Saṃsāra-duḥkha: Karmic Descent, Garbhavāsa, Life’s Anxieties, Death, and the Call to Jñāna-Bhakti

Verse 1

सनक उवाच । एवं कर्मपाशनियंत्रितजंततवः स्वर्गादिपुण्यस्थानेषु पुण्यभोगमनुभूय यातीव दुःखतरं पापफलमनुभूय प्रक्षीणकर्मा वशेषेणामुं लोकमागत्य सर्वभयविह्वलेषु मृत्युबाधासंयुतेषुस्थावरादिषु जायते । वृक्षगुल्मलतावल्लीगिरयश्च तृणानि च । स्थावरा इति विख्याता महामोहसमावृताः ॥ १ ॥

Sinabi ni Sanaka: Sa gayon, ang mga nilalang na ginagapos at itinutulak ng tali ng karma ay tumatamasa muna ng bunga ng kabutihan sa langit at iba pang banal na dako; pagkatapos, dinaranas nila ang higit na masakit na bunga ng kasalanan. Kapag naubos ang karma, bumabalik sila sa mundong ito at isinisilang sa mga uring di-nakakagalaw—nanginginig sa lahat ng takot at pinahihirapan ng gapos ng kamatayan. Ang mga puno, palumpong, baging, bundok, at damo ay tinatawag na “mga di-gumagalaw,” natatakpan ng dakilang kamangmangan.

Verse 2

स्थावरत्वे पृथिव्यामुत्पबीजानि जलसेकानुपदं सुसंस्कारसामग्रीवशादंतरुष्मप्रपाचितान्युच्छूनत्वमापद्य ततो मूलभावं तन्मूलादंकुरोत्पत्तिस्तस्मादपि पर्णकांडनालादिकं कांडेषु च प्रसवमापद्यंते तेषु च पुष्पसंभवः ॥ २ ॥

Kapag ang mga binhi ay nasa lupa at paulit-ulit na dinidiligan, sa bisa ng wastong paghahanda at kanais-nais na mga kalagayan, pinaiinit ng init sa loob at namamaga. Mula roon nagiging ugat; mula sa ugat sumisibol ang usbong; mula sa usbong lumilitaw ang mga dahon, tangkay at katawan; ang mga tangkay ay lalo pang lumalago, at mula roon ay sumisilang ang mga bulaklak.

Verse 3

तानि पुष्पाणि कानिचिदफलानि कानिचित्फलहेतुभूतानि तेषु पुष्पेषु वृद्धभावेषु सत्सु तत्पुष्पमूलतस्तुषोत्पत्तिर्जायते तेषु तुषु भोक्तॄणां प्राणिनां संस्कारसामग्रीवशाद्धिमरश्मिकिरणासन्नतया तदोषधिरसस्तुषांतः प्रविश्य क्षीरभावं समेत्य स्वकाले तंडुलाकारतामुपगम्य प्राणिनां भोगसंस्कारवशात्संवत्सरे फलिनः स्युः ॥ ३ ॥

Sa mga bulaklak na iyon, may ilan na baog at may ilan na nagiging sanhi ng bunga. Kapag ang bulaklak ay ganap na nahinog, mula sa ugat-pinagmulan nito ay lumilitaw ang ipa (tuṣa). Pagkaraan, sa loob ng ipang iyon, sa bisa ng saṃskāra ng mga nilalang na tatamasa at ng mga kailangang kalagayan, at dahil sa paglapit ng sinag ng araw, pumapasok ang katas ng halaman sa loob ng ipa, nagiging tila gatas, at sa takdang panahon ay nagiging butil na gaya ng bigas. Kaya, ayon sa saṃskāra ng pagkatamasa ng mga nilalang, sa loob ng isang taon ito’y nagiging namumunga.

