Shloka 13

Adhyaya 74 — King Svarashtra, the Deer-Queen’s Curse, and the Rise of Tamasa Manu

Sanskrit

विस्तारि पङ्कमत्यर्थं दुस्तरं स नृपस्तरन् ।

तथैव कृष्यमाणोऽन्यद्रम्यं वनमवाप सः ॥

Transliteration

vistāri paṅkam atyarthaṃ dustaraṃ sa nṛpas taran | tathaiva kṛṣyamāṇo ’nya-d-ramyaṃ vanam avāpa saḥ ||

Translation

بادشاہ پاؤں سے چل کر پھیلے ہوئے، عبور کرنے میں دشوار کیچڑ کو پار کرتا ہوا—اور پھر بھی گھسیٹا جاتا ہوا—ایک دوسرے دلکش جنگل تک پہنچ گیا۔

Word by Word

• vistāri: spreading/wide
• vistāri: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: vistārin (प्रातिपदिक)
• Form: विशेषण; नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन (पङ्कम् इति विशेष्यस्य)

• paṅkam: mud
• paṅkam: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: paṅka (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• ati-artham: excessively
• ati-artham: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: ati (अव्यय) + artha (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययीभाव-समास; अव्ययवत् प्रयोग; अर्थे—‘अत्यर्थम्’ = exceedingly/very much

• dustaram: hard to cross
• dustaram: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: dus-tara (प्रातिपदिक)
• Form: उपपद-तत्पुरुष (दुष् + तर); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन (पङ्कम् इति विशेष्यस्य)

• saḥ: he
• saḥ: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: tad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• nṛpaḥ: the king
• nṛpaḥ: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: nṛpa (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• taran: crossing
• taran: Karta (कर्ता)
• Type: Verb
• Root: √tṛ (धातु) + śatṛ (कृत्)
• Form: कृदन्त (शतृ; वर्तमान); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘तरन्’ = crossing/trying to cross

• tathā: thus/so
• tathā: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: tathā (अव्यय)
• Form: अव्यय (adverb)

• eva: indeed/just
• eva: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: eva (अव्यय)
• Form: निश्चय/अवधारण-अव्यय (particle: indeed/just)

• kṛṣyamāṇaḥ: being dragged
• kṛṣyamāṇaḥ: Karta (कर्ता)
• Type: Verb
• Root: √kṛṣ (धातु) + यमान (कृत्)
• Form: कृदन्त (शानच्; वर्तमान कर्मणि-भाव); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘कृष्यमाणः’ = being dragged/pulled

• anyat: another
• anyat: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: anya (प्रातिपदिक)
• Form: विशेषण; नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन (वनम् इति विशेष्यस्य)

• ramyam: pleasant/charming
• ramyam: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: ramya (प्रातिपदिक)
• Form: विशेषण; नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन (वनम् इति विशेष्यस्य)

• vanam: forest
• vanam: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: vana (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• avāpa: reached/obtained
• avāpa: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: ava-√āp (धातु)
• Form: लुङ् (aorist), परस्मैपद; प्रथमपुरुष, एकवचन

• saḥ: he
• saḥ: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: tad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

Speakers

• Narrative voice (within Mārkaṇḍeya’s account)

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "vira", "secondaryRasa": "shanta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Struggle after survival
• Transition from peril to allure
• Setting shift to forest encounter

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

After escaping overt danger, subtler difficulties remain; one may enter an attractive environment while still being ‘pulled’ by unresolved impulses.

How does this fit the Pancalakṣaṇa (5 characteristics)?

Narrative/character episode (vaṃśānucarita flavor), not genealogical listing itself.

What is the esoteric significance?

Mire symbolizes entanglement (saṅga) and heaviness (tamas); the ‘pleasant forest’ hints at sense-allure that can follow immediately after hardship.