Adhyaya 43

Verse 1

अगस्तिरुवाच । दिवोदासं नरपतिं कथं देवस्त्रिलोचनः । काशीं संत्याजयामास कथमागाच्च मंदरात् । एतदाख्यानमाख्याहि श्रोतॄणां प्रमुदे भगोः

Sinabi ni Agastya: Paano iniwan ng Tatlong-Matang Panginoon ang Kāśī dahil kay Haring Divodāsa? At paano Siya nagbalik mula sa Mandara? Isalaysay mo ang banal na salaysay na ito para sa kagalakan ng mga tagapakinig, O kagalang-galang.

Verse 2

स्कंद उवाच । मंदरं गतवान्देवो ब्रह्मणो वाक्य गौरवात् । तपसा तस्य संतुष्टो मंदरस्यैव भूभृतः

Sinabi ni Skanda: Nagpunta ang Panginoon sa Mandara dahil sa paggalang sa utos ni Brahmā. At ang bundok na Mandara mismo ay nasiyahan sa Kanya sa pamamagitan ng Kanyang pag-aayuno at tapasya.

Verse 3

गते विश्वेश्वरे देवे मंदरं गिरिसुंदरम् । गिरिशेन समं जग्मुरपि सर्वे दिवौकसः

Nang si Viśveśvara, ang Panginoon, ay nagtungo sa Mandara—ang magandang bundok—sumama rin kay Giriśa ang lahat ng mga diyos na nananahan sa langit.

Verse 4

क्षेत्राणि वैष्णवानीह त्यक्त्वा विष्णुरपि क्षितेः । प्रयातो मंदरं यत्र देवदेव उमाधवः

Tinalikdan ni Viṣṇu ang mga banal na pook na Vaiṣṇava sa lupa, at nagtungo sa Mandara, doon sa kinaroroonan ng Diyos ng mga diyos, si Umādhava (Śiva na kasama si Umā).

Verse 5

स्थानानि गाणपत्यानि गणेशोपि ततो व्रजत् । हित्वाहमपि विप्रेंद्र गतवान्मंदरं प्रति

Pagkaraan, maging si Gaṇeśa ay lumisan, tinalikdan ang mga dambanang Gāṇapatya; at ako man, O pinakamainam sa mga brāhmaṇa, ay umalis at nagtungo sa Bundok Mandara.

Verse 6

सूरः सौराणि संत्यज्य गतश्चायतनादरम् । स्वंस्वं स्थानं क्षितौ त्यक्त्वा ययुरन्येपि निर्जराः

Si Sūrya man ay lumisan, iniwan ang mga dambanang Saurā at ang iginagalang na mga tahanan; at ang iba pang mga walang-kamatayan ay tinalikdan din ang kani-kanilang luklukan sa lupa.

Verse 7

गतेषु देवसंघेषु पृथिव्याः पृथिवीपतिः । चकार राज्यं निर्द्वंद्वं दिवोदासः प्रतापवान्

Nang makaalis na ang mga pangkat ng mga deva, si Divodāsa—makapangyarihang panginoon ng lupa—ay namuno sa kaharian nang walang katunggali at walang kaguluhan.

Verse 8

विधाय राजधानीं स वाराणस्यां सुनिश्चलाम् । एधां चक्रे महाबुद्धिः प्रजाधर्मेण पालयन्

Itinatag niya sa Vārāṇasī ang isang kabiserang di matinag; at ang hari na dakila ang isip ay pinalago iyon, inaalagaan ang mga mamamayan ayon sa dharma ng matuwid na pamamahala.

Verse 9

सूर्यवत्स प्रतपिता दुर्हृदां हृदि नेत्रयोः । सोमवत्सुहृदामासीन्मानसेषु स्वकेष्वऽपि

Gaya ng araw, sinunog niya ang puso at mga mata ng masasamang-loob; gaya ng buwan, nanahan siyang malamig sa isipan ng mga kaibigan at ng sarili niyang mga tagapagkalinga.

Verse 10

अखंडमाखंडलवत्कोदंडकलयन्रणे । पलायमानैरालोकिशत्रुसैन्यबलाहकैः

Di-nababali at di-mapipigil na parang Indra, iwinasiwas niya ang pana sa digmaan; at nakita ang mga ulap ng hukbo ng kaaway na nagkawatak-watak sa pagtakbo.

Verse 11

स धर्मराजवज्जातो धर्माधर्मविवेचकः । अदंड्यान्मण्डयन्राजा दंड्यांश्च परिदंडयन्

Ipinanganak na parang si Dharma-rāja, ang hari’y marunong maghiwalay ng dharma at adharma—pinararangalan ang di-dapat parusahan, at mahigpit na pinarurusahan ang dapat parusahan.

Verse 12

धनंजय इवाधाक्षीत्परारण्यान्यनेकशः । पाशीव पाशयांचक्रे वैरिचक्रं विदूरगः

Gaya ni Dhanañjaya (Arjuna), nilusob niya nang maraming ulit ang mga gubat ng kaaway; at gaya ng may hawak ng lubid, inihagis niya ang silo sa mga pulutong ng kaaway—kahit mula sa malayo.