Verse 4

स्थावरत्वेऽपि बहुकालं वानरादिभिर्भुज्यमाना हि च्छेदनदवाग्निदहनशीतातपादिदुःखमनुभूय म्रियते । ततश्च क्रिमयो भूत्वा सदादुःखबहुलाः क्षणार्ध्दं जीवंतः क्षणार्ध्दं म्रियमाणा बलवत्प्राणिपीडायां निवारयितुमक्षमाः शीतवातादिक्लेशभूयिष्ठा नित्यं क्षुधाक्षुधिता मलमूत्रादिषु सचरंतो दुःखमनुभवंति ॥ ४ ॥

Kahit makamit ang kalagayan ng isang nakatigil na nilalang gaya ng halaman o punò, sa mahabang panahon ito’y kinakain ng mga unggoy at iba pa; dinaranas nito ang sakit ng pagputol, pagliyab ng apoy sa gubat, lamig, init, at iba pang pagdurusa—at saka namamatay. Pagkaraan, nagiging mga uod at kulisap, laging hitik sa pighati: nabubuhay nang kalahating sandali at namamatay nang kalahating sandali, hindi kayang hadlangan ang matinding pahirap ng mas malalakas na nilalang; labis na pinahihirapan ng lamig, hangin, at iba pang hirap; palaging gutom at uhaw, gumagapang sa dumi at ihi at mga katulad nito, at tanging pagdurusa ang nararanasan.

Verse 5

तत एव पद्मयोनिमागत्य बलवद्वाधोद्वेजिता वृथोद्वेगभूयिष्ठाः क्षुत्क्षांता नित्यं वनचारिणो मातृष्वपि विषयातुरा वातादिक्लेषबहुलाः कश्मिंश्चिज्जन्मनि तृणाशनाः कस्मिंश्चिज्जन्मनि मांसामेध्याद्यदनाः कस्मिंश्चिज्जन्मनि कंदमूलफलाशना दुर्बलप्राणिपीडानिरता दुःखमनुभवंति ॥ ५ ॥

Pagkaraan, pagdating sa saklaw ng Isinilang sa Loto (Brahmā), ang mga nilalang ay dinadapuan ng matitinding pinsala at pangamba, nilulunod ng walang saysay na pagkabalisa, at napipilitang tiisin ang gutom at uhaw. Palagi silang gumagala sa kagubatan; maging sa sariling ina ay nababagabag sila dahil sa mga bagay ng pandama. Pinahihirapan sila ng maraming karamdaman gaya ng sakit ng hangin (vāta) at iba pa. Sa ilang kapanganakan damo ang kinakain; sa iba, laman at maruruming pagkain; sa iba naman, nabubuhay sa mga bumbong, ugat, at bunga. Abala sa pananakit sa mas mahihina, pagdurusa ang kanilang dinaranas.

Verse 6

अंडजत्वेऽपि वाताशनामांसामेध्याद्यशनाश्च परपीडापरायणा नित्यं दुःखबहुला ग्राम्यपशुयोनिमागता अपि स्वजातिवियोगभारोद्वहनपाशादिबंधनताडनहलादिधारणादिसर्वदुःखान्यनुभवंति ॥ ६ ॥

Kahit isilang mula sa itlog, nabubuhay sila sa hangin, sa laman, at sa maruruming pagkain, at nakatuon sa pananakit sa iba. Laging hitik sa pagdurusa; at kahit mapunta sa sinapupunan ng mga alagang hayop, dinaranas nila ang lahat ng sakit—pagkahiwalay sa sariling kauri, pagbubuhat ng mabibigat na pasan, pagkakatali sa lubid at mga katulad nito, pagkakabugbog, at pagpapasan ng araro at iba pang pasanin.

Verse 7

एवं बहुयोनिषु संभ्रांताः क्रमेण मानुषं जन्म प्राप्नुवंति । केचिच्च पुण्यविशेषाद्युत्क्रमेणापि मनुष्यजन्माश्नुवते ॥ ७ ॥

Sa gayon, matapos maligaw at magpalipat-lipat sa maraming uri ng kapanganakan, unti-unti nilang nakakamit ang pagsilang bilang tao. Gayunman, may ilan na dahil sa natatanging bisa ng kabutihang-loob (puṇya), nakakamtan ang kapanganakang-tao kahit lumampas sa karaniwang pagkakasunod-sunod.

