Adhyaya 39
अभिमन्युना दुःशासनस्य ताडनम् (Abhimanyu’s Rebuke and Wounding of Duḥśāsana; Karṇa’s Counter-volley)
Upa-parva: Abhimanyu–Duḥśāsana–Karṇa Saṅgrāma (Strategic Engagement Episode)
Saṃjaya reports that Abhimanyu, bearing arrow-wounds yet composed, addresses Duḥśāsana with a pointed recollection of earlier assembly insults delivered before Dhṛtarāṣṭra. Abhimanyu frames the present encounter as the ripening consequence of cruelty, anger without restraint, greed, betrayal, and the seizure of rightful sovereignty, asserting that immediate recompense will be delivered through martial means in full view of the armies. He then releases a decisive arrow, strikes Duḥśāsana in the chest/neck region, and follows with multiple additional shafts, leaving him incapacitated and removed from the battlefield by his charioteer. Pāṇḍava-aligned forces respond with acclamation and martial music, rallying toward Droṇa’s formation. Observing Duḥśāsana’s condition, Duryodhana directs Karṇa’s attention; Karṇa advances with sharp missiles to check Abhimanyu, targets his followers, and attempts to overwhelm him with extensive weapon-display. Abhimanyu withstands the barrage, counters by cutting down Karṇa’s bow and standard, and prompts renewed acclaim among allies as the engagement continues.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र के प्रश्न पर संजय गावल्गणनन्दन से कहते हैं—‘कार्तिकेय ने जैसे असुरों के साथ रणक्रीड़ा की थी, वैसे ही अभिमन्यु ने जो युद्ध-खेल खेला, उसे विस्तार से सुनाओ।’ → द्रोणाचार्य अभिमन्यु के पराक्रम की मुक्तकंठ से प्रशंसा करते हैं—उसे किसी भी धनुर्धर के समकक्ष नहीं मानते और संकेत देते हैं कि यदि वह सचमुच संहार पर उतर आए तो पूरी सेना को हिला दे। यह प्रशंसा कौरव-पक्ष में चिंता और प्रतिस्पर्धा दोनों जगाती है। → दुर्योधन द्रोण के वचनों से उत्तेजित होकर कर्ण, बाह्लिक, मद्रराज शल्य, दुःशासन आदि महारथियों को आदेश देता है; और स्वयं दुःशासन क्रोध से गर्जना करता हुआ शरवर्षा बरसाते हुए सौभद्र अभिमन्यु पर टूट पड़ता है। → अभिमन्यु और दुःशासन—दोनों रथयुद्ध-शिक्षा में निपुण—दायें-बायें घूमते हुए चित्र-विचित्र मण्डल बनाकर युद्ध करते हैं; रणवाद्यों का घोर निनाद युद्धभूमि को भर देता है। → दुःशासन-अभिमन्यु का रथयुद्ध पूरी तीव्रता से आरम्भ हो चुका है—अगले प्रसंग में इस द्वंद्व का निर्णायक मोड़ आने को है।
Shlokas
Verse 1
अपना बा | अफड-#-कात जा एकोनचत्वारिशोड ध्याय: द्रोणाचार्यके द्वारा अभिमन्युके पराक्रमकी प्रशंसा तथा दुर्योधनके आदेशसे दुःशासनका अभिमन्युके साथ युद्ध आरम्भ करना धृतराष्ट उवाच द्वैधीभवति मे चित्तं द्विया तुष्ट्या च संजय । मम पुत्रस्य यत् सैन्यं सौभद्र: समवारयत्