Verse 13

सोभूत्पुण्यजनाधीशो रिपुराक्षसवर्धनः । जगत्प्राणसमानश्च जगत्प्राणनतत्परः

Naging panginoon siya sa mga banal at mabubuti, tagapagpalago ng pagkapuksa ng kaaway na mga rākṣasa; at gaya ng hininga ng daigdig, buong debosyon siyang nag-alay sa pag-iingat ng buhay ng sanlibutan.

Verse 14

राजराजः स एवाभूत्सर्वेषां धनदः सताम् । स एव रुद्रमूर्तिश्च प्रेक्षिष्ट रिपुभी रणे

Siya lamang ang naging hari ng mga hari, tagapagkaloob ng yaman sa lahat ng matutuwid; at sa digmaan siya’y nagpakitang anyong Rudra—nakapanghihilakbot sa mga kaaway.

Verse 15

विश्वेषां स हि देवानां तपसा रूपधृग्यतः । विश्वेदेवास्ततस्तं तु स्तुवंति च भजंति च

Sapagkat sa lahat ng mga diyos, siya ang—sa lakas ng tapasya—nagkamit ng ningning ng banal na anyo. Kaya’t ang Viśvedevā ay pumupuri sa kanya at walang humpay na sumasamba at naglilingkod.

Verse 16

असाध्यः स हि साध्यानां वसुभ्यो वसुनाधिकः । ग्रहाणां विग्रहधरो दस्रतोऽजस्ररूपभाक्

Higit siya maging sa mga Sādhya; mas dakila kaysa sa mga Vasu. Sa mga graha na sumasaklaw at umuugit, taglay niya ang kapangyarihang may anyo ng pagpipigil; laging tumutulong, siya’y may walang patid na mga anyo.

Verse 17

मरुद्गणानगणयंस्तुषितांस्तोषयन्गुणैः । सर्वविद्याधरो यस्तु सर्वविद्याधरेष्वपि

Binibilang at pinamumunuan niya ang mga pangkat ng Marut; pinasasaya niya ang mga Tuṣita sa kanyang mga kabutihan. Siya ang tagapagdala ng lahat ng kaalaman—nangingibabaw kahit sa mga Vidyādhara mismo.

Verse 18

अगर्वानेव गंधर्वान्यश्चक्रे निजगीतिभिः । ररक्षुर्यक्षरक्षांसि तद्दुर्गं स्वर्गसोदरम्

Sa sarili niyang mga awit, pinayuko niya maging ang mga Gandharva. At ang mga Yakṣa at Rākṣasa ang nagbantay sa kuta—na wari’y kapatid ng langit mismo.

Verse 19

नागानागांसि चक्रुश्च तस्य नागबलीयसः । दनुजामनुजाकारं कृत्वा तं च सिषेविरे

Maging ang mga Nāga ay naging parang “di-Nāga” sa harap niya, sapagkat ang kanyang lakas ay humihigit sa lakas ng mga ahas. At ang mga Dānava, nag-anyong tao, ay naglingkod sa kanya nang may pagtalima.

Verse 20

जाता गुह्यचरा यस्य गुह्यकाः परितो नृषु । संसेविष्यामहे राजन्नसुरास्त्वां स्ववैभवैः

Sa kanya, ang mga Guhyaka ay gumagala nang lihim sa gitna ng mga tao. “O Hari, kaming mga Asura man ay maglilingkod sa iyo, dala ang sarili naming yaman at kapangyarihan.”

Verse 21

वयं यतस्त्वद्विषये सुरावासोऽपि दुर्लभः । अशिक्षयत्क्षितिपतेरिह यस्य तुरंगमान् । आशुगश्चाशुगामित्वं पावमाने पथिस्थितः

Sapagkat sa iyong kaharian, para sa amin, maging ang paninirahan sa piling ng mga deva ay bihirang makamtan. Dito niya sinanay ang mga kabayo ng hari; at sa landas ng tagapagpadalisay—ang hangin—siya’y naging mabilis, at tagapagkaloob ng bilis.

Verse 22

अगजान्यस्य तु गजान्नगवर्ष्मसुवर्ष्मणः । अजस्र दानिनो दृष्ट्वा भवन्नन्येपि दानिनः

Mula sa panginoong may katawang-bundok, may maningning na katawan, isinilang ang mga elepante. Sa pagkakita sa kanyang walang-humpay na pagkakaloob, ang iba man ay nagiging mapagbigay.

Verse 23

सदोजिरे च बोद्धारो योद्धारश्चरणाजिरे । न यस्य शास्त्रैर्विजिता न शस्त्रैः केनचित्क्वचित्

Sa kanyang sariling looban ay laging naroon ang mga pantas na tagapayo at ang matatapang na mandirigma. Wala sa kanyang mga tao ang napapanaig ninuman—ni sa karunungan at patakaran, ni sa sandata—kahit saanman.

Verse 24

न नेत्रविषये जाता विषये यस्यभूभृतः । सदा नष्टपदा द्वेष्यास्तदाऽनष्टपदाः प्रजाः

Sa kaharian ng haring iyon, walang kaaway na sumisibol sa abot ng paningin. Ang mga mapanlait ay laging nawawalan ng matatayuan; kaya ang mga nasasakupan ay panatag, di nawawalan ng kanilang karapat-dapat na kalagayan.