Verse 8

मनुष्यजन्म नापि च । चर्मकारचंडालव्याधानापितरजककुंभकारलोहकारस्वर्णकारतंतुवाचसौचिकजटिलसिद्धधावकलेखकभृतकशासनहारिनीचभृत्यद्ररिदहीनांगाधिकांगत्वादि दुःखबहुलज्वरतापशीतश्लेष्मगुल्मपादाक्षिशिरोगर्भपार्श्ववेदनादिदुःखमनुभवंति ॥ ८ ॥

Hindi man lamang nila nakakamit ang tunay na kapanganakang-tao; sa halip, nabubuhay sila sa mga kalagayang hitik sa sakit—gaya ng pagsilang sa mababa o mabagsik na hanapbuhay (manggagawang balat, caṇḍāla o itinuturing na itinakwil, mangangaso, barbero, tagalaba, magpapalayok, panday, platero/gumagawa ng ginto, manghahabi, mananahi, asetikong may buhol-buhol na buhok, tinatawag na ‘siddha’, tagalaba, eskriba, upahang manggagawa, maniningil ng buwis, alipin at iba pa), o pagsilang bilang dukha, bilang kulang ang mga sangkap ng katawan, o may sobrang sangkap. Dinaranas nila ang sari-saring pagdurusa: lagnat, naglalagablab na init, lamig, karamdaman ng plema, bukol sa tiyan, at mga kirot sa paa, mata, ulo, sinapupunan, tagiliran, at iba pang pighati.

Verse 9

मनुष्यत्वेऽपि यदा स्त्रीपुरुषयोर्व्यवायस्तत्समयेरेतो यदा जरायुं प्रविशति तदैव कर्मवशाज्जंतुः शुक्रेण सह जरायुं प्रविश्य शुक्रशोणितकलले प्रवर्त्तते ॥ ९ ॥

Kahit sa kapanganakan ng tao, kapag ang lalaki at babae ay nagsama, sa mismong oras na iyon—kapag ang binhi ay pumasok sa sinapupunan—ang nilalang, na dala ng kanyang nakaraang karma, ay pumapasok sa sinapupunan kasama ng binhi at nagsisimula ng kanyang paglalakbay sa loob ng embriyo na nabuo mula sa binhi at dugo.

Verse 10

तद्वीर्यं जीवप्रवेशात्पञ्चाहात्कललं भवति अर्द्धमासे । पलवलभावमुपेत्य मासे प्रादेशमात्रत्वमापद्यते ॥ १० ॥

Matapos pumasok ang kaluluwa sa binhing iyon, sa loob ng limang araw ito ay nagiging malapot na masa (kalala). Sa kalahating buwan ito ay lalong nabubuo, at sa loob ng isang buwan ito ay nagiging isang maliit na bukol (palvala), na umaabot sa sukat na humigit-kumulang isang dangkal.

Verse 11

ततः प्रभृति वायुवशाच्चैतन्याभावेऽपि मातुरुह्ये दुःसहतापल्केशतयैकत्र स्थातुमशक्यत्वाद् भ्रमति ॥ ११ ॥

Mula sa oras na iyon, dala ng puwersa ng hangin, kahit na wala pang kamalayan, ito ay gumagala sa loob ng sinapupunan; sapagkat, dahil sa hindi matitiis na init at dampi ng buhok, hindi ito makapanatili sa iisang lugar.

Verse 12

मासे द्वितीये पूर्णे पुरुषाकारमात्रतामुपगमय मासत्रितये पूर्णे करचरणाद्यवयवभावमुपगम्य चतुर्षु मासेषु गतेषु सर्वावयवानां संधिभेदपरिज्ञानं पंचस्वतीतेषु नखानामभिव्यंजककता षट्स्वतीतेषु नखसंधिपरिस्फुटतामुपगम्य नाभिसूत्रेण पुष्यमाणममेध्यमूत्रसिक्तांगं जरायुणा बंधितरक्तास्थिक्रिमिवसामज्जास्नायुकेशादिदूषिते कुत्सिते शरीरे निवासिनं स्वयमप्येवं परिदूषितदेहं मातुश्च कट्वम्ललवणात्युष्णभुक्तदह्यमात्मानं दृष्ट्वा देही पूर्वजन्मस्मरणानुभावात्पूर्वानुभूतनरकदुःथानि च स्मृत्वांतर्दुःखेन च परिदह्यमानो मातुर्देहातिमूत्रादिरुक्षेण दह्यमान एवं मनसि प्रलयति ॥ १२ ॥

Kapag kumpleto na ang ikalawang buwan, ang embriyo ay mayroon pa lamang balangkas ng anyong tao. Sa ikatlong buwan, nagkakaroon ito ng mga kamay at paa. Pagkalipas ng apat na buwan, nagkakaroon ito ng pagkilala sa mga kasukasuan. Pagkalipas ng limang buwan, lumalabas ang mga kuko; pagkalipas ng anim na buwan, ang mga kasukasuan ng kuko ay nagiging malinaw. Pinapakain sa pamamagitan ng pusod, ang katawan nito ay basang-basa ng maruming ihi; nakatira sa katawang dinungisan ng dugo, buto, uod, taba, at buhok. Nakikita ang sarili sa maruming kalagayan—at ang ina na nasusunog sa anghang at init ng pagkain—ang kaluluwa, sa pag-alala sa mga nakaraang buhay at impiyerno, ay nasusunog sa lungkot at hapdi ng ihi ng ina, kaya't ito ay hinahimatay sa isip.

