Sarga 45

Verse 1

विश्वामित्रवचश्श्रुत्वा राघव स्सहलक्ष्मण:।विस्मयं परमं गत्वा विश्वामित्रमथाब्रवीत्।।।।

Gayundin, mahal kong anak, si Aṃśumān—na walang kapantay ang ningning at kapangyarihan sa daigdig—nang manalangin na maihatid si Gaṅgā, hindi pa rin natupad ang kanyang panata.

Verse 2

अत्यद्भुतमिदं ब्रह्मन् कथितं परमं त्वया।गङ्गावतरणं पुण्यं सागरस्यापि पूरणम्।।।।

O Brahman na nakaaalam ng katotohanan, ang isinalaysay mo ay lubhang kagila-gilalas—ang banal na paglusong ng Gaṅgā at ang pagkapuno rin ng karagatan dahil dito.

Verse 3

तस्य सा शर्वरी सर्वा सह सौमित्रिणा तदा।जगाम चिन्तयानस्य विश्वामित्रकथां शुभाम् ।।।।

Noon, si Rāma, kasama si Saumitri (Lakṣmaṇa), ay ginugol ang buong gabi sa malalim na pagninilay sa mapalad na salaysay ni Viśvāmitra.

Verse 4

तत: प्रभाते विमले विश्वामित्रं महामुनिम्।उवाच राघवो वाक्यं कृताह्निकमरिन्दम:।।।।

Pagkatapos, sa maliwanag at dalisay na pagsikat ng umaga, si Rāghava—tagapagwasak ng mga kaaway—ay nagsalita sa dakilang muni na si Viśvāmitra, matapos niyang ganapin ang kanyang araw-araw na mga ritwal.

Verse 5

गता भगवती रात्रिश्श्रोतव्यं परमं श्रुतम्।क्षणभूतेव नौ रात्रि स्सम्वृत्तेयं महातप:।।।।इमां चिन्तयतस्सर्वां निखिलेन कथां तव।

O dakilang tapasvin, lumipas na ang pinagpalang gabi, at aming napakinggan ang kataas-taasang salaysay na marapat pakinggan. Habang pinagninilayan naming dalawa ang buo mong kuwento, ang gabing ito’y waring lumipas na parang isang kisap-mata lamang.

Verse 6

तराम सरितां श्रेष्ठां पुण्यां त्रिपथगां नदीम्।।।।नौरेषा हि सुखास्तीर्णा ऋषीणां पुण्यकर्मणाम्।भगवन्तमिह प्राप्तं ज्ञात्वा त्वरितमागता।।।।

Tawirin natin ang Gaṅgā, ang pinakadakila sa mga ilog—banal at dumadaloy sa tatlong landas. Ang bangkang ito’y maayos at maginhawang inihanda para sa mga rishí na may banal na gawa; pagkatanto na dumating na kayo, O kagalang-galang, agad itong naparito.

Verse 7

तराम सरितां श्रेष्ठां पुण्यां त्रिपथगां नदीम्।।1.45.6।।नौरेषा हि सुखास्तीर्णा ऋषीणां पुण्यकर्मणाम्।भगवन्तमिह प्राप्तं ज्ञात्वा त्वरितमागता।।1.45.7।।

Tawirin natin ang Gaṅgā, ang pinakadakila sa mga ilog—banal at dumadaloy sa tatlong landas. Ang bangkang ito’y maayos at maginhawang inihanda para sa mga rishí na may banal na gawa; pagkatanto na dumating na kayo, O kagalang-galang, agad itong naparito.

Verse 8

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राघवस्य महात्मन:।सन्तारं कारयामास सर्षिसङ्घ स्सराघव:।।।।

Nang marinig ang mga salitang iyon ng dakilang-loob na Rāghava, si Viśvāmitra—kasama ang pangkat ng mga rishí at kasama rin si Rāma (at Lakṣmaṇa)—ay ipinag-utos ang pagtawid.