Verse 25

कलावानेक एवास्ति त्रिदिवेपि दिवौकसाम् । तस्य क्षोणिभृतः क्षोण्यां जनाः सर्वे कलालयाः

Kahit sa tatluhang langit, sa mga diyos ay iisa lamang ang tunay na may ganap na kahusayan; ngunit sa lupa, sa ilalim ng haring pasan ang daigdig, ang lahat ng tao’y nagiging tahanan ng pagtatagumpay at galing.

Verse 26

एक एव हि कामोस्ति स्वर्गे सोप्यंगवर्जितः । सांगोपांगाश्च सर्वेषां सर्वे कामा हि तद्भुवि

Sa langit, tunay ngang iisa lamang ang uri ng kaligayahan—at iyon pa’y di ganap; ngunit sa kahariang iyon sa lupa, para sa lahat, naroroon ang lahat ng ninanais na ligaya, buo at may lahat ng sangkap at kasama.

Verse 27

तस्योपवर्तनेप्येको न श्रुतो गोत्रभित्क्वचित् । स्वर्गे स्वर्गसदामीशो गोत्रभित्परिकीर्तितः

Sa kanyang nasasakupan, ni isa mang ‘sumisira ng gotra’—ang lumalabag sa kaayusan ng angkan—ay di man lamang nababalitaan. Ngunit sa langit, ang panginoon ng kapulungan ng mga makalangit ay pinupuri bilang Gotrabhit, ang ‘tagapaghiwalay ng angkan.’

Verse 28

क्षयी च तस्य विषये कोप्याकर्णि न केनचित् । त्रिविष्टपे क्षपानाथः पक्षेपक्षे क्षयीष्यते

Sa kanyang kaharian, walang sinumang nakaririnig ng anumang ‘pagliit’ o pag-urong. Ngunit sa Triviṣṭapa, ang panginoon ng gabi—ang Buwan—ay lumiliit sa bawat kinsenas, paulit-ulit.

Verse 29

नाके नवग्रहाः संति देशास्तस्याऽनवग्रहाः

Sa langit naroroon ang siyam na kapangyarihang pangplaneta; ngunit sa kaniyang lupain, ang mga pook ay malaya sa pighati at sagka ng mga graha.

Verse 30

हिरण्यगर्भः स्वर्लोकेप्येक एव प्रकाशते । हिरण्यगर्भाः सर्वेषां तत्पौराणामिहालयाः

Sa makalangit na daigdig, si Hiraṇyagarbha (Brahmā) lamang ang nagliliwanag bilang iisa; ngunit dito, sa mga tahanan ng lahat ng mamamayan, may mga ‘hiraṇyagarbha’—kasaganaan at ningning—sa bawat dako.

Verse 31

सप्ताश्व एकः स्वर्लोके नितरां भासतेंऽशुमान् । सदंशुकाः प्रतिदिनं बह्वश्वास्तत्पुरौकसः

Sa langit, ang maningning na Araw—ang ‘may pitong kabayo’—ay nagliliwanag na nag-iisa; ngunit ang mga naninirahan sa lungsod na yaon ay may kumikislap na kasuotan araw-araw, at marami ring kabayo.

Verse 32

सदप्सरा यथास्वर्भूस्तत्पुर्यपिसदप्सराः । एकैव पद्मा वैकुंठे तस्य पद्माकराः शतम्

Kung paanong sa langit ay may mga apsarā na laging naroroon, gayon din sa lungsod na yaon ay may mga apsarā na di-nawawala; sa Vaikuṇṭha iisa lamang si Padmā, ngunit para sa kaniya ay may sandaang lawa ng lotus.

Verse 33

अनीतयश्च तद्ग्रामानाराजपुरुषाः क्वचित् । गृहेगृहेत्र धनदा नाक एकोऽलकापतिः

Sa mga nayong yaon ay walang kawalang-katarungan, at saanman ay walang mapaniil na mga tauhan ng hari; dito, sa bawat bahay ay may kayamanan—samantalang sa langit iisa lamang ang panginoon ng Alakā, si Kubera, na tagapagkaloob ng yaman.

Verse 34

दिवोदासस्य तस्यैवं काश्यां राज्यं प्रशासतः । गतं वर्षं दिनप्रायं शरदामयुताष्टकम्

Kaya, habang si Divodāsa’y namamahala sa kaharian sa Kāśī, lumipas ang panahon—halos singbilis ng isang araw—walong myriada ng mga taglagas, yaong walumpung libong taon.

Verse 35

गीर्वाणा विप्रतीकारमथ तस्य चिकीर्षवः । गुरुणा मंत्रयांचक्रुर्धर्मवर्त्मानुयायिनः

Pagkaraan, ang mga diyos, na nagnanais magbalangkas ng panlaban laban sa kanya, ay sumangguni sa kanilang guro; sila na nag-aangking sumusunod sa landas ng dharma.

Verse 36

भवादृशामिव मुने प्रायशो धर्मचारिणाम् । विबुधा विदधत्येव महतीरापदांततीः

O muni, para sa mga namumuhay ayon sa dharma—lalo na sa mga tulad mo—ang mga diyos mismo’y madalas maghatid ng sunod-sunod na malalaking pagsubok.

Verse 37

यद्यप्यसौ धराधीशो व्याधिनोद्दुर्धराध्वरैः । तानध्वरभुजोऽत्यंतं तथापि सुहृदो न ते

Bagaman ang panginoon ng lupaing iyon ay sinalakay ng mabibigat na karamdaman na idinulot ng mahihirap na paghahandog, yaong mga ‘kumakain ng handog’ ay hindi pa rin tunay na kaibigan niya.

