Adhyaya 59

Verse 1

शौनक उवाच । अत्यद्भुतमिदं सूत गुप्तक्षेत्रस्य पावनम् । महन्माहात्म्यमतुलं कीर्तितं हर्षवर्धनम्

Sinabi ni Śaunaka: Tunay na kagila-gilalas, O Sūta—ang nagpapadalisay na kabanalan ng Guptakṣetra. Isang dakila at walang kapantay na māhātmya ang ipinahayag, na nagpapalago ng kagalakan.

Verse 2

पुनर्यत्सिद्धलिंगस्य पूर्वं माहात्म्यकीर्तने । इत्युक्तं यत्प्रसादेन सिद्धमातुस्तु सेत्स्यति

At muli—yaong sinabi noon sa pagpapahayag ng māhātmya ng Siddhaliṅga: na sa biyaya ng Kanya, ang Siddhamātā (ang kagalang-galang na Ina) ay tunay na magkakamit ng kaganapan.

Verse 3

विजयोनाम पुण्यात्मा साहाय्याच्चंडिलस्य च । को न्वसौ चंडिलोनाम विजयोनाम कस्तथा

Si Vijaya, ang banal ang loob, ay naging katuwang ni Caṇḍila. Sino nga ba ang Caṇḍila na iyon, at sino naman ang matuwid na si Vijaya na naging tagatulong niya?

Verse 4

कथं च प्राप्तवान्सिद्धिं सिद्धमातुः प्रसादतः । एतदाचक्ष्व तत्त्वेन श्रोतुं कौतूहलं हि नः

At paano niya natamo ang banal na siddhi sa pamamagitan ng biyaya ni Siddhamātā? Isalaysay mo ito nang tapat, sapagkat sabik kaming makinig.

Verse 5

सतां चरित्रश्रवणे कौतुकं कस्य नो भवेत् । उग्रश्रवा उवाच । साधु पृष्टमिदं विप्रा दूरांतरितमप्युत

Sino ang hindi masisiyahan sa pakikinig sa mga buhay ng mga banal? Wika ni Ugraśravā: Mabuti ang inyong tanong, O mga brāhmaṇa—bagaman ang bagay na ito’y malayo na sa nakalipas na panahon.

Verse 6

श्रुता द्वैपायनमुखात्कथां वक्ष्यामि चात्र वः । पुरा द्रुपदराजस्य पुत्रीमासाद्य पांडवाः

Isasalaysay ko rito sa inyo ang kuwentong narinig ko mismo mula kay Dvaipāyana. Noong unang panahon, napanalunan ng mga Pāṇḍava ang anak na dalaga ni Haring Drupada.

Verse 7

धृतराष्ट्रमते पश्चादिंद्रप्रस्थं न्यवेशयन् । रक्षिता वासुदेवेन कदाचित्तत्र पांडवाः

Pagkaraan, ayon sa pasya ni Dhṛtarāṣṭra, nanirahan sila sa Indraprastha. Doon, sa isang pagkakataon, ang mga Pāṇḍava ay iningatan ni Vāsudeva.

Verse 8

उपविष्टाः सभामध्ये कथाश्चक्रुः पृथग्विधाः । देवर्षिपितृभूतानां राज्ञां चापि प्रकीर्तने

Nakaupo sa gitna ng bulwagan, sila’y nag-usap ng sari-saring paksa—binibigkas ang mga gawa ng mga devarṣi, ng mga ninuno (pitṛ), ng mga nilalang na espiritu, at pati ng mga hari.

Verse 9

क्रियमाणेऽथ तत्रागाद्भीमपुत्रो घटोत्कचः । तं दृष्ट्वा भ्रातरः पंच वासुदेवश्च वीर्यवान्

Habang nagaganap ang mga iyon, dumating doon si Ghaṭotkaca, anak ni Bhīma. Pagkakita sa kanya, tumindig ang limang magkakapatid—at pati ang makapangyarihang Vāsudeva—bilang paggalang.

Verse 10

उत्थाय सहसा पीठादालिलिंगुर्मुदा युताः । स च तान्प्रणतः प्रह्वो ववंदे भीमनंदनः

Agad silang tumindig mula sa kanilang upuan at niyakap siya nang may galak. At ang anak ni Bhīma, na mapagpakumbaba, ay yumukod at nagbigay-galang sa kanila.