Verse 13

अहोऽत्यंतपापोऽहंपूर्वजन्मनिभृत्यापत्यमित्रयोषिद्गृहक्षेत्रधनधान्यादिष्वत्यंतरागेण कलत्रपोषणार्थं परधनक्षेत्रादिकं पश्यतो हरणाद्युपायैरपह्यत्य कामांधतया परस्त्रीहरणादिकमनुभूय महापापान्याचरंस्तैः पापैरहमेक एवंविधनरकाननुभूय पुनः स्थावरादिषु महादुःखमनुभूय संप्रति जरायुणा परिवेष्टितोऽन्तर्दुखेन बहिस्तापेन च दह्यामि ॥ १३ ॥

Ay! Ako ay lubhang makasalanan. Sa nakaraang buhay, dahil sa matinding pagkakapekat sa mga alipin, anak, kaibigan, babae, bahay, lupa, kayamanan, at iba pa, at alang-alang sa pagtataguyod ng aking asawa, ninakaw ko ang yaman at ari-arian ng iba sa iba't ibang paraan kahit na sila ay nakatingin. Binulag ng pagnanasa, gumawa ako ng mga kasalanan tulad ng pagtangay sa asawa ng iba. Sa paggawa ng gayong malalaking kasalanan, ako lamang, sa pamamagitan ng mga kasalanang iyon, ang nagdusa sa impiyerno; at muli, matapos maranasan ang matinding paghihirap sa mga anyong walang galaw at mababang uri ng buhay, ngayon—nakakulong sa sinapupunan—nasusunog sa panloob na hapis at panlabas na pagpapahirap, ako ay naaabo.

Verse 14

मया पोषिता दाराश्च स्वकर्मवशादन्यतो गताः ॥ १४ ॥

Bagaman inalagaan at sinuportahan ko ang aking asawa at pamilya, sila man—dahil sa sariling karma—ay naparoon sa ibang dako.

Verse 15

अहो दुखं हि देहिनाम् ॥ १५ ॥

Ay, tunay nga—gaano karami ang pagdurusa ng mga nilalang na may katawan!

Verse 16

देहस्तु पापात्संजातस्तस्मात्पापं न कारयेत् । भृत्यभित्रकलत्रार्थमन्यद्द्रव्यं हृतं मया ॥ १६ ॥

Sapagkat ang katawan ay isinilang mula sa kasalanan, kaya hindi nararapat na muling magkasala. Ngunit alang-alang sa mga alipin, mga umaasa, at sa asawa, kinuha ko (ninakaw) ang yaman ng iba.

Verse 17

तेन पापेन दह्यामि जरायुपरिवेष्टितः । दृष्ट्वान्यस्य श्रियं पूर्वं सतत्पोऽहमसूयया खितः ॥ १७ ॥

Dahil sa kasalanang iyon, ako’y sinusunog, na wari’y nababalot sa isang lamad. Noon, kapag nakikita ko ang kasaganaan ng iba, lagi akong pinahihirapan—dinudurog ng inggit.

Verse 18

गर्भाग्निनानुदह्येयमिदानीमपि पापकृत् । कायेन मनसा वाचा परपीडामकारिषम्तेन पापेन दह्यामि त्वहमेकोऽतिदुःखितः ॥ १८ ॥

Kahit ngayon, ako na gumagawa ng kasalanan ay sinusunog ng apoy ng sinapupunan. Sa katawan, isip, at salita, pinahirapan ko ang iba; kaya dahil sa kasalanang iyon, ako lamang ang nag-aapoy—nilulunod ng matinding dalamhati.