Verse 38

स्वभाव एव द्युसदां परोत्कर्षासहिष्णुता । बलि बाण दधीच्याद्यैरपराद्धं किमत्र तैः

Tunay na likas sa mga nananahan sa langit ang di-matiis ang kadakilaan ng iba. Kaya ano pa ang kataka-taka kung nilapastangan nila sina Bali, Bāṇa, Dadhīci, at iba pa?

Verse 39

अंतराया भवंत्येव धर्मस्यापि पदेपदे । तथापि न निजो धर्मो धर्मधीभिर्विमुच्यते

May mga hadlang na dumarating sa bawat hakbang—kahit sa paglakad sa dharma; gayunman, ang marurunong sa dharma ay hindi iniiwan ang sarili nilang matuwid na landas.

Verse 40

अधर्मिणः समेधंते धनधान्यसमृद्धिभिः । अधर्मादेव च परं समूलं यांत्यधोगतिम्

Ang mga di-matuwid ay maaaring umunlad sa yaman at saganang ani; ngunit dahil sa adharma lamang, sa huli’y bumabagsak sila—ugat at lahat—sa kapalarang pababa.

Verse 41

प्रजाः पालयतस्तस्य पुत्रानिव निजौरसान् । रिपुंजयस्य नाल्पोपि बभूवाधर्मसंग्रहः

Habang inaalagaan niya ang mga nasasakupan na parang sariling tunay na anak, kay Ripuṃjaya ay hindi man lamang nabuo ang kahit munting ipon ng adharma.

Verse 42

षाड्गुण्यवेदिनस्तस्य त्रिशक्त्यूर्जितचेतसः । चतुरोपायवित्तस्य न रंध्रं विविदुः सुराः

Walang natagpuang siwang ang mga diyos sa kanya—sa nakaaalam ng anim na patakaran ng pamumuno, sa may isip na pinatatag ng tatlong kapangyarihan, at sa bihasa sa apat na paraan ng pamamahala.

Verse 43

बुद्धिमंतोपि विबुधा विप्रतीकर्तुमुद्यताः । मनागपि न संशेकुरपकर्तुं तदीशितुः

Bagaman matatalino, ang mga diyos—na sabik sumalungat—ay hindi nangahas kahit bahagya na saktan ang kanyang paghahari.

Verse 44

एकपत्नीव्रताः सर्वे पुमांसस्तस्य मंडले । नारीषु काचिन्नैवासीदपतिव्रतधर्मिणी

Sa kaniyang kaharian, ang lahat ng lalaki’y tumutupad sa panatang iisang asawa; at sa mga babae, wala ni isa ang natagpuang lumilihis sa dharma ng katapatan sa asawa.

Verse 45

अनधीतो न विप्रोभूदशूरोनैव बाहुजः । वैश्योनभिज्ञो नैवासीदर्थोपार्जनकर्मसु

Sa kahariang yaon, walang Brāhmaṇa na di-nag-aral; walang Kṣatriya na salat sa tapang; at walang Vaiśya na mangmang sa mga tungkuling paglikom at pag-iingat ng yaman—bawat varṇa’y matatag sa sariling dharma.

Verse 46

अनन्यवृत्तयः शूद्रा द्विजशुश्रूषणं प्रति । तस्य राष्ट्रे समभवन्दिवोदासस्य भूपतेः

Sa kaharian ng haring si Divodāsa, ang mga Śūdra’y hindi lumilihis sa kanilang gawain, kundi nakatuon sa paglilingkod sa mga dvija (dalawang-ulit na isinilang), matatag sa itinakdang tungkulin.

Verse 47

अविप्लुत ब्रह्मचर्यास्तद्राष्ट्रे ब्रह्मचारिणः । नित्यं गुरुकुलाधीना वेदग्रहणतत्पराः

Sa kahariang yaon, ang mga brahmacārin ay di-napaparam ang kanilang disiplina ng pagkamalinis; laging nasa ilalim ng tahanan ng guro, at taimtim sa pagkatuto at pag-iingat ng Veda.

Verse 48

आतिथ्यधर्मप्रवणा धर्मशास्त्रविचक्षणाः । नित्यसाधुसमाचारा गृहस्थास्तस्य सर्वतः

Sa buong kaharian, ang mga gṛhastha (maybahay) ay masigasig sa dharma ng pagtanggap sa panauhin, bihasa sa mga aral ng Dharmaśāstra, at palaging namumuhay ayon sa asal ng mga banal.

Verse 49

तृतीयाश्रमिणो यस्मिन्वनवृत्तिकृतादराः । निःस्पृहा ग्रामवार्तासु वेदवर्त्मानुसारिणः

Doon, ang mga nasa ikatlong āśrama (vānaprastha) ay taimtim na iginalang ang pamumuhay sa gubat; walang pagnanasa sa mga usaping-baryo, at sumunod sa landas na itinakda ng Veda.

Verse 50

सर्वसंगविनिर्मुक्ता निर्मुक्ता निष्परिग्रहाः । वाङ्मनःकर्मदंडाढ्या यतयो यत्र निःस्पृहाः

Doon, ang mga yati ay lubos na napalaya sa lahat ng pagkakapit—malaya, walang pag-aari—mayaman lamang sa disiplina ng salita, isip, at gawa, at ganap na walang pananabik.

