Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 17

Devanagari script

सर्पा यन्त्रस्थिता घोराः शम्ये वरुणनैरृतौ । गायत्री चैव सावित्री स्थिते ते रश्मिबन्धने

Transliteration

sarpā yantrasthitā ghorāḥ śamye varuṇanairṛtau | gāyatrī caiva sāvitrī sthite te raśmibandhane

Translation

یَنتَر کے اندر ہولناک سانپ رکھے گئے؛ شمیہ پر ورُن اور نَیرِرت مقرر ہوئے۔ اور لگاموں کے بندھن کے طور پر گایتری اور ساوتری وہیں قائم تھیں۔

Word by Word

• सर्पाः: serpents
• सर्पाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सर्प (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), बहुवचन

• यन्त्रस्थिताः: placed in the mechanism
• यन्त्रस्थिताः: Karta (Subject qualifier)
• Type: Adjective
• Root: यन्त्र + स्थित (स्था-धातु, क्त कृदन्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; समास: सप्तमी-तत्पुरुष (‘in the device’ + ‘placed’); स्थित = क्त-प्रत्ययान्त (PPP)

• घोराः: terrible
• घोराः: Karta (Subject qualifier)
• Type: Adjective
• Root: घोर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• शम्ये: in the śamī (wood/part named śamya)
• शम्ये: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: शम्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन

• वरुणनैरृतौ: in (the regions of) Varuṇa and Nairṛta
• वरुणनैरृतौ: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: वरुण + नैरृत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/अधिकरण), द्विवचन; समास: द्वन्द्व (Varuṇa and Nairṛta)

• गायत्री: Gāyatrī
• गायत्री: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: गायत्री (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक अव्यय (conjunction)

• एव: indeed
• एव: Sambandha (Emphasis)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारणार्थक अव्यय (emphatic particle)

• सावित्री: Sāvitrī
• सावित्री: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सावित्री (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन

• स्थिते: (the two) situated/placed
• स्थिते: Kriya (Predicate participle)
• Type: Verb
• Root: स्था (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (PPP), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन (गायत्री-सावित्री इत्ययोः विशेषणम्)

• ते: those two
• ते: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, प्रथमा, द्विवचन (feminine implied by referents)

• रश्मिबन्धने: in the binding of rays
• रश्मिबन्धने: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: रश्मि + बन्धन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन; समास: षष्ठी-तत्पुरुष (‘of rays’ + ‘binding/cord’)

Speaker

Sūta (Lomaharṣaṇa) to the sages (deduced)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Revā-kṣetra (Narmadā)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Within the chariot’s mechanism, fierce serpents coil as living power; on the crossbar stand Varuṇa and Nairṛta as stern directional guardians; Gāyatrī and Sāvitrī appear as radiant goddesses holding luminous reins that bind and guide the divine vehicle.

Characters & Entities

• Serpents (Nāgas)
• Varuṇa
• Nairṛta
• Gāyatrī
• Sāvitrī

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Mantric power (Gāyatrī/Sāvitrī) is portrayed as what ‘binds’ and governs motion, suggesting that sacred recitation stabilizes life’s forces.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The Revā Khaṇḍa context sanctifies the Narmadā region; this verse chiefly highlights mantra-deities rather than a particular location.

What ritualistic prescription is mentioned?

No direct prescription, though the mention of Gāyatrī/Sāvitrī naturally aligns with japa and sandhyā-related disciplines.