Verse 19

एवं बहुविधं गर्भस्थो जंतुर्विलप्य स्वयमेव वा ॥ १९ ॥

Kaya nito, ang nilalang na may katawan sa sinapupunan ay nananaghoy sa maraming paraan—minsan nang malakas, minsan sa loob ng sarili.

Verse 20

आत्मानमाश्वास्य उत्पत्तेरनंतरं सत्संगेन विष्णोश्चरितश्रवणेन च विशुद्धमना भूत्वा सत्कर्माणि निर्वर्त्य अखिलजगदंतरात्मनः सत्यज्ञानानंदमयस्य शक्तिप्रभावानुष्टितविष्टपवर्गस्य लक्ष्मीपतेर्नारायणस्य सकलसुरासुरयक्षगंधर्वराक्षसपन्न गमुनिकिन्नरसमूहार्चितचरणकमलयुगं भक्तितः समभ्यर्च्य दुःसहः संसारच्छेदस्यकारणभूतं वेदरहस्योपनिषद्भिः परिस्फुटं सकललोकपरायणं हृदिनिधाय दुःखतरमिमं संस्कारागारमतिक्रमिष्यामीति मनसि भावयति ॥ २० ॥

Pagkaraan ng kapanganakan, inaliw niya ang sarili; sa pamamagitan ng banal na pakikisama (satsanga) at pakikinig sa mga gawa at lila ni Viṣṇu, luminis ang kanyang isip. Matapos gampanan ang mga matuwid na gawa, buong bhakti niyang sinamba ang magkaparis na paa-lotong ni Nārāyaṇa, Panginoon ni Lakṣmī, ang Panloob na Sarili ng buong sansinukob, na ang likas ay Katotohanan, Kaalaman, at Kaligayahan, at ang kapangyarihan ay nagpapahayag ng kaayusan ng mga daigdig. Ang mga paa niyang sinasamba ng mga pangkat ng mga deva at asura, yakṣa, gandharva, rākṣasa, nāga, mga muni at kinnara. Inilagak niya sa puso ang lihim ng Veda na nilinaw ng mga Upaniṣad—kanlungan ng lahat ng daigdig at sanhi ng pagputol sa di-matiis na saṃsāra—at nagpasiya: “Tatawid ako lampas sa napakasakit na bahay ng mga saṃskāra.”

Verse 21

यतस्तन्मातुः प्रसूतिसमये सति गर्भस्थोदेही नारदमुने वायुनापरिपीडितो मातुश्चापि दुःखं कुर्वन्कर्मपाशेन बलाद्योनिमार्गान्निष्क्रामन्सकलयातनाभोगमेककालभवमनुभवति ॥ २१ ॥

Kaya nga, O pantas na Nārada, sa oras ng panganganak ng ina, ang nilalang na nasa sinapupunan ay pinipiga at pinahihirapan ng mga hininga ng buhay; at habang nagdudulot din ng sakit sa ina, dahil sa gapos ng karma ay napipilitang lumabas sa daanan ng kapanganakan, at sa isang iglap ay nararanasan ang buong lawak ng pagdurusa at pighati.

Verse 22

तेनातिक्लेशेन योनियंत्रपीडितो गर्भान्निष्कांतो निःसंज्ञतां याति ॥ २२ ॥

Dahil sa matinding paghihirap na iyon—na dinudurog sa masikip na “makina” ng sinapupunan—paglabas mula sa tiyan ng ina, siya’y napapahandusay sa kawalan ng malay.

Verse 23

तं तु बाह्यवायुः समुज्जीवयति । बाह्यवायुस्पर्शसमनंतरमेव नष्टस्मृतिपूर्वानुभूताखिलदुःखानि वर्त्तमानान्यपि ज्ञानाभावदविज्ञायात्यंतदुःखमनुभवति ॥ २३ ॥

Ngunit ang hanging mula sa labas ang muling bumubuhay sa kanya. Pagdampi pa lamang ng hangin sa labas, dahil sa pagkawala ng alaala, hindi niya nakikilala ang lahat ng dating naranasang pagdurusa—pati ang mga kasalukuyang dinaranas—sapagkat wala ang tunay na kaalaman; kaya’t dumaranas siya ng matinding paghihirap.