Verse 51

अन्येनुलोमजन्मानः प्रतिलो मभवा अपि । स्वपारंपर्यतो दृष्टं मनाग्वर्त्म न तत्यजुः

Ang iba naman—maging isinilang sa anuloma o kahit sa pratiloma—ay hindi man lamang bahagyang tinalikuran ang landas na nakita sa sariling tradisyon; matatag nilang iningatan ang minanang wastong asal.

Verse 52

अनपत्या न तद्राष्ट्रे धनहीनोपि कोपि न । अवृद्धसेवी नो कश्चिदकांडमृतिभाक्च न

Sa kahariang iyon, walang sinumang walang supling; wala ring sinuman—kahit dukha—na walang ikabubuhay. Walang naglilingkod sa di-karapat-dapat, at walang namamatay nang wala sa panahon.

Verse 53

न चाटा नैव वाचाटा वंचका नो न हिंसकाः । न पाषंडा न वै भंडा न रंडा न च शौंडिकाः

Walang mambobola, ni maingay na mapagmalaki; walang manlilinlang at walang marahas. Walang pāsanda, walang payaso, walang babaeng itinakwil, at walang lasenggo.

Verse 54

श्रुतिघोषो हि सर्वत्र शास्त्रवादः पदेपदे । सर्वत्र सुभगालापा मुदामंगलगीतयः

Sa lahat ng dako’y umalingawngaw ang pagbigkas ng śruti; sa bawat hakbang ay may talakayan sa śāstra; at saanman ay may magiliw na usapan at masasayang awit ng pagpapala.

Verse 55

वीणावेणुप्रवादाश्च मृदंगा मधुरस्वनाः । सोमपानं विनान्यत्र पानगोष्ठी न कर्णगा

Naroon ang tugtugin ng vīṇā at plauta, at ang mṛdaṅga na may matamis na himig; ngunit wala saanman ang piging ng pag-inom na umaabot sa pandinig—maliban sa pook na iniinom ang Soma.

Verse 56

मांसाशिनः पुरोडाशे नैवान्यत्र कदाचन । न दुरोदरिणो यत्र नाधमर्णा न तस्कराः

Ang kumakain ng karne ay natatagpuan lamang kaugnay ng handog na puroḍāśa—hindi kailanman sa iba. Sa lupaing yaon ay walang sugarol, walang hamak na may utang, at walang magnanakaw.

Verse 57

पुत्रस्य पित्रोः पदयोः पूजनं देवपूजनम् । उपवासो व्रतं तीर्थं देवताराधनं परम्

Para sa anak, ang pagsamba sa mga paa ng ama’t ina ay siya ring pagsamba sa mga diyos. Ang pag-aayuno ang kanyang panata; ito ang kanyang paglalakbay sa banal na pook; ito ang sukdulang pagsamba sa Banal.

Verse 58

नारीणां भर्तृपद् योरर्चनं तद्वचःश्रुतिः । समर्चयंति सततमनुजा निजमग्रजम्

Para sa mga babae, ang pagsamba sa mga paa ng asawa at ang taimtim na pakikinig sa kanyang mga salita ang itinatakdang dharma. Gayundin, ang mga nakababatang kapatid ay laging gumagalang sa kanilang nakatatandang kapatid.

Verse 59

सपर्ययंति मुदिता भृत्याः स्वामिपदांबुजम् । हीनवर्णैरग्रवर्णो वर्ण्यते गुणगौरवैः

Masayang naglilingkod ang mga alipin sa mga paa-lotong ng kanilang panginoon. Maging ang mababa ang kalagayan ay pumupuri sa nakatataas, dahil sa bigat at kadakilaan ng kanyang mga kabutihan.

Verse 60

वरिवस्यंति भूयोपि त्रिकालं काशिदेवताः । सर्वत्र सर्वे विद्वांसः समर्च्यंते मनोरथैः

Muli’t muli, tatlong ulit sa maghapon, ang mga diyos ng Kāśī ay taimtim na sinasamba. Sa lahat ng dako, ang lahat ng marurunong ay pinararangalan ayon sa kanilang mga hangarin at karapat-dapat na mithiin.

Verse 61

विद्वद्भिश्च तपोनिष्ठास्तपोनिष्ठैर्जितेंद्रियाः । जितेंद्रियैर्ज्ञाननिष्ठा ज्ञानिभिः शिवयोगिनः

Ang mga marurunong ay nagtataguyod sa mga nakatuon sa tapas; ang mga mapagtapa ay nagtataguyod sa mga nagwagi sa mga pandama; ang mga nagwagi sa pandama ay nagtataguyod sa mga matatag sa kaalaman; at ang mga may kaalaman ay nagtataguyod sa mga yogin ni Śiva.

Verse 62

मंत्रपूतं महार्हं च विधियुक्तं सुसंस्कृतम् । वाडवानां मुखाग्नौ च हूयतेऽहर्निशं हविः

Ang mga handog na nilinis ng mga mantra—mahalaga, ayon sa wastong ritwal, at maingat na inihanda—ay iniaalay araw at gabi sa apoy-bibig ng mga Vāḍava.