Verse 11

साशिषं च ततो राज्ञा स्वोत्संग उपवेशितः । आघ्राय स्नेहतो मूर्ध्नि प्रोक्तश्च जनसंसदि

Pagkaraan, pinagpala siya ng hari at pinaupo sa sariling kandungan. Sa pag-ibig ay hinalikan (inamyos) niya ang tuktok ng ulo, at saka nagsalita sa harap ng kapulungan.

Verse 12

युधिष्ठिर उवाच । कुत आगम्यते पुत्र क्व चायं विहृतस्त्वया । कालः क्वचित्सुखं राज्यं कुरुषे मातुलं तव

Wika ni Yudhiṣṭhira: “Anak ko, saan ka nagmula at saan ka nagpagala? Nakapagpahinga ka ba nang may ginhawa, at napaglilingkuran mo ba nang wasto ang kaharian ng iyong tiyuhin sa ina?”

Verse 13

कश्चिद्देवेषु विप्रेषु गोषु साधुषु सर्वदा । हैडंबे नापकुरुषे प्रियमेतद्धरेश्च नः

Nawa’y huwag kailanman may manakit sa mga deva, sa mga brāhmaṇa, sa mga baka, at sa mga sādhus. Ito ang minamahal ni Haidamba, at minamahal din ng aming Panginoon, si Dharmarāja.

Verse 14

हेडंबस्य वनं सर्वं तस्य ये सैन्यराक्षसाः । पाल्यमानास्त्वया साधो वर्धंते जनक्षेमकाः

Ang buong gubat ni Heḍamba at ang mga rākṣasa na nagsisilbing hukbo niya—kapag iningatan mo, O mabuting ginoo—ay uunlad bilang mga tagapagdala ng kapakanan sa mga tao.

Verse 15

कच्चिन्नंदति ते माता भृशं नः प्रियकारिणी । कन्यैव या पुरा भीमं त्यक्त्वा मानं पतिं श्रिता

Tunay bang nagagalak ang iyong ina—yaong labis na gumawa ng kabutihan para sa amin—yaong noong dalaga pa ay tumanggi kay Bhīma at pumili ng asawang karapat-dapat parangalan?

Verse 16

इति पृष्टो धर्मराज्ञा स्मयन्हैडंबिरब्रवीत् । हते तस्मिन्दुराचारे मातुलेऽस्मि नियोजितः

Nang tanungin ni Dharmarāja nang gayon, ngumiti si Haidambī at nagsabi: “Nang mapatay ang masamang tiyuhin sa ina, ako ang itinalaga upang mangasiwa.”

Verse 17

तद्राज्यं शासने स्थाप्य दुष्टान्निघ्नंश्चराम्यहम् । माता कुशलिनी देवी तपो दिव्यमुपाश्रिता

Nang maitatag ko ang kahariang iyon sa wastong pamamahala, naglalakbay ako upang supilin ang masasama. Ang aking ina—ang marangal na ginang—ay ligtas at nananahan sa banal na pag-aayuno at pagtitika.

Verse 18

मामुवाच सदा पुत्र पितॄणां भक्तिकृद्भव । सोऽहं मातुर्वचः श्रुत्वा मेरुपादात्समागतः

Palagi niyang sinasabi sa akin: “Anak, maging mapagbhakti ka sa mga Pitṛ, ang mga ninuno.” Kaya, nang marinig ko ang salita ng aking ina, naparito ako mula sa paanan ng Bundok Meru.

Verse 19

प्रणामायैव भवतां भक्तिप्रह्वेण चेतसा । आत्मानं च महत्यर्थे कस्मिंश्चित्तु नियोजितम् । भवद्भिरहमिच्छामि फलं यस्मादिदं महत्

Ako’y yumuyuko at nagpupugay sa inyo, na ang isip ay nakayuko sa debosyon. Nais kong malaman kung anong dakilang bunga ang nagmumula sa pagtalaga ninyo ng sarili sa isang dakilang layunin.

Verse 20

यदाज्ञापालनं पुत्रः पितॄणां सर्वदा चरेत् । अथोर्द्ध्वलोकान्स जयेदिह जायेत कीर्तिमान्

Kapag ang isang anak na lalaki ay laging sumusunod at tumutupad sa mga utos ng mga ninuno, kanyang napagwawagi ang mga mataas na daigdig; at dito sa mundo’y nabubuhay siyang tanyag at marangal.