دھرتراشٹر نے کہا: سنجے! یہ سن کر کہ سُبھدرا کے بیٹے نے میرے بیٹوں کی فوج کو آگے بڑھنے سے روک دیا، میرا دل شرم اور مسرت کے بیچ دو حصّوں میں بٹ گیا ہے۔
Verse 2
विस्तरेणैव मे शंस सर्व गावल्गणे पुन: । विक्रीडितं कुमारस्य स्कन्दस्येवासुरै: सह
دھرتراشٹر نے کہا: “اے گاولگن! اس نوجوان شہزادے کے سب کارنامے مجھے پھر سے، پوری تفصیل کے ساتھ سناؤ—جیسے اسکند نے اسوروں کے ساتھ میدانِ جنگ میں کھیلا تھا۔”
Verse 3
गवल्गणनन्दन! जैसे कुमार कार्तिकेयने असुरोंके साथ रणक्रीड़ा की थी, उसी प्रकार कुमार अभिमन्युने जो युद्धका खेल किया था, वह सब मुझसे विस्तारपूर्वक कहो ।।
سنجے نے کہا: “ہائے! میں اب تمہیں اس نہایت ہولناک قتل و غارت کی روداد سناتا ہوں—کہ کس طرح ایک ہیرو کا بہت سوں کے ساتھ گھمسان کا معرکہ برپا ہوا تھا۔”
Verse 4
अभिमन्यु: कृतोत्साह: कृतोत्साहानरिंदमान् | रथस्थो रथिन: सर्वास्तावकानभ्यवर्षयत्,अभिमन्यु युद्धके लिये उत्साहसे भरा था। वह रथपर बैठकर आपके उत्साहभरे शत्रुदमन समस्त रथारोहियोंपर बाणोंकी वर्षा करने लगा
سنجے نے کہا—ابھمنیو جوش و ولولے سے بھرپور تھا۔ رتھ پر سوار ہو کر اس نے تمہارے دشمن کُش، پرجوش تمام رتھیوں پر تیروں کی بارش کر دی۔
Verse 5
द्रोणं कर्ण कृपं शल्यं द्रौ्णिं भोजं बृहदूबलम् । दुर्योधनं सौमदत्ति शकुनिं च महाबलम्
سنجے نے کہا—ابھمنیو جلتے ہوئے الّات چکر کی طرح چاروں طرف گھوم گھوم کر درون، کرن، کرپ، شلیہ، درون پتر اشوتھاما، بھوج ونشی کرت ورما، برہدبل، دُریودھن، سومدتی (بھورِشروَس) اور مہابلی شکنی—بلکہ بہت سے راجاؤں، راجکماروں اور ان کی گوناگوں فوجی جماعتوں پر لگاتار تیروں کے وار کر رہا تھا۔
Verse 6
नानानूपान् नृपसुतान् सैन्यानि विविधानि च । अलातचक्रवत् सर्वाश्वरन् बाणै: समार्पयत्
سنجے نے کہا—ابھمنیو الّات چکر کی طرح چاروں طرف گھوم کر مختلف علاقوں کے راجکماروں، نرپ پُتروں اور ان کی گوناگوں فوجی جماعتوں پر تیروں کی بارش کر رہا تھا۔
Verse 7
निध्नन्नमित्रान् सौभद्र: परमास्त्रै: प्रतापवान् | अदर्शयत तेजस्वी दिक्षु सर्वासु भारत
سنجے نے کہا—اے بھارت! باوقار و پرتابی سوبھدر (ابھمنیو) اعلیٰ ترین دیویہ استروں سے دشمنوں کو کاٹتا ہوا تیز سے دہک رہا تھا؛ اس کی درخشاں صورت ہر سمت دکھائی دیتی تھی۔
Verse 8
तद् दृष्टवा चरितं तस्य सौभद्रस्यामितौजस: । समकम्पन्त सैन्यानि त्वदीयानि सहस्रश:,अमिततेजस्वी अभिमन्युका वह चरित्र देखकर आपके सहस्रों सैनिक भयसे काँपने लगे
سنجے نے کہا—اس بے پایاں قوت والے سوبھدر (ابھمنیو) کے کارنامے دیکھ کر تمہاری فوجیں ہزاروں کی تعداد میں لرز اٹھیں۔
Verse 9
अथाब्रवीन्महाप्राज्ञो भारद्वाज: प्रतापवान् | हर्षेणोत्फुल्लनयन: कृपमाभाष्य सत्वरम्
سنجے نے کہا—پھر نہایت دانا اور صاحبِ جلال بھاردواج (درون) کی آنکھیں خوشی سے کھل اٹھیں۔ جب اس نے رن-وشارد ابھیمنیو کو میدانِ جنگ میں ثابت قدم دیکھا تو گویا تمہارے بیٹے کے لشکر کے نازک مقام پر ضرب لگانے کے انداز میں، اس نے فوراً کرپ آچاریہ کو جلدی سے مخاطب کیا۔
Verse 10
घट्टयन्निव मर्माणि पुत्रस्य तव भारत । अभिमन्युं रणे दृष्टवा तदा रणविशारदम्