Verse 63

वापीकूपतडागानामारामाणां पदेपदे । शुचिभिर्द्रव्यसंभारैः कर्तारो यत्र भूरिशः

Sa bawat hakbang ay may mga tagapagtayo ng mga balon, lawa, imbakan ng tubig, at mga hardin—napakarami—na naglalaan ng malilinis at saganang kagamitan at mga sangkap.

Verse 64

यद्राष्ट्रे हृष्टपुष्टाश्च दृश्यंते सर्वजातयः । अनिंद्यसेवा संपन्ना विनामृगयु सौनिकान्

Sa kahariang yaon, ang lahat ng mga uri ng tao’y nakikitang masaya at busog, may marangal at walang-dungis na hanapbuhay at paglilingkod—na walang mga mangangaso at mga magkakatay.

Verse 65

इत्थं तस्य महीजानेः सर्वत्र शुचिवर्तिनः । उन्मिषंतोप्यनिमिषा मनाक्छिद्रं न लेभिरे

Gayon, sa lahat ng dako, ang mga mapagbantay na tagapagbantay na umiikot sa kadalisayan sa paligid ng haring isinilang sa lupa ay hindi nakakita kahit munting siwang—bagaman nagbabantay silang di-kumikislap, kahit sa pagkurap nila.

Verse 67

गुरुरुवाच । संधिविग्रहयानास्ति सं श्रयं द्वैधभावनम् । यथा स राजा संवेत्ति न तथात्रापि कश्चन

Sinabi ng Guru: ‘Tungkol sa pakikipagkasundo at pakikipag-away, sa paglusob at pananatili, sa paghanap ng kanlungan at sa dobleng patakaran—walang sinuman dito ang nakauunawa gaya ng pag-unawa ng haring iyon.’

Verse 68

अथोवाचामर गुरुर्देवानपचिकीर्षुकान् । तस्मिन्राजनि धर्मिष्ठे वरिष्ठे मंत्रवेदिषु

Pagkaraan, ang Guru ng mga walang-kamatayan ay nagsalita sa mga diyos na nagnanais gumawa ng masama laban sa kanya, hinggil sa haring yaon—pinakamatuwid, pinakadakila, at pinakamahusay sa mga nakaaalam ng kapangyarihan ng mga mantra.

Verse 69

तेन यद्यपि भूभर्त्रा भूमेर्देवा विवासिताः । तथापि भूरिशस्तत्र संत्यस्मत्पक्षपातिनः

Bagaman pinalayas ng panginoon ng lupaing iyon ang mga diyos mula sa lupain, gayunman ay marami roon ang tapat sa aming panig at kumakampi sa amin.

Verse 70

कालो निमिषमात्रोपि यान्विना न सुखं व्रजेत् । अस्माकमपि तस्यापि संति ते तत्र मानिताः

Kahit isang kisapmata, ang panahon ay di nagiging kaaya-aya kung wala sila; para sa amin at para rin sa kanya, yaong mga iyon ay pinararangalan doon.

Verse 71

अंतर्बहिश्चरा नित्यं सर्वविश्रंभ भूमयः । समागतेषु तेष्वत्र सर्वं नः सेत्स्यति प्रियम्

Sila’y laging gumagalaw sa loob at sa labas, mga pook ng ganap na pagtitiwala; pagdating nila rito, matutupad ang lahat ng aming minamahal.

Verse 72

समाकर्ण्य च ते सर्वे त्रिदशा गीष्पतीरितम् । निर्णीतवंतस्तस्यार्थं तस्मादंतर्बहिश्चरान् । अभिनंद्याथ तं सर्वे प्रोचुरित्थं भवेदिति

Nang marinig ng lahat ng mga diyos ang ipinahayag ni Gīṣpati (Bṛhaspati), naunawaan nila ang kanyang layon. Kaya, pinuri nila yaong mga gumagalaw sa loob at sa labas, at sabay-sabay na nagsabi: “Gayon na nga.”

Verse 73

ततः शक्रः समाहूय वीतिहोत्रं पुरःस्थितम् । ऊचे मधुरया वाचा बहुमानपुरःसरम्

Pagkaraan, si Śakra (Indra) ay ipinatawag si Vītihotra na nakatayo sa harap, at nagsalita sa matatamis na salita, na pinangungunahan ng dakilang paggalang.

Verse 74

हव्यवाहन या मूर्तिस्तव तत्र प्रतिष्ठिता । तामुपासंहर क्षिप्रं विषयात्तस्य भूपतेः

“O Havyavāhana (Apoy), ang iyong anyong nakatatag doon—agad mo itong bawiin mula sa nasasakupan ng haring iyon.”

Verse 75

समागतायां तन्मूर्तौ सर्वानष्टाग्रयः प्रजाः । हव्यकव्यक्रियाशून्या विरजिष्यंति राजनि

Kapag nawala ang yaong pagpapakita, mawawala sa mga tao ang kanilang pangunahing kaayusan; at dahil salat sa mga ritwal ng handog sa mga deva at sa mga ninuno (havya at kavya), sila’y malulugmok sa pagwawalang-bahala at kaguluhan sa ilalim ng haring yaon.

