Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 21

Devanagari script

मन्मथेशद्वयं चैव भृगुतीर्थद्वयं तथा । पराशरेश्वरौ द्वौ च अयोनीसंभवद्वयम्

Transliteration

manmatheśadvayaṃ caiva bhṛgutīrthadvayaṃ tathā | parāśareśvarau dvau ca ayonīsaṃbhavadvayam

Translation

مَنمتھیش کے بھی دو دھام ہیں، اور بھِرگو تیرتھوں کی بھی ایک جوڑی ہے۔ پرَاشریشور کے دو مندر بیان کیے گئے ہیں، اور ‘ایونی سمبھَو’ کے نام سے معروف جوڑی بھی—یعنی جو رحم کے بغیر پیدا ہوئے۔

Word by Word

• मन्मथेशद्वयम्: the pair of Manmatheśvara shrines
• मन्मथेशद्वयम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: मन्मथ-ईश्वर-द्वय (प्रातिपदिक; मन्मथ + ईश्वर + द्वय)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम्; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (मन्मथस्य ईश्वरः) + तत्पुरुषः (मन्मथेश्वरयोः द्वयम्)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; समुच्चयार्थक-निपातः (conjunction)

• एव: indeed/also
• एव: Sambandha (Emphasis/अवधारण)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; अवधारणार्थक-निपातः (emphatic particle)

• भृगुतीर्थद्वयम्: the pair of Bhṛgu-tīrthas
• भृगुतीर्थद्वयम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: भृगु-तīर्थ-द्वय (प्रातिपदिक; भृगु + तीर्थ + द्वय)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम्; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (भृगोः तीर्थम्) + तत्पुरुषः (भृगुतीर्थयोः द्वयम्)

• तथा: likewise
• तथा: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; समुच्चय/प्रकारार्थे (also/likewise)

• पराशरेश्वरौ: the two Parāśareśvaras
• पराशरेश्वरौ: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: पराशर-ईश्वर (प्रातिपदिक; पराशर + ईश्वर)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, द्विवचनम्; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (पराशरस्य ईश्वरः)

• द्वौ: two
• द्वौ: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: द्वि (सङ्ख्या-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, द्विवचनम्; संख्याविशेषणम् (पराशरेश्वरौ इत्यस्य विशेषणम्)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; समुच्चयार्थक-निपातः

• अयोनीसंभवद्वयम्: the pair of Ayonīsaṃbhava (non-womb-born) shrines
• अयोनीसंभवद्वयम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: अ-योनि-सम्भव-द्वय (प्रातिपदिक; अ + योनि + सम्भव + द्वय)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम्; समासः—नञ्-तत्पुरुषः (अयोनि = अयोनिः/अयोनिजः) + तत्पुरुषः (अयोनि-सम्भवः) + तत्पुरुषः (…योः द्वयम्)

Speaker

A sage (muni), per the adhyāya’s narrative enumeration

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Manmatheśa (pair), Bhṛgu-tīrtha (pair), Parāśareśvara (pair), Ayonīsaṃbhava (pair)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: dvijas / pilgrims

Visual Art Cues

Scene: A sequence panel of four paired markers along a river path: Manmatheśa liṅga with Kāma’s sugarcane-bow emblem subdued at Śiva’s feet; Bhṛgu-tīrtha with Bhṛgu ṛṣi holding kamaṇḍalu; Parāśareśvara with Parāśara seated in tapas; Ayonīsaṃbhava represented by a radiant self-manifest liṅga (svayambhū) emerging from rock without womb-birth symbolism.

Characters & Entities

• Manmatheśa
• Bhṛgutīrtha
• Parāśareśvara
• Ayonīsaṃbhava
• Bhṛgu
• Parāśara

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The Purāṇa ties sacred geography to the lineage of ṛṣis and divine mysteries, turning the landscape into a living memory of dharma.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Manmatheśa, Bhṛgu-tīrtha, Parāśareśvara, and Ayonīsaṃbhava sites listed in Revā Khaṇḍa.

What ritualistic prescription is mentioned?

None stated; the verse is primarily an authoritative inventory of revered locations.