Shloka 18

Adhyaya 40 — The Yogin’s Impediments (Upasargas), Subtle Concentrations, and the Eight Siddhis

Sanskrit

स्पर्शं वायो तथा तद्वद्विभ्रतस्तस्य धारणाम् ।

व्योम्रः सूक्ष्मां प्रवृत्तिञ्च शब्दं तद्वज्जहाति सः ॥

Transliteration

sparśaṃ vāyo tathā tadvadvibhratastasya dhāraṇām | vyomraḥ sūkṣmāṃ pravṛttiñca śabdaṃ tadvajjahāti saḥ ||

Translation

اسی طرح وہ اس یکسوئی کو تھام کر ہوا کی صفتِ لمس کو ترک کرتا ہے۔ پھر آکاش میں شعور کی لطیف حرکت کے ساتھ وہ اسی طرح صفتِ صوت (شبد) کو بھی چھوڑ دیتا ہے۔

Word by Word

• स्पर्शम्: touch
• स्पर्शम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: स्पर्श (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• वायोः: of air
• वायोः: Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
• Type: Noun
• Root: वायु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (सम्बन्ध), एकवचन

• तथा: thus
• तथा: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: प्रकारवाचक-अव्यय (adverb: ‘thus/so’)

• तद्वत्: likewise
• तद्वत्: Sambandha (तुलना-सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तद्वत् (अव्यय)
• Form: तुल्यतावाचक-अव्यय (adverb: ‘likewise’)

• विभ्रतः: of (him) bearing/holding
• विभ्रतः: Sambandha (सम्बन्ध/Genitive qualifier)
• Type: Verb
• Root: विभ्रत् (धृ धातोः शतृ-प्रत्ययान्त कृदन्त)
• Form: वर्तमानकाले शतृ (present active participle), पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; ‘तस्य’ इत्यनेन सह सम्बन्धः

• तस्य: of him/its
• तस्य: Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन

• धारणाम्: support/retention
• धारणाम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: धारणा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• व्योम्रः: ether/space (reading uncertain)
• व्योम्रः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: व्योमन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग-प्रातिपदिकस्य प्रथमा-एकवचनरूपं सामान्यतः ‘व्योम’; पाठे ‘व्योम्रः’ इति रूपं संदिग्धम्/पाठभेदः (सम्भवतः ‘व्योम’ वा ‘व्योम्नः’); अर्थतः ‘आकाशः’

• सूक्ष्माम्: subtle
• सूक्ष्माम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सूक्ष्म (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; ‘प्रवृत्तिम्’ इत्यस्य विशेषण

• प्रवृत्तिम्: activity/function
• प्रवृत्तिम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: प्रवृत्ति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• शब्दम्: sound
• शब्दम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: शब्द (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• तद्वत्: likewise
• तद्वत्: Sambandha (तुलना-सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तद्वत् (अव्यय)
• Form: तुल्यतावाचक-अव्यय

• जहाति: abandons
• जहाति: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: हा (धातु)
• Form: लट्-लकार, प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• सः: he
• सः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

Speakers

• Unspecified in provided excerpt (within Markandeya Purana’s instructional dialogue context)

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "adbhuta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Yoga
• Elemental qualities (sparśa, śabda)
• Pratyāhāra-like withdrawal
• Subtle absorption

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Progress requires relinquishing even refined sensory markers; the practitioner learns to release the last ‘signatures’ by which mind recognizes worlds.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Yoga praxis instruction; not pañcalakṣaṇa.

What is the esoteric significance?

The text encodes the tanmātra hierarchy: air→touch; ether→sound. Dropping sound in ‘space’ symbolizes entering a non-objectified awareness beyond vibration/word.