Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 58

Devanagari script

तपस्तप्त्वा गतं मोक्षं येषां जन्म न चागमः । येन तत्र तपस्तप्तं कपिलेन महात्मना

Transliteration

tapastaptvā gataṃ mokṣaṃ yeṣāṃ janma na cāgamaḥ | yena tatra tapastaptaṃ kapilena mahātmanā

Translation

ریاضت کر کے انہوں نے موکش (نجات) پائی، اور ان کے لیے پھر جنم کی واپسی نہ رہی۔ اسی مقام پر مہاتما کپِل نے اپنی تپسیا کی تھی۔

Word by Word

• तपः: austerity, penance
• तपः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तपस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; कर्म (austerity as object of 'having performed')

• तप्त्वा: having practiced (performed)
• तप्त्वा: Purvakala-kriya (Prior action/पूर्वकालक्रिया)
• Type: Verb
• Root: √तप् (धातु)
• Form: क्त्वान्त-अव्ययम् (gerund/absolutive): having performed austerity

• गतम्: attained
• गतम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: गत (कृदन्त; √गम् (धातु) क्त)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; भूतकर्मणि कृदन्तः (gone/attained)

• मोक्षम्: liberation
• मोक्षम्: Gati/Karma (Goal/Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: मोक्ष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• येषाम्: of whom
• येषाम्: Shashthi-sambandha (Genitive/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, षष्ठी-विभक्तिः, बहुवचनम्; सम्बन्धे (of whom)

• जन्म: birth
• जन्म: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: जन्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• न: not
• न: Sambandha (Negation/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; निषेध-निपातः (negation)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; समुच्चय/अन्वयार्थकः

• आगमः: return/coming again
• आगमः: Karta (Predicate noun/कर्ता-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: आगम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; (पुनरागमनम्)

• येन: by whom
• येन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः (करण), एकवचनम्

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; देशवाचक-क्रियाविशेषणम्

• तपः: austerity
• तपः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तपस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• तप्तम्: was performed
• तप्तम्: Kriya-pratipatti (Predicate/क्रियासम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: तप्त (कृदन्त; √तप् (धातु) क्त)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; भूतकर्मणि (performed)

• कपिलेन: by Kapila
• कपिलेन: Karana (Agent-instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: कपिल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः (करण), एकवचनम्

• महात्मना: by the great-souled (sage)
• महात्मना: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: महात्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम् (of the great-souled one)

Speaker

Sūta (Lomaharṣaṇa) (deduced)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāpila-tīrtha

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: nṛpa (king)

Visual Art Cues

Scene: Austere hermitage by the river: Kapila, radiant yet ascetic, seated in deep meditation; nearby rishis engaged in tapas; the air is still, with a subtle aura suggesting liberation and ‘no return’.

Characters & Entities

• Kapila
• Mokṣa
• Ṛṣis

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Austerity performed in a sanctified place culminates in mokṣa; true tapas leads to freedom from rebirth.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The place where Kapila performed tapas—within the Kapilā/Narmadā sacred region near Amarakanṭaka.

What ritualistic prescription is mentioned?

Tapas (austerity) is highlighted as the transformative discipline associated with this locale.