कर्मणि वर्तमान)
• Form: तत्पुरुष-समास (अप्सराभिः गीयमानः), कर्मणि वर्तमानकाले यक्-प्रत्ययान्त कृदन्त, नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन; 'केशवम्' इति विशेषणम्

• तु: but/indeed
• तु: Sambandha (Discourse particle)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय (विरोध/विशेषण-निपात)

• भक्त्या: with devotion
• भक्त्या: Karana (Means/Instrument)
• Type: Noun
• Root: भक्ति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया विभक्ति, एकवचन

• नम्य: having bowed
• नम्य: Purvakala (Prior action)
• Type: Indeclinable
• Root: नम् (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्यय (ल्यप्), 'having bowed'

• च: and
• च: Sambandha (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय (समुच्चयबोधक)

• केशवम्: Keśava
• केशवम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: केशव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन

Speaker

Narrator (contextual Purāṇic narration)

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Lakṣmī sits near the reclining Keśava, gently holding and placing his feet upon her thighs; Apsarases sing in the background; Nārada bows with folded hands, vīṇā at his side.

Characters & Entities

• Lakṣmī
• Keśava (Viṣṇu)
• Apsarases
• Nārada (implied by context)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Devotional humility (namaskāra) before the Lord, honored by Lakṣmī herself, is portrayed as the highest etiquette of dharma.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No earthly tīrtha is named; the scene is the divine Kṣīrābdhi court.

What ritualistic prescription is mentioned?

Implicit devotion through bowing (namaskāra) is shown, but no formal ritual injunction is stated.