Verse 21

सूत उवाच । इत्युक्तवंतं तं राजा परिरभ्य पुनःपुनः । उवाच धर्मराट् पुत्रमानंदाश्रुः सगद्गदम्

Sabi ni Sūta: Nang masabi niya iyon, niyakap siya ng hari nang paulit-ulit. Pagkaraan, nagsalita si Dharmarāja sa anak, nanginginig at nabibiyak ang tinig sa galak at luha ng ligaya.

Verse 22

त्वमेव नो भक्तिकारी सहायश्चापि वर्तसे

Ikaw lamang ang nag-aalay ng debosyon para sa amin, at ikaw rin ang tumatayong aming katulong.

Verse 23

एतदर्थं च हैडंबे पुत्रानिच्छंति साधवः । इहामुत्र तारयंते तादृशाश्चापि पुत्रकाः

Dahil dito, O Haiḍamba, ninanais ng mga banal ang mga anak na lalaki: ang gayong mga anak ay nagiging tagapagligtas, nagdadala ng pagkaligtas kapwa sa mundong ito at sa kabilang daigdig.

Verse 24

अवश्यं यादृशी माता तादृशस्तनयो भवेत् । माता च ते भक्तिमती दृढं नस्त्वं च तादृशः

Tunay nga, kung ano ang ina, gayon din nagiging ang anak na lalaki. Ang iyong ina ay matatag sa debosyon; kaya ikaw man ay tiyak na may gayong likas na pagkatao.

Verse 25

अहो सुदुष्करं देवी कुरुते मे प्रिया वधूः । या भर्तृश्रियमुल्लंघ्य तप एव समाश्रिता

Ay, kay hirap ng ginagawa ng aking minamahal na asawa, ang marangal na ginang na iyon: nilalampasan niya ang karangyaan at ginhawa ng yaman ng kanyang asawa at sa pag-aayuno at pagninilay (tapasya) lamang siya kumakapit.

Verse 26

नूनं कामेन भोगैर्वा कृत्यं वध्वा न मे मनाक् । या पुत्रसुखमन्वीक्ष्य परलोकार्थमाश्रिता

Tunay ngang ang aking asawa ay walang kahit munting pag-aalala sa pagnanasa o sa mga aliw. Bagaman natatanaw niya ang ligaya ng pagkakaroon ng anak na lalaki, tinahak niya ang landas na nakatuon sa kabutihan ng kabilang-buhay.

Verse 27

दुष्कुलीनापि या भक्ता सूतेऽपत्यं च भक्तिमत् । कुलीनमेव तन्मन्ये ममेदं मतमुत्तमम्

Kahit ang isang babae ay mula sa mababang angkan, kung siya’y deboto at nagsisilang ng mga anak na deboto, itinuturing kong ang angkang iyon ang tunay na marangal—ito ang aking pinakamataas na paninindigan.

Verse 28

एवं बहूनि वाक्यानि तानि तानि वदन्नृपः । धर्मराजः समाभाष्य केशवं वाक्यमब्रवीत्

Pagkasambit ng maraming gayong pananalita, ang haring Dharmarāja ay nagsalita kay Keśava at nagpatuloy pa sa kanyang wika.

Verse 29

पुंडरीकाक्ष जानासि यथा भीमादभूदयम् । जातमात्रस्तु यश्चासीद्यौवनस्थो महाबलः

O May matang na gaya ng lotus, batid mo kung paanong siya’y isinilang mula kay Bhīma—pagkapanganak pa lamang ay nasa anyo na ng kabataan at taglay ang dakilang lakas.

Verse 30

अष्टानां देवयोनीनां यतो जन्म च यौवनम् । सद्य एव भवेत्तस्मात्सद्योऽस्यासीच्च यौवनम्

Sapagkat sa walong banal na sinapupunan ng mga deva, ang pagsilang at kabataan ay dumarating agad; kaya sa kanya man, ang kabataan ay naroon na kaagad.

Verse 31

तदस्योचितदारार्थे सदा चिंतास्ति कृष्ण मे । उचितं बत हैडंबेः क्व कलत्रं करोम्यहम्

Kaya, O Kṛṣṇa, lagi’t lagi akong nababalisa sa paghahanap ng angkop na asawa para sa kanya. Tunay nga, para kay Haiḍamba, saan ako kukuha ng karapat-dapat na mapapangasawa?

