Shloka 19

Adhyaya 40 — The Yogin’s Impediments (Upasargas), Subtle Concentrations, and the Eight Siddhis

Sanskrit

मनसा सर्वभूतानां मनस्याविशते यदा ।

मानसीं धारणां बिभ्रन्मनः सूक्ष्मञ्च जायते ॥

Transliteration

manasā sarvabhūtānāṃ manasyāviśate yadā | mānasīṃ dhāraṇāṃ bibhranmanaḥ sūkṣmañca jāyate ||

Translation

جب وہ اپنے ذہن کے ذریعے تمام جانداروں کے ذہن میں داخل ہوتا ہے، تب ذہنی یکسوئی (مانسی دھارنا) کو قائم رکھتے ہوئے ذہن لطیف ہو جاتا ہے۔

Word by Word

• मनसा: by/with the mind
• मनसा: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: मनस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण), एकवचन

• सर्वभूतानाम्: of all beings
• सर्वभूतानाम्: Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
• Type: Noun
• Root: सर्व + भूत (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुष (determinative: ‘of all beings’); नपुंसकलिङ्ग ‘भूत’, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन

• मनसि: in the mind
• मनसि: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: मनस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (अधिकरण), एकवचन

• आविशते: enters
• आविशते: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: आ + विश् (धातु)
• Form: लट्-लकार, प्रथमपुरुष, एकवचन, आत्मनेपद

• यदा: when
• यदा: Sambandha (सम्बन्ध/काल)
• Type: Indeclinable
• Root: यदा (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय (temporal conjunction: ‘when’)

• मानसीम्: mental
• मानसीम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: मानस (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; ‘धारणाम्’ इत्यस्य विशेषण

• धारणाम्: retention/support
• धारणाम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: धारणा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• बिभ्रन्: bearing/holding
• बिभ्रन्: Karta (कर्ता)
• Type: Verb
• Root: बिभ्रत् (धृ धातोः शतृ-प्रत्ययान्त कृदन्त)
• Form: वर्तमानकाले शतृ (present active participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्तृविशेषणम्

• मनः: mind
• मनः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मनस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• सूक्ष्मम्: subtle
• सूक्ष्मम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सूक्ष्म (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘मनः’ इत्यस्य विशेषण

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय

• जायते: is born/arises
• जायते: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: जन् (धातु)
• Form: लट्-लकार, प्रथमपुरुष, एकवचन, आत्मनेपद

Speakers

• Unspecified in provided excerpt (within Markandeya Purana’s instructional dialogue context)

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "bhakti", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Yoga
• Subtle mind
• Interiority and pervasion
• Dhāraṇā

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

True refinement is not domination but universality of empathy/penetration: awareness becomes capable of resonating with all minds, indicating diminished ego-boundary.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Sādhana teaching; not pañcalakṣaṇa.

What is the esoteric significance?

‘Entering the mind of all beings’ can denote expansion of the citta-field toward a collective/subtle plane, a precursor to dissolving individuality into more universal consciousness.