Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 22

Devanagari script

व्यासेश्वरद्वयं प्रोक्तं पितृतीर्थद्वयं तथा । नन्दिकेश्वरतीर्थे द्वे द्वौ च गोपेश्वरौ स्मृतौ

Transliteration

vyāseśvaradvayaṃ proktaṃ pitṛtīrthadvayaṃ tathā | nandikeśvaratīrthe dve dvau ca gopeśvarau smṛtau

Translation

ویاسیشور کے دو دھام بیان کیے گئے ہیں، اور پِتر تیرتھوں کی بھی دو جگہیں ہیں۔ نندیکیشور تیرتھ دو ہیں، اور گوپیشور کے دو مندر بھی یاد کیے جاتے ہیں۔

Word by Word

• व्यासेश्वरद्वयम्: the pair of Vyāseśvara shrines
• व्यासेश्वरद्वयम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: व्यास-ईश्वर-द्वय (प्रातिपदिक; व्यास + ईश्वर + द्वय)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम्; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (व्यासस्य ईश्वरः) + तत्पुरुषः (व्यासेश्वरयोः द्वयम्)

• प्रोक्तम्: is declared/said
• प्रोक्तम्: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र-वच् (धातु) → प्रोक्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि क्त-प्रत्ययान्त कृदन्तम् (past passive participle); नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम्; ‘(इदं) प्रोक्तम्’ = ‘is said/declared’

• पितृतीर्थद्वयम्: the pair of Pitṛ-tīrthas
• पितृतीर्थद्वयम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: पितृ-तīर्थ-द्वय (प्रातिपदिक; पितृ + तीर्थ + द्वय)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम्; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (पितॄणां तीर्थम्) + तत्पुरुषः (…योः द्वयम्)

• तथा: likewise
• तथा: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; समुच्चयार्थे (also/likewise)

• नन्दिकेश्वरतीर्थे: at the Nandikeśvara ford
• नन्दिकेश्वरतीर्थे: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: नन्दि-केश्वर-तīर्थ (प्रातिपदिक; नन्दि + केश्वर + तीर्थ)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, सप्तमीविभक्तिः, एकवचनम्; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (नन्देः/नन्दिनः केश्वरः) + तत्पुरुषः (नन्दिकेश्वरस्य तीर्थम्)

• द्वे: two
• द्वे: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: द्वि (सङ्ख्या-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, द्विवचनम्; संख्याविशेषणम्

• द्वौ: two
• द्वौ: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: द्वि (सङ्ख्या-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, द्विवचनम्; संख्याविशेषणम्

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; समुच्चयार्थक-निपातः

• गोपेश्वरौ: the two Gopeśvaras
• गोपेश्वरौ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: गोप-ईश्वर (प्रातिपदिक; गोप + ईश्वर)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा (Nominative), द्विवचनम्; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (गोपस्य ईश्वरः)

• स्मृतौ: are remembered/recorded
• स्मृतौ: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: स्मृ (धातु) → स्मृत (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि क्त-प्रत्ययान्त कृदन्तम्; पुंलिङ्गे, प्रथमा, द्विवचनम्; ‘(ते) स्मृतौ’ = ‘are remembered/mentioned’

Speaker

A sage (muni), per the adhyāya’s narrative enumeration

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Pitṛ-tīrtha (pair), Vyāseśvara (pair), Nandikeśvara-tīrtha (pair), Gopeśvara (pair)

Type: ghat

Skanda Dialogue

Listener: dvijas / yātrikas

Visual Art Cues

Scene: A solemn ghat scene: two Pitṛ-tīrtha steps with black sesame and water offerings; nearby two Vyāseśvara liṅgas under simple canopies; Nandikeśvara shrines with prominent Nandī statues; Gopeśvara shrines with pastoral motifs (cowherd staff, cows) suggesting ‘Gopa’ association.

Characters & Entities

• Vyāseśvara
• Pitṛtīrtha
• Nandikeśvara
• Gopeśvara
• Vyāsa
• Pitṛs

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Pilgrimage includes responsibility toward ancestors; tīrthas serve both personal devotion to Śiva and pitṛ-dharma through remembrance and offerings.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Vyāseśvara, Pitṛtīrtha, Nandikeśvara, and Gopeśvara locations in the Revā Khaṇḍa listing.

What ritualistic prescription is mentioned?

Not explicit, but Pitṛtīrtha traditionally implies śrāddha, tarpana, and snāna performed for the Pitṛs.