Verse 32

तद्भवान्कृष्णसर्वज्ञ त्रिलोकीमपि वेत्सि च । हैडंबेरुचिता दारान्वक्तुमर्हसि यादव

Kaya, O Kṛṣṇa na lubos na nakaaalam, na nakababatid maging ng tatlong daigdig, O Yādava—ipahayag mo sana kung sinu-sino ang nararapat na maging asawa ni Haiḍamba.

Verse 33

सूत उवाच । एवमुक्तो धर्मराज्ञा क्षणं ध्यात्वा जनार्दनः । धर्मराजमिदं वाक्यं पदांतरितमब्रवीत्

Wika ni Sūta: Nang masabi ito ni Dharmarāja, nagmuni-muni sandali si Janārdana, at saka sumagot kay Dharmarāja sa mga salitang pinag-isipang mabuti.

Verse 34

अस्ति राजन्प्रवक्ष्यामि दारानस्योचितां शुभाम् । सांप्रतं संस्थिता रम्ये प्राग्ज्योतिषपुरे वरे

O Hari, sasabihin ko sa iyo: may isang mapalad at angkop na babaeng mapapangasawa para sa kanya. Sa kasalukuyan, naninirahan siya sa marikit at dakilang lungsod ng Prāgjyotiṣa.

Verse 35

सा च पुत्री मुरोः पार्थ दैत्यस्याद्भुतकर्मणः । योऽसौ नरकदैत्यस्य प्राणतुल्यः सखाऽभवत्

At siya ay anak na babae ni Mura, O Pārtha—yaong Dānava na may kamangha-manghang mga gawa, na naging kaibigang kasinghalaga ng buhay ng demonyong si Naraka.

Verse 36

स च मे निहतो घोरः पाशदुर्गसमन्वितः । नरकश्च दुराचारस्त्वमेतद्वेत्सि सर्वशः

Ang kakila-kilabot na iyon ay pinaslang ko, bagaman napalilibutan ng mga silo at matitibay na kuta; at si Naraka man ay masamang asal—batid mo ang lahat ng ito nang lubos.

Verse 37

ततो हते मुरौ दैत्ये मया तस्य सुताव्रजत् । योद्धुं मामतिवीर्यत्वाद्घोरा कामकटंकटा

Pagkaraan kong mapatay ang demonyong si Mura, lumabas ang kanyang anak na babae upang lumaban sa akin dahil sa pambihirang lakas—ang kakila-kilabot na Kāmakaṭaṅkaṭā.

Verse 38

तां ततोऽहं महायुद्धे खड्गखेटकधारिणीम् । अयोधयं महाबाणैः सुशार्ङ्गधनुषश्च्युतैः

Pagkatapos, sa dakilang labanan, nakipagsagupa ako sa kanya—sa may hawak na espada at kalasag—sa pamamagitan ng malalakas na palasong pinakawalan mula sa aking marilag na busog na Śārṅga.

Verse 39

खड्गेन चिच्छेद बाणान्मम सा च मुरोः सुता । समागम्य च खड्गेन गरुडं मूर्ध्न्यताडयत्

Pinutol ng anak ni Mura ang aking mga palaso gamit ang kanyang espada; at sa paglapit, pinalo niya sa ulo si Garuda gamit ang espadang iyon.

Verse 40

स च मोहसमाविष्टो गरुडोऽभूदचेतनः । ततस्तस्या वधार्थाय मया चक्रं समुद्यतम्

Si Garuda, na nadaig ng pagkahilo, ay nawalan ng malay. Pagkatapos, upang siya ay patayin, itinaas ko ang aking discus.

Verse 41

चक्रं समुद्यतं दृष्ट्वा मया तस्मिन्रणाजिरे । कामाख्या नाम मां देवी पुरः स्थित्वा वचोऽब्रवीत्

Nang makita akong itinaas ang discus sa larangan ng digmaan na iyon, ang Diyosa na nagngangalang Kāmākhyā ay tumayo sa aking harapan at nagsalita ng mga salitang ito.

Verse 42

नैनां हंतुं भवानर्हो रक्षैतां पुरुषोत्तम । अजेयत्वं मया ह्यस्या दत्तं खड्गं च खेटकम्

“Hindi mo siya dapat patayin, O Puruṣottama; protektahan mo siya. Sapagkat ipinagkaloob ko sa kanya ang pagiging walang talo, at binigyan siya ng espada at kalasag.”

