Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 22

Devanagari script

मन्त्रैः पञ्चभिरीशानं पुरुषस्त्र्यम्बकं यजेत् । हविःशेषं स्वयं प्राश्य चन्द्रहास्येशमीक्षयेत्

Transliteration

mantraiḥ pañcabhirīśānaṃ puruṣastryambakaṃ yajet | haviḥśeṣaṃ svayaṃ prāśya candrahāsyeśamīkṣayet

Translation

پانچ منتروں کے ساتھ انسان کو ایشان—پُرُش، سہ چشم پرمیشور کی یَجنا کرنی چاہیے؛ پھر ہَوی کا بچا ہوا حصہ خود پرساد کے طور پر کھا کر چندرہاسییش کے درشن کرے۔

Word by Word

• मन्त्रैः: with mantras
• मन्त्रैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: मन्त्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन

• पञ्चभिः: with five
• पञ्चभिः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पञ्चन् (संख्याप्रातिपदिक)
• Form: (त्रिलिङ्ग), तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; संख्यावाचक विशेषण

• ईशानम्: Īśāna (Shiva)
• ईशानम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: ईशान (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• पुरुषः: a man
• पुरुषः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पुरुष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• त्र्यम्बकम्: Tryambaka (three-eyed Lord)
• त्र्यम्बकम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: त्र्यम्बक (प्रातिपदिक) = त्रि + अम्बक
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; द्विगु/तत्पुरुषार्थः ‘त्रीणि अम्बकानि यस्य’ (रूढि-नाम)

• यजेत्: should worship/sacrifice to
• यजेत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: यज् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• हविःशेषम्: the remainder of the oblation
• हविःशेषम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: हविःशेष (प्रातिपदिक) = हविस् + शेष
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः ‘हविषः शेषः’

• स्वयम्: oneself
• स्वयम्: Kriya-viseshana (Agent emphasis/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: स्वयम् (अव्यय)
• Form: क्रियाविशेषण-अव्यय (adverb) ‘oneself’

• प्राश्य: having eaten
• प्राश्य: Kriya-viseshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: प्र + अश् (धातु)
• Form: क्त्वान्त-रूप (gerund) ‘having eaten’

• चन्द्रहास्येशम्: the Lord of Candrahāsya
• चन्द्रहास्येशम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: चन्द्रहास्येश (प्रातिपदिक) = चन्द्रहास्य + ईश
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः ‘चन्द्रहास्यस्य ईशः’

• ईक्षयेत्: should behold/see
• ईक्षयेत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: ईक्ष् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

Speaker

Sūta (Lomaharṣaṇa) (deduced)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Candrahāsya

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: King (context from adjacent verses)

Visual Art Cues

Scene: Inside a small shrine: a three-eyed Śiva (symbolized by a liṅga with tripuṇḍra markings or a subtle anthropomorphic form) receives worship as the priest recites five mantras; the devotee reverently eats a small portion of havis-śeṣa; then steps toward the sanctum to behold Candrahāsyeśa, with lamps illuminating the liṅga.

Characters & Entities

• Īśāna
• Puruṣa
• Tryambaka
• Candrahāsyeśa
• Five mantras

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Mantra, offering, and darśana together form a complete devotional rite culminating in seeing the Lord of the place.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Candrahāsya, specifically the form Candrahāsyeśa.

What ritualistic prescription is mentioned?

Worship with five mantras, partaking of the remaining oblation, and then taking darśana of Candrahāsyeśa.