Verse 24

एवं बालत्वमापन्नो जंतुस्तत्रापि स्वमलमूत्रलित्पदेह आध्यात्मिकादिपीड्यमानोऽपि वक्तुमशक्तक्षुत्तृषापीडितो रुदिते सति स्तनादिकं देयमिति मन्वानाः प्रयतन्ते ॥ २४ ॥

Kaya nito, pagdating ng nilalang sa sanggol na gulang, ang katawan nito—kahit doon—ay nadudungisan ng sariling dumi at ihi; bagaman pinahihirapan ng panloob (ādhyātmika) at iba pang pagdurusa, hindi ito makapagsalita. Sa tindi ng gutom at uhaw, ito’y umiiyak; at ang mga nag-aalaga, sa pag-aakalang “dapat bigyan ng gatas at katulad,” ay nagsisikap magpakain at magpatahan.

Verse 25

एवमनेकं देहभोगमन्याधीनतयानुभूयमानो दंशादिष्वपि निवारयितुमशक्तः ॥ २५ ॥

Kaya nito, habang dinaranas ang maraming paghihirap ng katawan sa pag-asa sa iba, nagiging walang magawa ang tao—kahit sa pag-iwas sa mga kagat at katulad nito.

Verse 26

बाल्यभावमासाद्य मातापित्रोरुपाध्यायस्य ताडनं सदा पर्यटनशीलत्वं पांशुभस्मपंकादिषुक्रीडनं सदा कलहनियतत्वाम शुचित्वं बहुव्यापाराभासकार्यनियतत्वं तदसंभव आध्यात्मिकदुःखमेवंविधमनुभवति ॥ २६ ॥

Pagdating sa ugaling pambata, dinaranas ang ganitong panloob (ādhyātmika) na pagdurusa: palaging napapalo ng magulang at guro, sanay sa pagala-gala, naglalaro sa alikabok, abo, at putik, laging nakatali sa pakikipagtalo, namumuhay sa karumihan, at walang tigil na abala sa wari’y maraming gawain ngunit walang tunay na natatapos.

Verse 27

ततस्तु तरुणभावेन धनार्जनमर्जितस्य रक्षणं तस्य नाशव्ययादिषु चात्यंतदुःखिता मायया मोहिताः कामक्रोधादिदुष्टमनसाः सदासूयापरायणाः परस्वपरस्त्रीहरणोपायपरायणाः पुत्रमित्रकलत्रादिभरणोपायचिंतापरायणा वृथाहंकारदूषिताः पुत्रादिषु व्याध्यादि पीडितेषु सत्सु सर्वव्यात्पिं परित्यज्य रोगादिभिः क्लेशितानां समीपे स्वयमाध्यात्मिकदुःखेन परिप्लुता । वक्ष्यमाणप्रकारेण चितामश्नुवते ॥ २७ ॥

Pagkaraan, sa sigla ng kabataan, abala sila sa pagbabantay sa yamang kanilang naipon, at labis na nalulumbay sa pagkawala, paggasta, at katulad nito. Nadadaya ng māyā, ang isip ay nasisira ng pagnanasa, galit, at iba pang bisyo; laging nakatuon sa inggit, hinahabol nila ang mga paraan ng pagnanakaw ng ari-arian ng iba at pagdukot sa asawa ng iba. Nalulubog sa balisang pag-iisip kung paano bubuhayin ang anak, kaibigan, at kabiyak, at nadudungisan ng walang saysay na pagmamataas; kapag ang mga anak at iba pa’y pinahihirapan ng sakit at pagdurusa, iniiwan nila ang lahat ng wastong asal; at sa paglapit sa mga dinudurog ng karamdaman at hirap, sila man ay nilalamon ng panloob (ādhyātmika) na dalamhati. Sa paraang ilalarawan pa, sa huli’y dumarating sila sa puneraryong siga.

Verse 28

गृहक्षेत्रादिकं कम किंचिन्नापि विचारितम् । समृद्धस्य कुटुम्बस्य कथं भवति वर्त्तनम् ॥ २८ ॥

Hindi man lamang napagnilayan ang bahay, bukirin, at mga katulad nito; kung gayon, paano maisasaayos ang pagpapanatili ng isang masaganang sambahayan?

Verse 29

मम मूलधनं नास्ति वृष्टिश्चापि न वर्षति । अश्वः पलायितः कुत्र गावः किं नागता मम ॥ २९ ॥

Wala na ang aking pangunahing yaman; ni ang ulan ay hindi bumabagsak. Saan tumakas ang aking kabayo? Bakit hindi pa nagbabalik ang aking mga baka?