Verse 76

प्रजासु च विरक्तासु राज्यकामदुघासु वै । कृच्छ्रेणोपार्जितोऽपार्थो राजशब्दो भविष्यति

Kapag ang mga tao’y nanlamig ang loob—bagaman ang kaharian ay parang inahing baka na nagbibigay ng lahat ng ninanais—ang pamagat na “hari,” kahit pinaghirapan, ay nagiging hungkag at walang saysay.

Verse 77

प्रजानां रंजनाद्राजा येयं रूढिरुपार्जिता । तस्यां रूढ्यां प्रनष्टायां राज्यमेव विनंक्ष्यति

Dahil sa pagpapasaya at pag-aaruga sa mga tao, siya’y tinatawag na ‘rājā’—ganyan ang matatag na kahulugan. Kapag nawala ang mismong ugnayang iyon, ang kaharian mismo ang mapapahamak.

Verse 78

प्रजाविरहितो राजा कोशदुर्गबलादिभिः । समृद्धोप्यचिरान्नश्येत्कूलसंस्थ इव द्रुमः

Ang haring walang nasasakupan—kahit sagana sa yaman ng kabang-yaman, mga kuta, hukbo, at iba pa—ay madaling mapapahamak, gaya ng punong nakatindig sa gumuho at kinakain na pampang ng ilog.

Verse 79

त्रिवर्गसाधनाहेतुः प्राक्प्रजैव महीपतेः । क्षीणवृत्त्यां प्रजायां वै त्रिवर्गः क्षीयते स्वयम्

Para sa isang hari, ang pangunahing daan upang maisakatuparan ang tatlong layunin ng buhay ay ang mga tao mismo. Kapag humina ang kabuhayan ng mga tao, kusang humihina ang tatlong layunin—dharma, artha, at kāma.

Verse 80

क्षीणे त्रिवर्गे संक्षीणा गतिर्लोकद्वयात्मिका

Kapag naubos ang tatlong layon, humihina rin ang landas ng tao—na ukol sa dalawang daigdig, sa buhay na ito at sa kabila.

Verse 81

इतींद्रवचनाद्वह्निरह्नाय क्षोणिमंडलात् । आचकर्ष निजां मूर्तिं योगमाया बलान्वितः

Kaya, sa utos ni Indra, si Vahni ay dagling nagbalik ng sarili niyang anyo mula sa bilog ng daigdig, pinalakas ng kapangyarihan ng yogamāyā.

Verse 82

निन्ये न केवलं त्रेतां जाठराग्निमपि प्रभुः । वज्रिणो वचसा वह्निर्निजशक्तिसमन्वितम्

Sa salita ng may hawak ng Vajra (Indra), dinala ng makapangyarihang Vahni—hindi lamang ang apoy ng Tretā—kundi pati ang apoy sa tiyan, kasama ang likás nitong lakas.

Verse 83

वह्नौ स्वर्लोकमापन्ने जाते मध्यंदिने नृपः । कृतमाध्याह्निकस्तूर्णं प्राविशद्भोज्यमंडपम्

Nang si Vahni ay umakyat na sa Svarga at sumapit ang katanghalian, ang hari—matapos madaliang tapusin ang mga ritwal sa tanghali—ay pumasok sa bulwagan ng kainan.

Verse 84

महानसाधिकृतयो वेपमानास्ततो मुहुः । क्षुधार्तमपि भूपालमिदं मंदं व्यजिज्ञपन्

Pagkaraan, ang mga tagapangasiwa ng maharlikang kusina ay paulit-ulit na nanginginig; at kahit ang hari’y pinahihirapan ng gutom, marahan nilang ipinaalam sa kanya ang bagay na ito.

Verse 85

सूपकारा ऊचुः । अत्यहस्करतेजस्क प्रतापविजितानल । किंचिद्विज्ञप्तुकामाः स्मोप्यकांडेरणपंडित

Nagsalita ang mga tagapagluto: “O ikaw na ang ningning ay higit pa sa araw, na ang tapang ay dumadaig maging sa apoy! O marunong, bihasa sa pag-iwas sa biglaang kapahamakan—may munting pakiusap kaming ihaharap.”

Verse 86

यदि विश्रुणयेद्राजन्भवानभयदक्षिणाम् । तदा विज्ञापयिष्यामः प्रबद्धकरसंपुटाः

Kung ikaw, O Hari, ay makikinig at magbibigay sa amin ng dakṣiṇā ng pag-iingat (katiyakan ng kaligtasan), saka namin ihaharap ang aming ulat—magkakaugnay ang mga palad at nakatiklop na mga kamay sa paggalang.

Verse 87

भ्रूसंज्ञयाकृतादेशाः प्रशस्तास्येनभूभुजा । मृदु विज्ञापयांचक्रुः पाकशालाधिकारिणः

Sa isang kumpas lamang ng kilay ng hari—at sa kanyang mukhang mapagpala sa pagsang-ayon—ang mga tagapangasiwa ng kusina ng palasyo ay marahang naglahad ng kanilang pahayag.

Verse 88

न जानीमो वयं नाथ त्वत्प्रतापभयार्दितः । कुसृत्याथ कया विद्वान्नष्टो वैश्वानरः पुरात्

Hindi namin nalalaman, O Panginoon; sa takot na dulot ng iyong kapangyarihan, hindi namin masabi sa anong masamang landas o sa anong dahilan naglaho noon ang marunong na Vaiśvānara, ang banal na Apoy, mula sa lungsod.