Verse 9

उत्तरं तीरमासाद्य सम्पूज्यर्षिगणं तदा।गङ्गाकूले निविष्टास्ते विशालां ददृशु: पुरीम्।।।।

Pagdating sa hilagang pampang, kanilang pinarangalan nang nararapat ang nagkakatipong mga rishí; at nang magkampo sila sa pampang ng Gaṅgā, nasilayan nila ang lungsod na Viśālā.

Verse 10

ततो मुनिवरस्तूर्णं जगाम सह राघव: ।विशालां नगरीं रम्यां दिव्यां स्वर्गोपमां तदा।।।।

Pagkaraan, ang pinakadakilang muni na si Viśvāmitra ay dagling naglakbay, kasama si Rāma (at Lakṣmaṇa), patungo sa marikit at maningning na lungsod ng Viśālā, na wari’y makalangit na tulad ng Svarga.

Verse 11

अथ रामो महाप्राज्ञो विश्वामित्रं महामुनिम् ।पप्रच्छ प्राञ्जलिर्भूत्वा विशालामुत्तमां पुरीम्।।।।

Pagkatapos, si Rāma na may dakilang talino ay nagtanong sa dakilang muni na si Viśvāmitra; nakatiklop ang mga palad, inusisa niya ang tungkol sa marangal na lungsod ng Viśālā.

Verse 12

कतरो राजवंशोऽयं विशालायां महामुने।श्रोतुमिच्छामि भद्रं ते परं कौतूहलं हि मे।।.।।

“O dakilang muni, alin bang maharlikang angkan ang namamayani sa Viśālā? Nais kong marinig; pagpalain ka nawa—sapagkat matindi ang aking pananabik na malaman.”

Verse 13

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रामस्य मुनिपुङ्गव:।आख्यातुं तत्समारेभे विशालस्य पुरातनम्।।।।

Nang marinig ang mga salita ni Rāma, ang pinakadakila sa mga muni ay nagsimulang magsalaysay ng sinaunang kasaysayan ng Viśālā.

Verse 14

श्रूयतां राम शक्रस्य कथां कथयतश्शुभाम्।अस्मिन् देशे तु यद्वृत्तं तदपि शृणु राघव।।।।

“Makinig ka, O Rāma, habang isinasalaysay ko ang mapalad na alamat ni Śakra (Indra); at pakinggan mo rin, O Rāghava, ang mga pangyayaring naganap sa lupaing ito.”

Verse 15

पूर्वं कृतयुगे राम दिते: पुत्रा महाबला:।अदितेश्च महाभाग वीर्यवन्तस्सुधार्मिका:।।।।

“Noong unang panahon, O mapalad na Rāma, sa Kṛta-yuga, ang mga anak ni Diti ay lubhang makapangyarihan; at ang mga anak ni Aditi ay matatapang, puspos ng lakas, at matatag sa dharma.”

Verse 16

ततस्तेषां नरश्रेष्ठ बुद्धिरासीन्महात्मनाम् ।अमरा अजराश्चैव कथं स्याम निरामया:।।।।

“Pagkaraan, O pinakadakila sa mga tao, sumibol sa isip ng mga dakilang nilalang na iyon ang ganitong pagninilay: ‘Paano kaya kami magiging walang-kamatayan, walang-pagtanda, at walang karamdaman?’”

Verse 17

तेषां चिन्तयतां राम बुद्धिरासीन्महात्मनाम्।क्षीरोदमथनं कृत्वा रसं प्राप्स्याम तत्र वै।।।।

“Habang sila’y nag-iisip, O Rāma, sumilang sa mga dakilang nilalang ang ganitong pasiya: ‘Kung hahaluin namin ang Karagatang Gatas, tunay na makakamtan namin doon ang katas—ang amṛta, ang nektar.’”

Verse 18

ततो निश्चित्य मथनं योक्त्रं कृत्वा च वासुकिम्।मन्थानं मन्दरं कृत्वा ममन्थुरमितौजस:।।।।

Kaya, matapos pagpasiyahan ang pagmamantika, ginawa nilang lubid si Vāsuki at ginawang pamalo ng pagmamantika ang Bundok Mandara, at sinimulan ng mga may di-masukat na lakas ang pag-ikot.