Verse 30

बालापत्या च मे भार्या व्याधितोऽहं च निर्धनः । अविचारात्कृषिर्नष्टा पुत्रा नित्यं रुदंति च ॥ ३० ॥

Ang aking asawa’y pasan ang mga munting anak; ako nama’y maysakit at dukha. Dahil sa kakulangan ng pag-iingat, nasira ang aking pagsasaka, at ang aking mga anak na lalaki’y araw-araw na umiiyak.

Verse 31

भग्नं छिन्नं तु मे सद्म बांधवा अपि दूरगाः । न लभ्यते वर्त्तनं च राज बाधातिदुःसहा ॥ ३१ ॥

Wasak at punit ang aking tahanan; malayo rin ang aking mga kamag-anak. Wala akong matagpuang ikabubuhay, at ang pang-aapi ng hari ay napakabigat at di-matiis.

Verse 32

रिपवो मां प्रधावंते कथं जेष्टाम्यहं रिपून् । व्यवसायाक्षमश्चाहं प्रात्पाः प्राघूर्णका अमी ॥ ३२ ॥

Sumusugod sa akin ang mga kaaway—paano ko sila madadaig? Ako man ay di-makatindig sa matatag na pagsisikap; sila’y dumating na umiikot na parang bagyo.

Verse 33

एवमत्यंतचिन्ताकुलः स्वदुःखानि निवारयितुमक्षमो धिग्विधिं भाग्यहीनं मां किमर्थं विदधे इति दैवमाक्षिपति ॥ ३३ ॥

Kaya nito, nilamon siya ng matinding pag-aalala at walang lakas na pawiin ang sariling dalamhati; kaya sinisisi niya ang Maylalang: “Sumpa sa kapalaran—bakit ako nilikha, akong salat sa biyaya?” Sa gayon ay ibinubunton niya ang sisi sa tadhana.

Verse 34

तथा वृद्धत्वमापन्नो हीयमानसारो जरापलितादिव्यात्पदेहो व्याधिबाध्यत्वादिकमापन्नः । प्रकंपमानावयवश्वासकासादिपीडितो लोलाविललोचनः श्लेष्मण्यात्पकंठः पुत्रदारादिभिर्भर्त्स्यमानः कदा मरणमुपयामीति चिंताकुलो मयि मृते सति मदर्जितं गृहक्षेत्रादिकं वस्तु पुत्रादयः कथं रक्षंति कस्य वा भविष्यति ॥ ३४ ॥

Gayon din, kapag dumarating ang katandaan, humihina ang lakas sa loob; ang katawan ay dinadapuan ng mga pagdurusa ng pagtanda—pagputi ng buhok at iba pa—at lalo pang pinahihirapan ng mga karamdaman. Nanginginig ang mga kamay at paa, pinipiga ng hirap sa paghinga, ubo at iba pang sakit; balisa at di-mapanatag ang mga mata; nababara ang lalamunan ng plema; at napapagalitan pa ng mga anak, asawa, at iba pa. Nalilito sa pag-aalala, iniisip niya: “Kailan darating ang kamatayan sa akin? At kapag ako’y namatay, paano poprotektahan ng mga anak ko ang bahay, lupa, at mga ari-ariang pinaghirapan ko—o kanino ito mapupunta?”

Verse 35

मद्धने परैरपहृते पुत्रादीनां कथं वर्त्तनं भविष्यतीति ममतादुःखपरिप्लुतो गाढं निःश्वस्य स्वेन वयसा कृतानि कर्माणि पुनः पुनः स्मरन् क्षणे विस्मरति च संततस्त्वासन्नमरणो ॥ ३५ ॥

Kapag ang kanyang yaman ay naagaw ng iba, nilulunod siya ng dalamhating mula sa pagkapit sa “akin”; malalim siyang bumubuntong-hininga at nababahala: “Paano na mabubuhay ang mga anak ko at ang iba pa?” Habang papalapit ang kamatayan, paulit-ulit niyang inaalala ang mga gawa niyang nagawa sa buong buhay—ngunit sa bawat sandali ay muli rin niyang nalilimutan, nang paulit-ulit.

