Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 11

Devanagari script

तद्वन्मृकण्डतनयोऽप्यनुभूयाखिलां नदीम् । सतीर्थां पदशः प्राह पाण्डुपुत्राय पावनीम्

Transliteration

tadvanmṛkaṇḍatanayo'pyanubhūyākhilāṃ nadīm | satīrthāṃ padaśaḥ prāha pāṇḍuputrāya pāvanīm

Translation

اسی طرح مرکنڈ کے فرزند نے بھی، پوری ندی کو اس کے تیرتھوں سمیت قدم بہ قدم خود تجربہ کر کے، اس پاک کرنے والی (ریوا) کا بیان پانڈو کے ایک بیٹے سے کیا۔

Word by Word

• तद्वत्: likewise
• तद्वत्: Kriya (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: तद्वत् (अव्यय/तद्धित)
• Form: अव्यय; उपमानार्थे (in like manner)

• मृकण्ड-तनयः: the son of Mṛkaṇḍa
• मृकण्ड-तनयः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मृकण्ड (प्रातिपदिक) + तनय (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; तत्पुरुष-समास (षष्ठी-तत्पुरुष): मृकण्डस्य तनयः

• अपि: also
• अपि: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय/अप्यर्थे (also)

• अनुभूय: having experienced
• अनुभूय: Kriya (Gerundial/क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: अनु + भू (धातु) + क्त्वा (ल्यप्)
• Form: ल्यप्-प्रत्ययान्त अव्यय (gerund), पूर्वकालिक क्रिया; उपसर्ग: अनु

• अखिलाम्: entire
• अखिलाम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अखिल (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन; विशेषण

• नदीम्: the river
• नदीम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: नदी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन

• स-तीर्थाम्: with (all) tīrthas
• स-तीर्थाम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स (अव्यय/उपसर्गसदृश) + तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन; अव्ययीभाव: सतीर्थम् = तीर्थैः सह (with its fords/pilgrimage-places)

• पदशः: step by step
• पदशः: Kriya (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: पदशस् (अव्यय)
• Form: अव्यय; क्रमशः/अनुक्रमेण (step by step)

• प्राह: told, said
• प्राह: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र + अह्/ब्रू (धातु; परस्मैपद)
• Form: लिट् (परोक्षभूत/Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; उपसर्ग: प्र

• पाण्डु-पुत्राय: to the son of Pāṇḍu
• पाण्डु-पुत्राय: Sampradana (Recipient/सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: पाण्डु (प्रातिपदिक) + पुत्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, चतुर्थी (4), एकवचन; तत्पुरुष-समास (षष्ठी-तत्पुरुष): पाण्डोः पुत्रः

• पावनीम्: purifying
• पावनीम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पावनी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन; विशेषण

Speaker

Vāyu

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Revā/Narmadā

Type: river

Skanda Dialogue

Listener: Dvijāḥ / brāhmaṇa audience

Visual Art Cues

Scene: Mārkaṇḍeya (Mṛkaṇḍa’s son) gestures along a river-map or points downstream while speaking to a Pāṇḍava prince; the river appears as a winding blue ribbon with marked tīrthas.

Characters & Entities

• Mārkaṇḍeya
• Revā (Narmadā)
• Pāṇḍu
• Pāṇḍava

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Direct engagement with sacred geography—walking and knowing the river’s tīrthas—becomes a living teaching passed from sage to righteous seeker.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Revā/Narmadā as a whole, along with her many tīrthas, presented as a purifier encountered sequentially.

What ritualistic prescription is mentioned?

Implied is the stepwise pilgrimage approach (padaśaḥ) to the river and her tīrthas; no single named rite is mandated in the verse.