Verse 19

अथ वर्षसहस्रेण योक्त्रसर्पशिरांसि च।वमन्त्यति विषं तत्र ददंशुर्दशनैश्शिला:।।।।

Pagkaraan ng sanlibong taon, ang mga ulong-ahas na nagsilbing lubid ay nagsimulang magsuka roon ng napakabangis na lason, at sa kanilang mga pangil ay kinagat ang mga batong bahagi ng bundok.

Verse 20

उत्पपाताग्निसङ्काशं हालाहलमहाविषम्।तेन दग्धं जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम्।।।।

At sumiklab ang dakilang lason na Hālāhala, na nagliliyab na parang apoy; dahil dito, ang buong daigdig—mga deva, asura, at tao—ay napaso.

Verse 21

अथ देवा महादेवं शङ्करं शरणार्थिन:।जग्मु: पशुपतिं रुद्रं त्राहि त्राहीति तुष्टुवु:।।।।

Pagkaraan, ang mga deva na naghahanap ng kanlungan ay nagtungo kay Mahādeva—kay Śaṅkara, kay Rudra, sa Paśupati—at nagpuri, sumisigaw: “Iligtas mo kami, iligtas mo kami!”

Verse 22

एवमुक्तस्ततो देवैर्देवदेवेश्वर: प्रभु:।प्रादुरासीत्ततोऽत्रैव शङ्खचक्रधरो हरि:।।।।

Nang sa gayon ay masambit ng mga diyos, ang Panginoon—ang Hari ng mga diyos—ay nagpakita roon din: si Hari, tangan ang kabibe at ang diskong banal.

Verse 23

उवाचैनं स्मितं कृत्वा रुद्रं शूलभृतं हरि:।दैवतैर्मथ्यमाने तु यत्पूर्वं समुपस्थितम् ।।।।त्वदीयंहि सुरश्रेष्ठ सुराणामग्रजोऽसि यत् ।अग्रपूजामिमां मत्वा गृहाणेदं विषं प्रभो।।।।

Ngumiti si Hari at nagsalita kay Rudra na may tangan ng trident: “O pinakadakila sa mga diyos, yamang ikaw ang panganay sa mga makalangit, ang unang lilitaw sa pag-ikot na ito ay sa iyo. Bilang unang parangal, tanggapin mo ito, O Panginoon—kunin mo ang lasong ito.”

Verse 24

उवाचैनं स्मितं कृत्वा रुद्रं शूलभृतं हरि:।दैवतैर्मथ्यमाने तु यत्पूर्वं समुपस्थितम् ।।1.45.23।।त्वदीयंहि सुरश्रेष्ठ सुराणामग्रजोऽसि यत् ।अग्रपूजामिमां मत्वा गृहाणेदं विषं प्रभो।।1.45.24।।

Ngumiti si Hari at nagsalita kay Rudra na may tangan ng trident: “O pinakadakila sa mga diyos, yamang ikaw ang panganay sa mga makalangit, ang unang lilitaw sa pag-ikot na ito ay sa iyo. Bilang unang parangal, tanggapin mo ito, O Panginoon—kunin mo ang lasong ito.”

Verse 25

इत्युक्त्वा च सुरश्रेष्ठस्तत्रैवान्तरधीयत।देवतानां भयं दृष्टवाश्रुत्वा वाक्यं तु शार्ङ्गिण:।हालाहलविषं घोरं स जग्राहामृतोपमम्।।।।

Pagkasabi nito, ang pinakadakila sa mga diyos ay naglaho roon din. At si Śiva, nang makita ang takot ng mga diyos at marinig ang salita ng Śārṅgin, ay kinuha ang kakila-kilabot na lasong Hālāhala, na wari’y amṛta o nektar.

