Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 34

Devanagari script

ततः प्रसुप्तः सहसा विबुद्धो रात्रिक्षये देववरः स्वभावात् । विक्षोभयन् बाहुभिरर्णवाम्भो जगत्प्रणष्टं सलिले विमृश्य

Transliteration

tataḥ prasuptaḥ sahasā vibuddho rātrikṣaye devavaraḥ svabhāvāt | vikṣobhayan bāhubhirarṇavāmbho jagatpraṇaṣṭaṃ salile vimṛśya

Translation

پھر رات کے خاتمے پر، دیوتاؤں میں سب سے برتر وہ پروردگار اپنی فطرت کے مطابق اچانک بیدار ہوا۔ اپنے بازوؤں سے سمندر کے پانی کو ہلا کر اُس نے اُس جگت پر غور کیا جو سیلابِ پرلے میں غائب ہو چکا تھا۔

Word by Word

• ततः: then/thereafter
• ततः: Adhikarana (Temporal/कालाधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय (क्रियाविशेषण) = indeclinable adverb; अर्थः ‘तस्मात्/तदनन्तरम्’

• प्रसुप्तः: asleep
• प्रसुप्तः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: प्र-√स्वप् (धातु) → प्रसुप्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्त (क्त) = past participle; पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषण

• सहसा: suddenly
• सहसा: Kriya-vishesana (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: सहसा (अव्यय)
• Form: अव्यय (क्रियाविशेषण) = adverb; ‘अचिरात्/अकस्मात्’

• विबुद्धः: awakened
• विबुद्धः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: वि-√बुध् (धातु) → विबुद्ध (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्त (क्त) = past participle; पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषण

• रात्रिक्षये: at the end of the night
• रात्रिक्षये: Adhikarana (Temporal/कालाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: रात्रि (प्रातिपदिक) + क्षय (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुष (रात्रेः क्षयः); पुंलिङ्ग (क्षय), सप्तमी (7th), एकवचन; अधिकरण

• देववरः: the best of the gods
• देववरः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक) + वर (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुष (देवानां वरः); पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• स्वभावात्: by nature
• स्वभावात्: Hetu (Cause/हेतु)
• Type: Noun
• Root: स्वभाव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी (5th), एकवचन; हेतु/कारण (ablative of cause)

• विक्षोभयन्: agitating/stirring
• विक्षोभयन्: Karta (Agent/कर्ता)
• Type: Verb
• Root: वि-√क्षुभ् (धातु) → विक्षोभयत् (शतृ)
• Form: वर्तमानकृदन्त (शतृ) = present active participle; पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; कर्तरि प्रयोग

• बाहुभिः: with (his) arms
• बाहुभिः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: बाहु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd), बहुवचन; करण

• अर्णवाम्भः: the ocean-water
• अर्णवाम्भः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: अर्णव (प्रातिपदिक) + अम्भस् (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुष (अर्णवस्य अम्भः); नपुंसकलिङ्ग (अम्भस्), द्वितीया (2nd), एकवचन; कर्म

• जगत्: the world
• जगत्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: जगत् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; कर्म

• प्रणष्टम्: destroyed/vanished
• प्रणष्टम्: Karma (Object qualifier)
• Type: Adjective
• Root: प्र-√नश् (धातु) → प्रणष्ट (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्त (क्त) = past participle; नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; जगत्-विशेषण

• सलिले: in the water
• सलिले: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: सलिल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; अधिकरण

• विमृश्य: having reflected/considered
• विमृश्य: Kriya (Non-finite verb/पूर्वक्रिया)
• Type: Verb
• Root: वि-√मृश् (धातु)
• Form: क्त्वान्त (अव्ययकृदन्त) = gerund/absolutive; ‘विचार्य/परामृश्य’

Speaker

Unspecified narrator (within Revā Khaṇḍa context)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Revā (Narmadā) tīrthas (contextual)

Type: river

Visual Art Cues

Scene: At the end of the cosmic night, the deity awakens upon the waters; with mighty arms he churns/stirs the flood-ocean, contemplating the submerged world.

Characters & Entities

• Devavara (the Lord)
• Arṇava (ocean)
• Jagat (world)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Cosmic cycles are governed by divine order: dissolution is followed by re-awakening and renewed concern for creation.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No explicit tirtha appears in this verse.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it is narrative cosmology.