Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 26
Devanagari script
ततोऽहं त्वरया गत्वा तन्मुखे मनुजेश्वर । सुश्रान्तो विगतज्ञानः परं निर्वेदमागतः
Transliteration
tato'haṃ tvarayā gatvā tanmukhe manujeśvara | suśrānto vigatajñānaḥ paraṃ nirvedamāgataḥ
Translation
پھر میں جلدی سے اس کے منہ کی طرف گیا، اے انسانوں کے سردار؛ نہایت تھکا ہوا، حواس پراگندہ، میں دنیا سے گہری بے رغبتی اور دل شکستگی میں ڈوب گیا۔
Word by Word
ततःthen
ततः:
Sambandha (Discourse marker/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअनन्तरार्थक-अव्यय (then)
अहम्I
अहम्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formउत्तमपुरुष-सर्वनाम, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (Nominative Singular)
त्वरयाwith haste
त्वरया:
Karana (Instrument/Means/करण)
TypeNoun
Rootत्वरा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन (Feminine, Instrumental, Singular)
गत्वाhaving gone
गत्वा:
Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
TypeIndeclinable
Rootगत्वा (कृदन्त, √गम् धातु)
Formक्त्वान्त-अव्यय (gerund): having gone
तत्his/that
तत्:
Shashthi-sambandha (Genitive relation/षष्ठीसम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-एकवचनार्थे समासपूर्वपद (in compound: 'his/that')
मुखेin the mouth
मुखे:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootमुख (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन (Neuter, Locative, Singular)
मनुजेश्वरO lord of men
मनुजेश्वर:
Sambodhana (Address/सम्बोधन)
TypeNoun
Rootमनुज + ईश्वर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन (Masculine, Vocative, Singular)
सुश्रान्तःutterly exhausted
सुश्रान्तः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootसु + श्रान्त (प्रातिपदिक; श्रान्त = √श्रम् क्त)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (Masculine, Nominative, Singular)
विगतज्ञानःbereft of understanding
विगतज्ञानः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootविगत + ज्ञान (प्रातिपदिक; विगत = √गम् क्त, वि-उपसर्ग)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (Masculine, Nominative, Singular); बहुव्रीहिः: यस्य ज्ञानं विगतम् सः
परम्great, extreme
परम्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootपर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; निर्वेदम् इति विशेषण (great)
निर्वेदम्despondency, dispassion
निर्वेदम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootनिर्वेद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन (Masculine, Accusative, Singular)
आगतःhad reached, attained
आगतः:
Kriya (Predicate/क्रिया)
TypeVerb
Rootआगत (कृदन्त, √गम् धातु; आ-उपसर्ग, क्त)
Formभूतकृदन्त (क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्तरि-प्रयोगार्थः (PPP used predicatively: 'had come/attained')
Speaker
A narrator-sage addressing a king
Tirtha Mahatmya
Type: cave
Skanda Dialogue
Listener: Manuṣa-īśvara / ‘lord of men’ addressed (interlocutor)
Visual Art Cues
Scene: The devotee, drained and dazed, reaches the fish’s mouth—an immense, protective threshold—his face showing collapse of worldly desire and the dawning of renunciation.
Characters & Entities
M
Maheśvara (implied)M
Matsyarūpa (implied)FAQs
Extreme crisis can mature into vairāgya, pushing the soul toward surrender and higher seeking.
No specific site is mentioned in this verse.
None.