سنجے نے کہا—اے بھارت! گویا تمہارے بیٹے کے لشکر کے مَرم مقامات پر ضرب لگاتے ہوئے، جب درون نے رن-وشارد ابھیمنیو کو جنگ میں مضبوطی سے قائم دیکھا تو اس نہایت ذہین اور صاحبِ جلال سورما کی آنکھیں خوشی سے چمک اٹھیں۔ پھر اس نے فوراً کرپ آچاریہ سے یہ بات کہی۔
Verse 11
एष गच्छति सौभद्र: पार्थानां प्रथितो युवा । नन्दयन् सुहृदः सर्वान् राजानं च युधिष्ठिरम्
سنجے نے کہا—“دیکھو، سुभدرا کا بیٹا سَوبھدر ابھیمنیو—پارتھوں میں مشہور نوجوان سورما—آگے بڑھ رہا ہے؛ وہ اپنے سب خیرخواہوں کو اور بادشاہ یُدھشٹھِر کو بھی مسرور کر رہا ہے۔”
Verse 12
नकुलं सहदेवं च भीमसेनं च पाण्डवम् | बन्धून् सम्बन्धिनश्चान्यान् मध्यस्थान् सुहृदस्तथा
سنجے نے کہا—وہ نکُل، سہ دیو اور پانڈو کے بیٹے بھیم سین کو؛ نیز دوسرے رشتہ داروں، قرابت داروں اور درمیان میں کھڑے خیرخواہوں کو بھی خوش کر رہا ہے۔
Verse 13
नास्य युद्धे सम॑ मन्ये कंचिदन्यं धनुर्थरम् । इच्छन् हन्यादिमां सेनां किमर्थमपि नेच्छति
سنجے نے کہا—جنگ میں میں کسی دوسرے تیرانداز کو اس کے برابر نہیں سمجھتا۔ اگر وہ چاہے تو اس پوری فوج کو نیست و نابود کر دے؛ مگر نہ جانے کس سبب وہ ایسا کرنا نہیں چاہتا۔
Verse 14
द्रोणस्य प्रीतिसंयुक्तं श्रुत्वा वाक््यं तवात्मज: । आर्जुनिं प्रति संक्रुद्धो द्रोणं दृष्टवा स्मयन्निव
دروṇa کے محبت بھرے کلمات سن کر آپ کا بیٹا دُریودھن ارجن کے خلاف غضب سے بھر گیا۔ دروṇa کی طرف دیکھ کر گویا ہلکی سی طنزیہ مسکراہٹ کے ساتھ اس نے کرن، باہلیک، دُہشاسن، مدرراج شلیہ اور دوسرے مہارتھیوں سے کہا—
Verse 15
अथ दुर्योधन: कर्णमत्रवीद् बाह्लिकं नृप: । दुःशासन मद्रराजं तांस्तथान्यान् महारथान्
پھر بادشاہ دُریودھن نے کرن، باہلیک بادشاہ، دُہشاسن، مدرراج شلیہ اور دیگر مہارتھیوں کو مخاطب کیا۔ ابھیمنیو کے بارے میں دروṇa کے محبت بھرے کلمات سن کر وہ غضب سے بھر گیا تھا؛ اور دروṇa کی طرف دیکھ کر ایک زبردستی کی ہلکی مسکراہٹ کے ساتھ اس نے ان سے بات کی—
Verse 16
सर्वमूर्धाभिषिक्तानामाचार्यों ब्रह्म॒वित्तम: । अर्जुनस्य सुतं मूढं नायं हन्तुमिहेच्छति
تمام مُوردھابھشکت بادشاہوں کے آچار्य اور برہمن کے سب سے بڑے جاننے والے دروṇa یہاں ارجن کے اس فریب خوردہ بیٹے کو قتل کرنا نہیں چاہتے۔
Verse 17
न हास्य समरे युद्धोेदन्तको5प्याततायिन: । किमज़् पुनरेवान्यो मर्त्य: सत्यं ब्रवीमि व:
میدانِ جنگ میں لڑنے کو آمادہ کوئی قاتلانہ حملہ آور بھی دشمن کا ‘انجام’ نہیں بن جاتا؛ پھر کوئی اور فانی انسان کیا کر سکتا ہے؟ میں تم سے سچ کہتا ہوں۔
Verse 18
'प्रिय सैनिको! मैं आपलोगोंसे सच्ची बात कहता हूँ। यदि ये युद्धमें मारनेके लिये उद्यत हो जायूँ तो इनके सामने यमराज भी युद्ध नहीं कर सकता; फिर दूसरा कोई मनुष्य तो इनके सामने टिक ही कैसे सकता है? ।।
اے پیارے سپاہیو! میں تم سے سچ کہتا ہوں۔ اگر وہ اس جنگ میں قتل کے لیے پوری طرح کمر بستہ ہو جائیں تو ان کے سامنے یمراج بھی جنگ نہ کر سکے؛ پھر کوئی اور انسان ان کے آگے کیسے ٹھہر سکتا ہے؟ مگر وہ ارجن کے بیٹے کی حفاظت کر رہے ہیں، کیونکہ ارجن ان کا شاگرد ہے۔ شاگرد اور بیٹا فطرتاً عزیز ہوتے ہیں؛ اور اہلِ دھرم کے نزدیک عزیزوں کی اولاد بھی عزیز ہوتی ہے۔