Verse 43

बुद्धिरप्रतिमा चापि शक्तिश्च परमा रणे । ततस्त्वया त्रिरात्रेऽपि न जितासीन्मुरोः सुता

“Ang kanyang katalinuhan ay walang kapantay, at ang kanyang kapangyarihan sa labanan ay kataas-taasan. Kaya naman, kahit sa tatlong gabi ay hindi mo nagawang talunin ang anak ni Mura.”

Verse 44

एवमुक्ते तदा देवीं वचनं चाहमब्रवम् । अयमेष निवृत्तोऽस्मि वारयैनां च त्वं शुभे

Nang masabi niya iyon, saka ko kinausap ang Diyosa: “Narito, ako’y umurong na mula sa labanan. O mapalad na Ginang, ikaw man ay pumigil sa kanya.”

Verse 45

ततश्चालिंग्य तां भक्तां कामाख्या वाक्यमब्रवीत् । भद्रे रणान्निवर्तस्व नायं हंतुं कथंचन

Pagkaraan, niyakap ni Kāmakhyā ang debotong babae at nagsalita: “O marangal na ginang, umurong ka mula sa larangan ng digmaan. Ang isang ito’y hindi mapapatay sa anumang paraan.”

Verse 46

शक्यः केनापि समरे माधवो रणदुर्जयः । नाभूदस्ति भविष्यो वा य एनं संयुगे जयेत्

Si Mādhava, na di matatalo sa digmaan, ay hindi mapagwawagi ng sinuman sa labanan. Wala noon, wala ngayon, at wala ring darating na makadadaig sa kanya sa sagupaan.

Verse 47

अपि वा त्र्यंबकः पुत्रि नैनं शक्तः कुतोऽन्यकः । तस्मादेनं नमस्कृत्य भाविनं श्वशुरं शुभे

Kahit si Tryambaka (Śiva) mismo, anak ko, ay hindi siya kayang pasukuin—paano pa ang iba? Kaya, O mapalad, yumukod at magbigay-pugay sa kanya, sapagkat siya ang magiging ama ng iyong mapapangasawa.

Verse 48

रणादस्मान्निवर्तस्व तवोचितमिदं स्फुटम् । अस्य भ्रातुर्हि भीमस्य स्नुषा त्वं च भविष्यसि

Umatras ka na sa digmaang ito—ito ang malinaw na nararapat sa iyo. Sapagkat ikaw ay magiging manugang na babae ng kanyang kapatid na si Bhīma.

Verse 49

तस्मात्त्वं श्वशुरं भद्रे सम्मानय जनार्दनम् । न च शोकस्त्वया कार्यः पितरं प्रति पंडिते

Kaya nga, O marangal na ginang, igalang mo si Janārdana bilang iyong biyenan na ama. At ikaw na pantas, huwag kang magdalamhati dahil sa iyong ama.

Verse 50

जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुव जन्म मृतस्य च । बहवश्चाऽस्य वेत्तारो वद केनापि वार्यते

Sa isinilang, tiyak ang kamatayan; at sa namatay, tiyak din ang muling pagsilang. Marami ang nakaaalam ng katotohanang ito—sabihin mo, sino ang makapipigil dito?

Verse 51

ऋषींश्च देवांश्च महासुरांश्च त्रैविद्यविद्यान्पुरुषान्नृपांश्च । कान्मृत्युरेको न पतेत काले परावरज्ञोऽत्र न मुह्यते क्वचित्

Mga rishi, mga deva, dakilang asura, mga dalubhasa sa tatluhang kaalamang Veda, mga tao at mga hari—pagdating ng takdang oras, kanino ba hindi bumabagsak ang iisang Kamatayan? Ang nakaaalam ng mataas at mababa, ng tunay na kaayusan, ay hindi nalilinlang dito kailanman.

Verse 52

श्लाघ्य एव हि ते मृत्युः पितुरस्माज्जनार्दृनात् । सर्वपातकनिर्मुक्तो गतोऽसौ धाम वैष्णवम्

Tunay ngang kapuri-puri ang pagkamatay ng iyong ama sa kamay ni Janārdana: napalaya sa lahat ng kasalanan, siya’y nagtungo sa tahanang Vaiṣṇava.