Verse 26

देवान्विसृज्य देवेशो जगाम भगवान् हर:।ततो देवासुरास्सर्वे ममन्थू रघुनन्दन ।।।।

Iniwan ang mga diyos, ang Panginoon ng mga diyos—si Bhagavān Hara—ay lumisan. Pagkaraan, O ligaya ng angkan ni Raghu, muling nag-ikot ang lahat ng mga diyos at asura.

Verse 27

प्रविवेशाथ पातालं मन्थान: पर्वतोऽनघ।ततो देवास्सगन्धर्वास्तुष्टुवुर्मधुसूदनम्।।।।

Pagkaraan, O walang dungis, ang bundok na pang-ikot ay lumubog sa Pātāla. Kaya’t ang mga diyos, kasama ang mga gandharva, ay nagpuri kay Madhusūdana.

Verse 28

त्वं गति: सर्वभूतानां विशेषेण दिवौकसाम्।पालयास्मान्महाबाहो गिरिमुद्धर्तुमर्हसि।।।।

Ikaw ang kanlungan ng lahat ng nilalang, lalo na ng mga nananahan sa langit. Ingatan mo kami, O makapangyarihang bisig; ikaw lamang ang karapat-dapat mag-angat ng bundok.

Verse 29

इति श्रुत्वा हृषीकेश: कामठं रूपमास्थित:।पर्वतं पृष्ठत: कृत्वा शिश्ये तत्रोदधौ हरि:।।।।

Pagkarinig nito, si Hari—si Hṛṣīkeśa, Panginoon ng mga pandama—ay nag-anyong pagong; inilagay ang bundok sa kanyang likod at humimlay roon sa karagatan.

Verse 30

पर्वताग्रे तु लोकात्मा हस्तेनाक्रम्य केशव:।देवानां मध्यत: स्थित्वा ममन्थ पुरुषोत्तम:।।।।

Pagkaraan, si Keśava—ang Kataas-taasang Persona, ang Sarili ng daigdig—ay tumindig sa gitna ng mga diyos; hinawakan ang tuktok ng bundok at nagpatuloy sa pag-ikot at pag-uga.

Verse 31

अथ वर्षसहस्रेण सदण्डस्सकमण्डलु:।पूर्वं धन्वन्तरिर्नाम अप्सराश्च सुवर्चस:।।।।

At pagkaraan ng isang libong taon, unang lumitaw si Dhanvantari, tangan ang tungkod at kamandalu; at kasama niya ang mga apsaras na nagliliwanag sa kagandahan.

Verse 32

अप्सु निर्मथनादेव रसास्तस्माद्वरस्त्रिय:।उत्पेतुर्मनुजश्रेष्ठ तस्मादप्सरसोऽभवन्।।।।

O pinakamainam sa mga tao, sa pag-ikot at paghalukay ng mga tubig ay sumilang ang isang esensya; mula roon ay lumitaw ang mararangal na babae—kaya sila tinawag na mga Apsaras.

Verse 33

षष्टि: कोट्योऽभवंस्तासाम् अप्सराणां सुवर्चसाम्।असङ्ख्येयास्तु काकुत्स्थ यास्तासां परिचारिका:।।।।

O Kakutstha, animnapung koti ng mga maningning na Apsaras ang sumilang; at di-mabilang naman ang kanilang mga dalagang tagapaglingkod.

Verse 34

न तास्स्म परिगृह्णन्ति सर्वे ते देवदानवा:।अप्रतिग्रहणात्ताश्च सर्वास्साधारणास्स्मृता:।।।।

Wala ni isa sa mga deva o mga dānava ang tumanggap sa kanila bilang asawa; at dahil sa di-pagtanggap, silang lahat ay itinuring na ‘para sa lahat’.

Verse 35

वरुणस्य तत: कन्या वारुणी रघुनन्दन ।उत्पपात महाभागा मार्गमाणा परिग्रहम्।।।।

Pagkaraan, O ligaya ng angkan ni Raghu, sumilang ang anak na babae ni Varuṇa—si Vāruṇī—mapalad at maringal, na naghahanap ng tatanggap sa kanya bilang kabiyak.