Verse 19
संरक्ष्यमाणो द्रोणेन मन्यते वीर्यमात्मन: । आत्मसम्भावितो मूढस्तं प्रमथ्नीत मा चिरम्
دروṇa آچاریہ کی حفاظت میں رہ کر یہ اپنے زور و بازو کو سب سے برتر سمجھ رہا ہے۔ خودپسندی میں ڈوبا ہوا وہ گمراہ ابھمنیو—تم سب مل کر اسے فوراً کچل ڈالو، ذرا بھی دیر نہ کرو۔
Verse 20
एवमुक्तास्तु ते राज्ञा सात्वतीपुत्रमभ्ययु: । संरब्धास्ते जिघांसन्तो भारद्वाजस्य पश्यत:
بادشاہ کے یوں کہنے پر وہ سب سورما سخت غضبناک ہو کر ساتوتی پتر (سُبھدرا کے بیٹے) ابھمنیو پر ٹوٹ پڑے۔ اسے قتل کرنے کی نیت سے، بھاردواج پتر دروṇa کے دیکھتے دیکھتے ہی انہوں نے اس پر یلغار کر دی۔
Verse 21
दुःशासनस्तु तच्छूत्वा दुर्योधनवचस्तदा । अब्रवीत् कुरुशार्दूल दुर्योधनमिदं वच:,कुरुश्रेष्ठ उस समय दुर्योधनके उपर्युक्त वचनको सुनकर दुःशासनने उससे यह बात कही--
اسی وقت دُریودھن کے کلمات سن کر دُحشاسن نے کورو-شاردول دُریودھن سے یہ بات کہی—
Verse 22
अहमेनं हनिष्यामि महाराज ब्रवीमि ते । मिषतां पाण्डुपुत्राणां पजचालानां च पश्यताम्,“महाराज! मैं आपसे (प्रतिज्ञापूर्वक) कहता हूँ। मैं पांचालों और पाण्डवोंके देखते- देखते इस अभिमन्युको मार डालूँगा
مہاراج! میں آپ سے پختہ عہد کے ساتھ کہتا ہوں—پانڈو کے بیٹوں اور پانچالوں کے دیکھتے دیکھتے میں اسی ابھمنیو کو قتل کر دوں گا۔
Verse 23
ग्रसिष्याम्यद्य सौभद्रं यथा राहुर्दिवाकरम् । उत्क्कुश्य चाब्रवीद् वाक््यं कुरुराजमिदं पुन:,'जैसे राहु सूर्यपर ग्रहण लगाता है, उसी प्रकार आज मैं सुभद्राकुमार अभिमन्युको ग्रस लूँगा।।
آج میں سَوبھدر (سُبھدرا کے بیٹے) کو یوں نگل لوں گا جیسے راہو دیواکر سورج کو نگل لیتا ہے۔ یہ کہہ کر اس نے بلند آواز میں للکارا اور پھر کورو راج دُریودھن سے یوں بولا—
Verse 24
श्रुत्वा कृष्णौ मया ग्रस्तं सौभद्रमतिमानिनौ । गमिष्यत: प्रेतलोक॑ जीवलोकान्न संशय:
سنجے نے کہا: “جب یہ خبر سنیں گے کہ سُبھدرا کا پُتر ابھیمنیو میرے ہاتھوں کال کے نوالے میں چلا گیا ہے، تو اپنے پرَاکرم کے غرور میں مست وہ دونوں کرشن—ارجن اور شری کرشن—یقیناً اس جیولोक سے پرَیت لوک کو روانہ ہو جائیں گے؛ اس میں کوئی شک نہیں۔”
Verse 25
तौ च श्रुत्वा मृतौ व्यक्त पाण्डो: क्षेत्रोद्भवा: सुता: । एकाह्वा ससुद्॒द्वर्गा: क्लैब्याद्धास्यन्ति जीवितम्
سنجے نے کہا: “جب یہ سنیں گے کہ وہ دونوں یقینی طور پر مارے گئے ہیں، تو پاندو کے کھیتر میں جنم لینے والے وہ چاروں پانڈو، اپنے سُہردوں کے حلقے سمیت، بزدلی کے باعث ایک ہی دن میں جان دے بیٹھیں گے۔”
Verse 26
तस्मादस्मिन् हते शत्रौ हता: सर्वेडहितास्तव । शिवेन मां ध्याहि राजन्नेष हन्मि रिपूंस्तव
سنجے نے کہا: “پس جب یہ دشمن مارا گیا تو آپ کے سب مخالف گویا ہلاک ہی ہو گئے۔ اے راجن! میرے لیے شگون و خیر کی دعا کیجیے؛ دیکھیے، میں ابھی آپ کے دشمنوں کو کاٹ ڈالتا ہوں۔”
Verse 27
एवमुक्क्त्वानदद् राजन पुत्रो दुःशासनस्तव । सौभद्रमभ्ययात् क्रुद्ध: शरवर्षरवाकिरन्