Verse 53

एवं कामाख्यया प्रोक्ता सा च कामकटंकटा । त्यक्त्वा क्रोधं च संवृत्य गात्राणि प्रणता च माम्

Kaya nito, nang tawagin ko siya sa pangalang “Kāmākhyā,” siya—si Kāmakaṭaṃkaṭā—ay iniwan ang galit, nagtimpi, pinigil ang mga galaw ng katawan, at yumukod sa akin nang may paggalang.

Verse 54

तामहं साशिषं चापि प्रावोचं भरतर्षभ । अस्मिन्नेव पुरे तिष्ठ भगदत्तप्रपूजिता

O pinakadakila sa angkan ng Bharata, saka ko siya binasbasan at sinabi: “Manatili ka sa mismong lungsod na ito, na pinararangalan sa pagsamba ni Bhagadatta.”

Verse 55

मया देव्या पृथिव्या च भगदत्तः कृतो नृपः । स ते पूजां बहुविधां करिष्यति स्वसुर्यथा

Sa pamamagitan ko at ng Diyosa ng Lupa, si Bhagadatta ay ginawang hari. Gagawa siya ng sari-saring pagsamba para sa iyo, gaya ng paggalang sa sariling biyenan na ama.

Verse 56

वसंती चात्र तं वीरं हैडिंबं पतिमाप्स्यसि । एवमाश्वास्य तां देवीं मौर्वीं चाहं व्यसर्जयम्

“Sa paninirahan mo rito, makakamtan mo ang bayaning si Haiḍimba bilang asawa.” Sa gayon ko inaliw ang diyosang si Maurvī, at saka ko siya pinahintulutang lumisan.

Verse 57

सा स्थिता च पुरे तत्र गतोऽहं शक्रसद्म च । ततो द्वारवतीं प्राप्य त्वया सह समागतः

Nanatili siya sa lungsod na yaon, at ako’y nagtungo sa tahanan ni Śakra. Pagkaraan, nang marating ko ang Dvāravatī, nakipagtagpo ako sa iyo.

Verse 58

एवमेषोचिता दारा हैडंबेर्विद्यते शुभा । कामाख्ये च रणे घोरा या विद्युदिव भासते

Kaya nga, ang mapalad na babaeng ito ay naging karapat-dapat na asawa ni Haiḍimba—nakapanghihilakbot sa mabagsik na labanan sa Kāmākhyā, at kumikislap na parang kidlat.

Verse 59

न च रूपं वर्णितं मे श्वशुरस्योचितं यतः । साधोर्हि नैतदुचितं सर्वस्त्रीणां प्रवर्णनम्

Hindi ko inilarawan ang kagandahan niya, sapagkat ang gayong pagtanaw ay nababagay lamang sa tingin ng biyenan; tunay, sa taong may kabanalan, hindi nararapat ilarawan nang detalyado ang anyo ng lahat ng babae.

Verse 60

पुनरेकश्च समयः कृतस्तं शृणु यस्तया । यो मां निरुत्तरां प्रश्ने कृत्वैव विजयेत्पुमान्

Pakinggan din ang isa pang kundisyong itinakda niya: sinumang lalaki ang makalulupig sa akin sa pamamagitan ng pagpapatahimik sa akin sa isang tanong, siya ang magwawagi.

Verse 61

यो मे प्रतिबलश्चापि स मे भर्ता भविष्यति । एवं च समयं श्रुत्वा बहवो दैत्यराक्षसाः

“Ang sinumang kapantay ko sa lakas, siya ang magiging asawa ko.” Nang marinig ang kundisyong ito, maraming Dānava at Rākṣasa ang nagsilapit upang sumubok.

Verse 62

तस्या जयार्थमगमंस्तेऽपि जित्वा हतास्तया । यो य एनां गतः पूर्वं न स भूयो न्यवर्तत

Umalis sila upang magwagi laban sa kanya, ngunit kahit nakalupig na nila ang iba, sila’y pinaslang niya. Sinumang naunang lumapit sa kanya ay hindi na muling nakabalik.

Verse 63

वह्नेरिव प्रभां दीप्तां पतंगानां समुच्चयः । एवमेतादृशीं मौर्वीं जेतुमुत्सहते यदि

Gaya ng pulutong ng gamu-gamo na aakalang malulupig nila ang naglalagablab na ningning ng apoy, gayon din ang sinumang mangangahas na daigin ang mabagsik na Maurvī—isang paglalakas-loob na lampas sa hangganan.