Verse 36

दिते: पुत्रा न तां राम जगृहुर्वरुणात्मजाम्।अदितेस्तु सुता वीर जगृहुस्तामनिन्दिताम्।।।।

O Rāma, hindi siya tinanggap ng mga anak ni Diti, ang anak na babae ni Varuṇa; ngunit tinanggap siya ng mga anak ni Aditi, O bayani—siya na walang kapintasan.

Verse 37

असुरास्तेन दैतेयास्सुरास्तेनादितेस्सुता:।हृष्टा: प्रमुदिताश्चासन् वारुणीग्रहणात्सुरा:।।।।

Dahil dito, ang mga anak ni Diti ay tinawag na mga asura, at ang mga anak ni Aditi ay mga sura; at ang mga deva ay nagalak, sapagkat tinanggap nila ang Vāruṇī.

Verse 38

उच्चैश्श्रवा हयश्रेष्ठो मणिरत्नं च कौस्तुभम्।उदतिष्ठन्नरश्रेष्ठ तथैवामृतमुत्तमम्।।।।

O pinakadakila sa mga tao, lumitaw rin si Uccaiśśravas—ang pinakamainam sa mga kabayo—at ang hiyas na Kaustubha; gayundin, sumibol ang dakilang amṛta, ang pinakamainam na nektar ng kawalang-kamatayan.

Verse 39

अथ तस्य कृते राम महानासीत्कुलक्षय:।अदितेस्तु तत: पुत्रा दिते: पुत्रानसूदयन्।।।।

Pagkaraan, O Rāma, dahil sa (amṛta) na iyon ay naganap ang malaking pagkalipol ng mga angkan; at pagkatapos, pinaslang ng mga anak ni Aditi ang mga anak ni Diti.

Verse 40

एकतोऽभ्यागमन् सर्वे ह्यसुरा राक्षसैस्सह।युद्धमासीन्महाघोरं वीर त्रैलोक्यमोहनम्।।।।

O bayani, sa isang panig ay nagtipon ang lahat ng mga asura kasama ang mga rākṣasa; at sumiklab ang isang labanan na lubhang kakila-kilabot, na nagpalito sa tatlong daigdig.

Verse 41

यदा क्षयं गतं सर्वं तदा विष्णुर्महाबल:।अमृतं सोऽहरत्त्तूर्णं मायामास्थाय मोहिनीम्।।।।

Nang ang lahat ay nalugmok sa kapahamakan, saka ang makapangyarihang Viṣṇu—sa pagyakap sa mapanlinlang na kapangyarihan ng Māyā bilang si Mohinī—ay dagling nagkamit at nagdala ng amṛta, ang nektar ng kawalang-kamatayan.

Verse 42

ये गताऽभिमुखं विष्णुमक्षयं पुरुषोत्तमम्।सम्पिष्टास्ते तदा युद्धे विष्णुना प्रभविष्णुना।।।।

Yaong sumugod upang harapin si Viṣṇu—ang di-nasisira, ang Kataas-taasang Puruṣa—ay noon ay nadurog sa digmaan ng makapangyarihang Viṣṇu, ang ganap na may kakayahan.

Verse 43

अदितेरात्मजा वीरा दिते: पुत्रान्निजघ्निरे।तस्मिन् घोरे महायुद्धे दैतेयादित्ययोर्भृशम्।।।।

Sa kakila-kilabot na dakilang digmaan sa pagitan ng mga Daiteya at mga Āditya, ang matatapang na anak ni Aditi ay nagbagsak sa mga anak ni Diti nang napakarami.

Verse 44

निहत्य दितिपुत्रांश्च राज्यं प्राप्य पुरन्दर:।शशास मुदितो लोकान् सर्षिसङ्घान् सचारणान्।।।।

Matapos mapuksa ang mga anak ni Diti at muling makamtan ang paghahari, si Purandara (Indra) ay nagalak at namuno sa mga daigdig—kasama ang mga kapulungan ng mga ṛṣi at ang mga Cāraṇa.