Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 6

Devanagari script

सा जिह्वा या हरिं स्तौति तच्चित्तं यत्तदर्पितम् । तावेव केवलौ श्लाघ्यौ यौ तत्पूजाकरौ करौ

Transliteration

sā jihvā yā hariṃ stauti taccittaṃ yattadarpitam | tāveva kevalau ślāghyau yau tatpūjākarau karau

Translation

وہی زبان قابلِ ستائش ہے جو ہری کی ستوتی کرے؛ وہی دل قابلِ ستائش ہے جو اُسی کے سپرد ہو۔ اور وہی دو ہاتھ حقیقتاً تعریف کے لائق ہیں جو اُس کی پوجا انجام دیں۔

Word by Word

• सा: that
• सा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• जिह्वा: tongue
• जिह्वा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: जिह्वा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• या: which
• या: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; सम्बन्धक-सर्वनाम

• हरिम्: Hari (Vishnu)
• हरिम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: हरि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचन

• स्तौति: praises
• स्तौति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: स्तु (धातु)
• Form: लट् (Present), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन

• तत्: that
• तत्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; चित्तम् इत्यस्य विशेषणम्

• चित्तम्: mind
• चित्तम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: चित्त (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• यत्: which
• यत्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; सम्बन्धक-सर्वनाम

• तत्: to him
• तत्: Sampradana (Recipient/सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, चतुर्थी (4th/सम्प्रदान), एकवचन; हरये/तस्मै इत्यर्थे (to him)

• अर्पितम्: offered
• अर्पितम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अर्प् (धातु) → अर्पित (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (क्त/PPP), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; चित्तम् इत्यस्य विशेषणम् (offered/dedicated)

• तौ: those two
• तौ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), द्विवचन

• एव: indeed
• एव: Sambandha (Particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारण-निपात (only/indeed)

• केवलौ: alone / exclusively
• केवलौ: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: केवल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), द्विवचन; विशेषण (तौ)

• श्लाघ्यौ: praiseworthy
• श्लाघ्यौ: Kriya (Predicative complement/विधेय)
• Type: Adjective
• Root: श्लाघ्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), द्विवचन; विधेय-विशेषण (praiseworthy)

• यौ: which two
• यौ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), द्विवचन; सम्बन्धक-सर्वनाम

• तत्पूजाकरौ: performing his worship
• तत्पूजाकरौ: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तत्-पूजा-कर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), द्विवचन; तत्पुरुष-समास (तस्य पूजां करोति) — करौ इत्यस्य विशेषणम्

• करौ: two hands
• करौ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), द्विवचन

Speaker

Śrī Mārkaṇḍeya

Skanda Dialogue

Listener: Rājendra (king)

Visual Art Cues

Scene: Three symbolic vignettes: a tongue chanting Hari’s names, a heart/mind offered at Hari’s feet, and hands performing ārati and offering tulasī.

Characters & Entities

• Hari (Viṣṇu)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Human faculties become meaningful when dedicated to devotion—speech in praise, mind in surrender, and hands in worship.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Not a site-specific claim; it supports the devotional ethos surrounding the Narmadā tīrthas (Huṅkāra/Vāsudeva Tīrtha context).

What ritualistic prescription is mentioned?

Praise Hari (stuti), offer the mind to Him (cittārpaṇa), and perform His worship (pūjā).