Verse 64

घटोत्कचो महावीर्यो भार्यास्य नियतं भवेत्

Si Ghaṭotkaca, ang dakilang mandirigmang makapangyarihan, ay tiyak na magiging asawa niya.

Verse 65

युधिष्ठिर उवाच । अलं सर्वगुणैस्तस्या यस्यास्त्वेको गुणो महान् । क्रियते किं हि क्षीरेण यदि तद्विषमिश्रितम्

Wika ni Yudhiṣṭhira: «Ano ang silbi ng maraming kabutihan sa kanya kung iisa ang malaking kapintasan? Ano ang magagawa ng gatas kung nahaluan na ng lason?»

Verse 66

प्राणाधिकं भैमसेनिं कथं केवलसाहसात् । क्षिपेयं तव वाक्यानां शुद्धानां चाथ कोविदम्

Paano ko, dahil lamang sa padalus-dalos na tapang, maitatakwil si Bhīmasena—na higit pa sa buhay ang halaga? At paano ko rin maitataboy ang iyong mga salitang dalisay at marunong?

Verse 67

अन्या अपि स्त्रियः संति देशे देशे जनार्दन । बह्व्यस्तासां वरां कांचिद्योषितं वक्तुमर्हसि

O Janārdana, may iba pang mga babae sa iba’t ibang lupain. Sa kanila, nararapat mong banggitin ang isang dalagang pinakadakila.

Verse 68

भीम उवाच । सम्यगुक्तं केशवेन वाक्यं बह्वर्थमुत्तमम् । राज्ञा पुनः स्नेहवशाद्यदुक्तं तन्न भाति मे

Sabi ni Bhīma: «Tama ang sinabi ni Keśava; ang kanyang mga salita’y marangal at hitik sa kahulugan. Ngunit ang sinabi ng hari dahil sa pag-ibig ay hindi ko ikinalulugod.»

Verse 69

कार्ये दुःसाध्य एव स्यात्क्षत्रियस्य पराक्रमः । करींद्रस्येव यूथेषु गजानां न मृगेषु च

Ang tapang ng isang kṣatriya ay dapat ilaan sa mga gawaing mahirap maganap—gaya ng panginoong elepante sa gitna ng mga elepante, hindi sa gitna ng mga usa.

Verse 70

आत्मा प्रख्यातिमानेयः सर्वथा वीरपुंगवैः । सा च ख्यातिः कथं जायेद्दुःसाध्यकरणादृते

Dapat igalang ng mga marangal na bayani ang sarili sa pamamagitan ng tunay na katanyagan. Ngunit paano sisilang ang gayong katanyagan kung walang pagganap sa mahihirap na gawain?

Verse 71

न ह्यात्मवशगं पार्थ हैडंबेरस्य रक्षणम् । येन दत्तस्त्वयं धात्रा स एनं पालयिष्यति

O Pārtha, ang pag-iingat kay Haiḍaṃbera ay hindi nasa ganap na kapangyarihan ng sarili. Siya na nagkaloob sa kanya sa iyo—ang Dhātṛ, ang Tagapagtakda—siya ang mag-iingat sa kanya.

Verse 72

सर्वथोच्चपदारोहे यत्नः कार्यो विजानता । तन्न सिध्यति चेद्दैवान्नासौ दोषो विजानतः

Sa pagsisikap tungo sa pinakamataas na katayuan, ang taong may pag-unawa ay dapat magpakaubos-lakas. Kung hindi magtagumpay dahil sa tadhana, hindi iyon kasalanan ng marunong.

Verse 73

यथा देवव्रतस्त्वेको जह्रे काशिसुताः पुरा । तथैक एव हैडंबिर्मौर्वीं प्राप्नोतु मा चिरम्

Kung paanong si Devavrata noon ay mag-isa na inagaw ang mga anak na babae ng hari ng Kāśī, gayon din nawa si Haiḍambi, mag-isa, ay makamtan si Maurvī nang hindi magtagal.

Verse 74

अर्जुन उवाच । केवलं पौरुषपरं भीमेनोक्तमिदं वचः । अबलं दैवहेतुत्वात्प्रबलं प्रतिभाति मे

Wika ni Arjuna: “Ang salitang ito na sinabi ni Bhīma ay nakasalig lamang sa pagsisikap ng tao; ngunit yamang ang tadhana ang sanhi, ang wari’y mahina ay nagmumukhang makapangyarihan sa akin.”

