Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 59

Devanagari script

तत्र तच्चाभवत्तीर्थं पुण्यं सिद्धनिषेवितम् । येन सा कापिलैस्तात सेविता ऋषिभिः पुरा

Transliteration

tatra taccābhavattīrthaṃ puṇyaṃ siddhaniṣevitam | yena sā kāpilaistāta sevitā ṛṣibhiḥ purā

Translation

وہیں وہ مقام ایک مقدس تیرتھ بن گیا—پاکیزہ اور سِدھوں کے زیرِ سَیوا—کیونکہ قدیم زمانے میں، اے عزیز، کپِل کے رِشیوں اور دیگر رِشیوں نے وہاں سکونت و عبادت کی تھی۔

Word by Word

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; देशवाचक-क्रियाविशेषणम्

• तत्: that
• तत्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम् (that)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; समुच्चयार्थक-निपातः

• अभवत्: became
• अभवत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √भू (धातु)
• Form: लङ्-लकारः (अनद्यतनभूत/Imperfect), प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; परस्मैपदम्

• तीर्थम्: a sacred ford/pilgrimage place
• तीर्थम्: Karta (Subject complement/कर्ता-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• पुण्यम्: holy, meritorious
• पुण्यम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पुण्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम्

• सिद्ध-निषेवितम्: frequented by siddhas
• सिद्ध-निषेवितम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सिद्ध (प्रातिपदिक) + निषेवित (कृदन्त; नि-√सेव् (धातु) क्त)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; तत्पुरुषः (सिद्धैः निषेवितम्); भूतकर्मणि कृदन्तः (frequented)

• येन: by whom
• येन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः (करण), एकवचनम्

• सा: she (that river)
• सा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• कापिलैः: by Kapila’s (followers/sages)
• कापिलैः: Karana (Agent-instrument/करण)
• Type: Adjective
• Root: कापिल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः (करण), बहुवचनम्; विशेषणम् (Kapila-related; here: Kapila’s [sages/people])

• तात: O dear one / O father (term of address)
• तात: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: तात (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, सम्बोधन-विभक्तिः, एकवचनम्

• सेविता: was frequented
• सेविता: Kriya-pratipatti (Predicate/क्रियासम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: सेवित (कृदन्त; √सेव् (धातु) क्त)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; भूतकर्मणि कृदन्तः (served/frequented)

• ऋषिभिः: by sages
• ऋषिभिः: Karana (Agent-instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: ऋषि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः (करण), बहुवचनम्

• पुरा: formerly
• पुरा: Kala (Time/काल)
• Type: Indeclinable
• Root: पुरा (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; कालवाचक-क्रियाविशेषणम् (formerly)

Speaker

Sūta (Lomaharṣaṇa) (deduced)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāpila-tīrtha

Type: ghat

Skanda Dialogue

Listener: tāta / dear one (addressed)

Visual Art Cues

Scene: A marked tīrtha spot on the riverbank—perhaps a simple stone platform or natural ford—visited by luminous siddhas and austere rishis; the air shimmers subtly, suggesting an unseen spiritual congregation.

Characters & Entities

• Siddhas
• Kapila
• Ṛṣis
• Kapilā (river/region)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

A place becomes a tīrtha through sustained sanctification by realized beings—siddhas and ṛṣis.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The tīrtha associated with Kapila and the Kapila-sages in the Kapilā/Narmadā region.

What ritualistic prescription is mentioned?

No specific rite; the verse explains the source of the tīrtha’s holiness—siddha and ṛṣi association.