Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 31

Devanagari script

तथापि न तयोः कश्चिन्मनसः पृथिवीपते । विकारोऽभवदध्यात्मपारसम्प्राप्तचेतसोः

Transliteration

tathāpi na tayoḥ kaścinmanasaḥ pṛthivīpate | vikāro'bhavadadhyātmapārasamprāptacetasoḥ

Translation

پھر بھی، اے زمین کے مالک! اُن دونوں کے دل میں کوئی تغیر پیدا نہ ہوا، کیونکہ اُن کی شعور کی ناؤ باطنی معرفت کے پار کنارے تک پہنچ چکی تھی۔

Word by Word

• तथा: thus
• तथा: Sambandha (Adverbial/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; प्रकारवाचक क्रियाविशेषणम्

• अपि: even/though
• अपि: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; निपातः (particle)

• न: not
• न: Sambandha (Negation/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; निषेधनिपातः (negation)

• तयोः: of the two
• तयोः: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी (6th/सम्बन्ध), द्विवचनम्

• कश्चित्: any (at all)
• कश्चित्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: किम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचनम्; अनिश्चितवाचकः (indefinite)

• मनसः: of mind
• मनसः: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: मनस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, षष्ठी (6th/सम्बन्ध), एकवचनम्

• पृथिवीपते: O lord of the earth (king)
• पृथिवीपते: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: पृथिवी (प्रातिपदिक) + पति (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, सम्बोधन (8th/vocative), एकवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषसमासः

• विकारः: change/disturbance
• विकारः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विकार (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचनम्

• अभवत्: arose/occurred
• अभवत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √भू (धातु)
• Form: लङ् (अनद्यतनभूत/Imperfect), प्रथमपुरुषः (3rd person), एकवचनम्; परस्मैपदम्

• अध्यात्म-पार-सम्प्राप्त-चेतसोः: of the two whose minds had reached the far shore of spirituality
• अध्यात्म-पार-सम्प्राप्त-चेतसोः: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: अध्यात्म (प्रातिपदिक) + पार (प्रातिपदिक) + सम्प्राप्त (कृदन्त, भूतकृदन्त/क्त; √प्राप्) + चेतस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः (चेतस्), षष्ठी (6th/सम्बन्ध), द्विवचनम्; बहुपद-तत्पुरुषसमासः; विशेषणम् (तयोः)

Speaker

Narrator (addressing a king)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Revā (Narmadā)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Pṛthivīpati / Nṛpa

Visual Art Cues

Scene: The women’s attempts fade into the background while the two figures remain serene, eyes half-closed, suggesting inward absorption; the king/listener may be shown at a respectful distance.

Characters & Entities

• Nara
• Nārāyaṇa
• King (listener, unnamed)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

One who has realized the inner Self is not shaken by external allurements; true victory is mastery of the mind.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The Revā Khaṇḍa’s ascetic milieu is implied; the spiritual greatness is expressed through the sages’ attainment rather than a named tīrtha.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it teaches the fruit of deep adhyātma (inner realization).