Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 20

Devanagari script

ऋणमोचनतीर्थे द्वे तथा स्कन्देश्वरद्वयम् । दशाश्वमेधतीर्थे द्वे नन्दीतीर्थद्वयं द्विजाः

Transliteration

ṛṇamocanatīrthe dve tathā skandeśvaradvayam | daśāśvamedhatīrthe dve nandītīrthadvayaṃ dvijāḥ

Translation

اے دو بار جنم لینے والو! یہاں رِṇमोچن تیرتھ دو ہیں، اور اسی طرح اسکندیشور کے دو دھام ہیں۔ دَشاشومیدھ تیرتھ بھی دو ہیں، اور نندی تیرتھوں کی ایک جوڑی بھی ہے۔

Word by Word

• ऋणमोचनतीर्थे: at the Debt-removing ford (tīrtha)
• ऋणमोचनतीर्थे: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: ऋणमोचन-तīर्थ (प्रातिपदिक; ऋण + मोचन + तीर्थ)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, सप्तमीविभक्तिः (अधिकरणे/Locative), एकवचनम्; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (ऋणस्य मोचनम् इति) + तत्पुरुषः (ऋणमोचनस्य तीर्थम्)

• द्वे: two
• द्वे: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: द्वि (सङ्ख्या-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया (Nominative/Accusative), द्विवचनम्; संख्याविशेषणम्

• तथा: likewise/also
• तथा: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; प्रकार/समुच्चयार्थे (adverb/conjunctive: 'also/likewise')

• स्कन्देश्वरद्वयम्: the pair of Skandeśvara shrines
• स्कन्देश्वरद्वयम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: स्कन्द-ईश्वर-द्वय (प्रातिपदिक; स्कन्द + ईश्वर + द्वय)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम्; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (स्कन्दस्य ईश्वरः) + तत्पुरुषः (स्कन्देश्वरयोः द्वयम्)

• दशाश्वमेधतीर्थे: at the Ten-Aśvamedha ford
• दशाश्वमेधतीर्थे: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: दश-अश्वमेध-तīर्थ (प्रातिपदिक; दश + अश्वमेध + तीर्थ)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, सप्तमीविभक्तिः, एकवचनम्; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (दशानाम् अश्वमेधानाम्) + तत्पुरुषः (दशाश्वमेधस्य तीर्थम्)

• द्वे: two
• द्वे: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: द्वि (सङ्ख्या-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, द्विवचनम्; संख्याविशेषणम्

• नन्दीतीर्थद्वयम्: the pair of Nandī-tīrthas
• नन्दीतीर्थद्वयम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: नन्दी-तīर्थ-द्वय (प्रातिपदिक; नन्दी + तीर्थ + द्वय)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम्; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (नन्द्याः तीर्थम्) + तत्पुरुषः (नन्दीतीर्थयोः द्वयम्)

• द्विजाः: O twice-born (brāhmaṇas)
• द्विजाः: Sambodhana/Address (Vocative sense/सम्बोधनार्थ)
• Type: Noun
• Root: द्विज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा (Nominative), बहुवचनम्

Speaker

A sage (muni), addressing dvijas

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Ṛṇamocana-tīrtha (pair), Daśāśvamedha-tīrtha (pair), Nandī-tīrtha (pair)

Type: ghat

Skanda Dialogue

Listener: dvijāḥ (twice-born audience/pilgrims)

Visual Art Cues

Scene: A pilgrim-map tableau: the Revā riverbank with multiple small liṅga-shrines and marked bathing steps; sages (dvijas) listening as a guide recites paired tīrtha names—Ṛṇamocana, Skandeśvara, Daśāśvamedha, Nandī-tīrtha—each indicated by banners or emblems (debt-knot untied, sacrificial horse icon, Nandī bull).

Characters & Entities

• Ṛṇamocanatīrtha
• Skandeśvara
• Daśāśvamedhatīrtha
• Nandītīrtha
• Nandī

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Sacred places are presented as remedies for worldly burdens (like debt) and as gateways to merit associated with great sacrifices, anchored in Śiva-Skanda devotion.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Ṛṇamocana, Skandeśvara, Daśāśvamedha, and Nandī tīrthas within the Revā Khaṇḍa itinerary.

What ritualistic prescription is mentioned?

No direct prescription; the mention of Daśāśvamedha evokes yajña-associated merit, typically accessed here through tīrtha-snān and worship rather than performing the sacrifice.