Verse 75

न मृषा हि वचो ब्रूते कामाख्या या पुराऽब्रवीत् । भीमसेनसुतः पाणिं तव भद्रे ग्रहीष्यति

“Hindi nagsisinungaling si Kāmākhyā—siya na nagsabi noon: ‘O marangal na ginang, ang anak ni Bhīmasena ang kukuha sa iyong kamay sa pag-aasawa.’”

Verse 76

अनेन हेतुना यातु शीघ्रं तत्र घटोत्कचः । इति मे रोचते कृष्ण तव किं ब्रूहि रोचते

“Dahil dito, papuntahin agad doon si Ghaṭotkaca. Ito ang nakalulugod sa akin, O Kṛṣṇa—sabihin mo, ano ang nakalulugod sa iyo?”

Verse 77

कृष्ण उवाच । रोचते मे वचस्तुभ्यं भीमस्य च महात्मनः । न हि तुल्यो भैमसेनेर्बुद्धौ वीर्ये च कश्चन

Sinabi ni Kṛṣṇa: “Kinalulugdan ko ang iyong mga salita at ang kay Bhīma na dakilang-loob. Sapagkat walang kapantay si Bhīmasena sa payo at sa kagitingan.”

Verse 78

अंतरात्मा च मे वेत्ति प्राप्तामेव मुरोः सुताम् । तच्छीघ्रं यातु हैडंबिस्त्वं च किं पुत्र मन्यसे

“At nalalaman ng aking kalooban na ang anak na babae ni Mura ay para bang nakamtan na. Kaya’t papuntahin agad si Haiḍambī. At ikaw rin, anak ko—ano ang palagay mo?”

Verse 79

घटोत्कच उवाच । न हि न्याय्याः स्वका वक्तुं पूज्यानामग्रतो गुणाः । प्रवृत्ता एव भासंते सद्गुणाश्च रवेः कराः

Wika ni Ghaṭotkaca: “Hindi nararapat na ipahayag ang sariling kabutihan sa harap ng mga karapat-dapat parangalan. Ang tunay na birtud ay kusang nagliliwanag—gaya ng mga sinag ng araw.”

Verse 80

सर्वथा तत्करिष्यामि पितरो येन मेऽमलाः । लज्जिष्यंति न संसत्सु मया पुत्रेण पांडवाः

“Sa lahat ng paraan, gagawin ko ang yaong magtitiyak na ang aking malilinis na mga ama—ang mga Pāṇḍava—ay hindi mapapahiya sa mga kapulungan dahil sa akin, na kanilang anak.”

Verse 81

एवमुक्त्वा महाबाहुरुत्थाय प्रणनाम तान् । जयाशीर्भिश्च पितृभिर्वर्द्धितो गंतुमैच्छत

Pagkasabi nito, tumindig ang makapangyarihang may malalakas na bisig at yumukod sa kanila; at pinalakas ng mga basbas ng tagumpay ng kanyang mga ama, ninais niyang lumisan.

Verse 82

तं गतुकाममाहेदमभिनंद्य जनार्दनः । कथाकथनकाले मां स्मरेथास्त्वं जयावहम्

Nang makita siyang handang lumisan, pinuri siya ni Janārdana at sinabi: “Sa oras ng pagsasalaysay ng kuwentong ito, alalahanin mo ako—ang nagdudulot ng tagumpay.”

Verse 83

यथा बुद्धिं सुदुर्भेद्यां वर्धयामि बलं च ते । इत्युक्त्वालिंग्य तं कृष्णो व्यससर्जत साशिषम्

Sa pagsasabing, “Palalakasin ko sa iyo ang isip na mahirap madaig, at palalaguin ko rin ang iyong lakas,” niyakap siya ni Kṛṣṇa at saka siya pinahintulutang umalis na may basbas.

Verse 84

ततो हिडंबातनयो महौजाः सूर्याक्षकालाक्षमहोदरानुगः । वियत्पथं प्राप्य जगाम तत्पुरं प्राग्ज्योतिषं नाम दिनव्यपाये

Pagkaraan, ang makapangyarihang anak ni Hiḍimbā—kasama sina Sūryākṣa, Kālākṣa, at Mahodara—ay tumahak sa landas ng kalangitan at sa pagtatapos ng araw ay nagtungo sa lungsod na tinatawag na Prāgjyotiṣa.