سنجے نے کہا: “اے راجن! یوں کہہ کر آپ کا بیٹا دُشّاسن بلند آواز سے گرجنے لگا۔ غصّے سے بھڑک کر وہ سَوبھدر (ابھیمنیو) کی طرف بڑھا اور شور انگیز تیروں کی بارش کرتا ہوا اس پر ٹوٹ پڑا۔”
Verse 28
तमतिक्ुद्धमायान्तं तव पुत्रमरिंदम: । अभिमन्यु: शरैस्तीक्ष्णै: षड्विंशत्या समार्पयत्,आपके पुत्रको अत्यन्त कुपित हो आते देख शत्रुसूदून अभिमन्युने छब्बीस पैने बाणोंद्वारा उसे घायल कर दिया
سنجے نے کہا: “آپ کے بیٹے کو نہایت غضب میں بڑھتے ہوئے دیکھ کر، دشمن کو دبانے والے ابھیمنیو نے چھبیس تیز تیروں سے اسے زخمی کر دیا۔”
Verse 29
दुःशासनस्तु संक्रुद्धः प्रभिन्न इव कुड्जर: । अयोधयत सौभद्रमभिमन्युश्न तं रणे,मदकी धारा बहानेवाले गजराजके समान क्रोधमें भरा हुआ दुःशासन उस रफक्षेत्रमें अभिमन्युसे और अभिमन्यु दुःशासनसे युद्ध करने लगे
دُشّاسن غصّے سے بھڑک اٹھا، گویا مست ہاتھی ہو، اور میدانِ جنگ میں سَوبھدر (ابھمنیو) سے جا بھِڑا۔ وہاں رزمگاہ میں ابھمنیو اور دُشّاسن ایک دوسرے کے ساتھ سخت جنگ کرنے لگے۔
Verse 30
तौ मण्डलानि चित्राणि रथाभ्यां सव्यदक्षिणम् । चरमाणावयुध्येतां रथशिक्षाविशारदौ,रथयुद्धकी शिक्षामें निपुण वे दोनों योद्धा अपने रथोंद्वारा दायें-बायें विचित्र मण्डलाकार गतिसे विचरते हुए युद्ध करने लगे
رَتھ-یُدھ کی تربیت میں ماہر وہ دونوں سورما اپنے اپنے رتھوں کو دائیں بائیں عجیب و غریب دائرہ نما چالوں سے گھماتے ہوئے لڑنے لگے۔
Verse 31
अथ पणवमृदड्डदुन्दुभीनां क्रकचमहानकभेरिझर्झराणाम् । निनदमतिभूृशं नराः प्रचक्रु- लवणजलोद्धवर्सिहनादमिश्रम्
اسی وقت نقّارہ نوازوں نے پَنَو، مِردنگ، دُندُبھِی، کرکچ، مہانک، بھیری اور جھانجھ کی نہایت ہیبت ناک آوازیں بلند کیں؛ ان میں شَنکھ کی صدا اور شیر کی للکار بھی گھل گئی۔
Verse 39
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि दु:ःशासनयुद्धे एकोनचत्वारिंशो5ध्याय:
یوں شری مہابھارت کے درون پَرو میں، ابھمنیو وَدھ پَرو کے اندر، دُشّاسن-یُدھ سے متعلق انتالیسواں ادھیائے ختم ہوا۔
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns whether retribution for prior public wrongdoing should be pursued as immediate battlefield justice: Abhimanyu treats earlier assembly misconduct as a moral debt requiring direct repayment, raising the tension between righteous accountability and escalation through anger.
Actions and speech generate durable ethical consequences; when anger, greed, and betrayal shape conduct, their results return under pressure. The chapter also suggests that composure under injury and clarity of intention are strategic and moral assets.
No explicit phalaśruti is stated in the provided verses; the meta-commentary is embedded narratively through Saṃjaya’s framing of cause-and-effect (prior assembly conduct → present consequence) and the public witnessing of outcomes as a moral ledger.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.