Verse 89

कृशानौ कृशतां प्राप्ते कथं पाकक्रिया भवेत् । तथापि सूर्यपाकेन सिद्धा पक्तिर्हि काचन

Kapag ang apoy mismo ay nanghina, paano magaganap ang pagluluto? Gayunman, may ilang pagkain ngang naluto sa init ng araw.

Verse 90

प्रभोरादेशमासाद्य तामिहैवानयामहे । मन्यामहे च भूजाने पक्तिरद्यतनी शुभा

Nang matanggap ang utos ng Panginoon, agad namin itong dadalhin dito; at naniniwala kami, O hari, na ang pagluluto at handog ngayong araw ay tunay na mapalad.

Verse 91

श्रुत्वांधसिकवाक्यं स महासत्त्वो महामतिः । नृपतिश्चिंतयामास देवानां वै कृतं त्विदम्

Nang marinig ang mga salita ng mga nalilitong tao, ang dakilang-loob at marunong na hari ay nagmuni-muni: “Tunay, ito’y gawa ng mga diyos.”

Verse 92

क्षणं संशीलयंस्तत्र ददर्श तपसोबलात् । न केवलं जहौ गेहं हुतभुक्चौदरीर्दरीः

Sandaling sinuri niya roon ang pangyayari, at sa lakas ng kanyang tapas ay nakita niya: ang Apoy, si Hutabhuk, ay hindi lamang lumisan sa tahanan, kundi pumasok sa mga yungib ng tiyan—sa mga lihim na silid sa loob.

Verse 93

अप्यहासीदितोलोकाज्जगाम च सुरालयम् । भवत्विह हि का हानिरस्माकं ज्वलने गतै

Tunay ngang lumisan siya sa mundong ito at nagtungo sa tahanan ng mga diyos. “Mangyari na; ano ang kawalan sa amin dito, kung kami’y pumasok na sa apoy?”

Verse 94

तेषामेवविचाराच्च हानिरेषा सुपर्वणाम् । तद्बलेन च किं राज्यं मयेदमुररीकृतम्

Sa kanilang sariling pakana at pag-uusap, ang pagkaluging ito’y dumating sa mga banal na nilalang. At kung ang paghahari’y nakasalalay lamang sa kanilang lakas, ano nga ba ang kahariang ito na inangkin kong akin?

Verse 95

पितामहेन महतो गौरवात्प्रतिपादितम् । इति चिंतयतस्तस्य मध्यलोकशतक्रतोः

“Ito’y ipinagkaloob at itinatag ng dakilang Pitāmaha, dahil sa banal na paggalang.” Gayon, habang pinagninilayan ito ni Śatakratu, panginoon ng gitnang daigdig, nagpapatuloy ang salaysay.

Verse 96

पौराः समागता द्वारि सह जानपदैर्नरैः । द्वास्थेन चाज्ञया राज्ञस्ततस्तेंतः प्रवेशिताः

Nagtipon sa tarangkahan ang mga taga-lungsod, kasama ang mga lalaki mula sa kanayunan. Pagkaraan, sa utos ng hari, sila’y ipinasok ng bantay-pinto.

Verse 97

दत्त्वोपदं यथार्हं ते प्रणेमुः क्षोणिवज्रिणम् । केचित्संभाषिता राज्ञादरसोदरया गिरा

Matapos maghandog ng nararapat na kaloob ayon sa kanilang kaya, sila’y nagpatirapa sa hari—ang “kulog na sandata ng lupa.” Ang ilan ay kinausap ng hari sa mga salitang puspos ng init at paggalang.

Verse 98

केचिच्च समुदा दृष्ट्या केचिच्च करसंज्ञया । विसर्जिता सना राज्ञा बहुमानपुरःसरम्

Ang ilan ay pinauwi sa isang pagtinging pataas, at ang iba nama’y sa kumpas ng kamay—pinalisan sila ng hari, na may dangal na nauuna sa kanila.

Verse 99

तेजिरे भेजिरे सर्वे रत्नार्चिः परिसेविते । विजितामोदसंदोहे सुरानोकहसौरभैः । राज्ञः शतशलाकस्थच्छत्रस्यच्छाययाशुभे

Silang lahat ay nagningning at pumuwesto sa gitna ng liwanag ng mga hiyas at kumikislap na palamuti. Sa mapalad na lilim ng payong ng hari—nakataas sa sandaang tungkod—na ang bango’y humihigit pa sa samyo ng mga punong makalangit, sila’y tumindig na puspos ng galak.

Verse 100

विशांपतिरथोवाच तन्मुखच्छाययेरितम् । विज्ञाय तदभिप्रायमलंभीत्या पुरौकसः

Pagkaraan, nagsalita ang hari, ang panginoon ng bayan, na inudyukan ng anyo sa kanilang mga mukha. Nang maunawaan ang kanilang layon, ang mga taga-lungsod, malaya sa pangamba, ay nakinig nang taimtim.

Verse 110

अस्मत्कुले मूलभूतो भास्करो मान्य एव नः । स तिष्ठतु सुखेनात्र यातायातं करोतु च

‘Si Bhāskara ang ugat at saligan ng aming angkan, at tunay na karapat-dapat sa aming paggalang. Manahan siya rito nang may ginhawa, at malaya rin siyang makaparito’t makaalis.’