Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 18

Devanagari script

क्षुत्तृषार्तो भ्रमन्दुर्गे कानने गिरिगह्वरे । ततोऽपश्यत्सरो दिव्यं पद्मिनीखण्डमण्डितम्

Transliteration

kṣuttṛṣārto bhramandurge kānane girigahvare | tato'paśyatsaro divyaṃ padminīkhaṇḍamaṇḍitam

Translation

بھوک اور پیاس سے بےتاب ہو کر وہ پہاڑی گھاٹیوں والے اس دشوار جنگل میں بھٹکتا رہا؛ پھر اس نے ایک الٰہی جھیل دیکھی جو کنول کے جھنڈوں سے آراستہ تھی۔

Word by Word

• क्षुत्तृषार्तः: afflicted by hunger and thirst
• क्षुत्तृषार्तः: Karta (Subject qualifier/कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: क्षुत् (प्रातिपदिक) + तृषा (प्रातिपदिक) + आर्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; द्वन्द्वपूर्वक-तत्पुरुषभाव (क्षुत्-तृषाभ्याम् आर्तः = afflicted by hunger and thirst)

• भ्रमन्: wandering
• भ्रमन्: Karta (Subject qualifier/कर्ता-विशेषण)
• Type: Verb
• Root: भ्रम् (धातु)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्त (present participle); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• दुर्गे: in a difficult place/terrain
• दुर्गे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: दुर्ग (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन

• कानने: in the forest
• कानने: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: कानन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन

• गिरिगह्वरे: in a mountain-cave/cleft
• गिरिगह्वरे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: गिरि (प्रातिपदिक) + गह्वर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (गिरेः गह्वरे)

• ततः: then/from there
• ततः: Sambandha (Sequence/क्रम)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय; क्रियाविशेषण (adverb) अपादान/क्रम (then/from there)

• अपश्यत्: saw
• अपश्यत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: पश् (धातु)
• Form: लङ्-लकार (imperfect/past), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

• सरः: a lake
• सरः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: सरस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• दिव्यं: divine
• दिव्यं: Karma (Qualifier/कर्म-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: दिव्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम्

• पद्मिनीखण्डमण्डितम्: adorned with groups of lotus-plants
• पद्मिनीखण्डमण्डितम्: Karma (Qualifier/कर्म-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पद्मिनी (प्रातिपदिक) + खण्ड (प्रातिपदिक) + मण्डित (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; तृतीया-तत्पुरुष/करणार्थ (पद्मिनीखण्डेन मण्डितम् = adorned with clusters of lotuses)

Speaker

Narrator (contextual Purāṇic narrator within Revā Khaṇḍa)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Unnamed divya-saras (name likely given later in the chapter)

Type: kund

Skanda Dialogue

Listener: Frame listener not specified here

Visual Art Cues

Scene: A parched king emerges from rocky ravines into a clearing where a luminous lotus lake spreads out, pink lotuses clustered thickly; the water seems to glow, contrasting with the harsh terrain behind him.

Characters & Entities

• Citrasena
• divya-saraḥ (divine lake)
• padma/padminī (lotus)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Dharma often reveals itself as sacred water—relief for the body and purification for the soul—after endurance through hardship.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

A “divine lake” (divya-saraḥ) within the Revā Khaṇḍa sacred geography; its full identification unfolds in the surrounding narrative.

What ritualistic prescription is mentioned?

Implied preparation for snāna (bathing) at a sacred lake, elaborated in the next verses.