Verse 36

व्याधिपीडितोऽन्तस्तापार्तः क्षणं शय्यायां क्षणं मंचे च ततस्ततः पर्यटन् क्षुत्तृटूपरिपूडितः किंचिन्मात्रमुदकं देहीत्यतिकार्पण्येन याचमानस्तत्रापि ज्वराविष्टानामुदकं न श्रेयस्करमिति ब्रुवतो मनसातिद्वेषं कुर्वन्मंद चैतन्यो भवति ॥ ३६ ॥

Pinahihirapan ng karamdaman at sinusunog ng init sa loob, hindi siya mapirmi: sandali sa higaan, sandali sa papag, at kung saan-saan gumagala nang balisa. Dinudurog ng gutom at uhaw, sa matinding paghihikahos ay namamalimos siya: “Bigyan ninyo ako kahit kaunting tubig.” Ngunit kapag sinasabi ng mga tao, “Sa may lagnat, hindi mabuti ang tubig,” nag-aalab ang matinding poot sa kanyang isip at lumulubog siya sa mapurol at malabong kamalayan.

Verse 37

ततश्च हस्तपादाकर्षणे न तु क्षमो रुद्रद्भिबंधुजनैर्वेष्टितो वक्तुमक्षमः स्वार्जितधनादिकं कस्य भविष्यतीति चिंतापरो बाष्पाविलविलोचनः कंठे वुरघुरायमाणे सति शरीरान्निष्क्रांतप्राणो यमदूतैर्भर्त्स्यमानः पाशयंत्रितो नरकादीन्पूर्ववदश्नुते ॥ ३७ ॥

Pagkaraan, hindi na niya kayang tiisin kahit ang paghila sa kanyang mga kamay at paa; napapaligiran ng mga kamag-anak na umiiyak, at wala na siyang lakas magsalita. Nalulubog siya sa pag-aalala: “Kanino mapupunta ang yaman at mga pag-aari kong pinaghirapan?” Malabo ang mga mata sa luha; kumakalansing ang lalamunan; at habang lumalabas ang hininga-buhay sa katawan, sinisita siya ng mga sugo ni Yama, ginagapos sa kanilang lubid, at nararanasan niya ang mga impiyerno at iba pang pahirap gaya ng naunang inilarawan.

Verse 38

आमलप्रक्षयाद्यद्वदग्नौ धाम्यंति धातवः । तथैव जीविनः सर्व आकर्मप्रक्षयाद् भृशम् ॥ ३८ ॥

Kung paanong ang mga metal, kapag pinainit sa apoy, ay hinahampasan ng hangin at pinapadalisay habang nasusunog ang dumi, gayon din ang lahat ng nilalang ay lubhang nalilinis kapag nauubos ang naipong karma.

Verse 39

तस्मात्संसारदावाग्नितापार्तो द्विजसत्तम । अभ्यसेत्परमं ज्ञानं ज्ञानान्मोक्षमवान्पुयात् ॥ ३९ ॥

Kaya nga, O pinakamainam sa mga dwija, ang sinumang pinahihirapan ng naglalagablab na init ng apoy-gubat ng saṃsāra ay dapat magsikap magsanay ng kataas-taasang kaalaman; sa pamamagitan ng kaalaman, tunay na nakakamtan ang mokṣa.

Verse 40

ज्ञानशून्या नरा ये तु पशवः परिकीर्तिताः । तस्मात्संसारमोक्षाय परं ज्ञानं समभ्यसेत् ॥ ४० ॥

Ang mga taong walang tunay na kaalaman ay itinuturing na gaya ng mga hayop. Kaya, upang makalaya sa saṃsāra, magsikap na linangin ang pinakamataas na kaalaman.

Verse 41

मानुष्यं चैव संप्राप्य सर्वकर्मप्रसाधकम् । हरिं न सेवते यस्तु कोऽन्यस्तस्मादचेतनः ॥ ४१ ॥

Matapos makamtan ang buhay-tao—na may kakayahang tumupad sa lahat ng banal na layon—ang hindi naglilingkod kay Hari, sino pa ang hihigit sa kanya sa kawalang-malay?

Verse 42

अहो चित्रमहो चित्रमहो चित्रं मुनीश्वराः । आस्थिते कामदे विष्णो नरा यांति हि यातनाम् ॥ ४२ ॥

Kay kamangha-mangha, kay kamangha-mangha, tunay na kamangha-mangha, O mga panginoon sa mga muni! Kahit naririyan at madaling lapitan si Viṣṇu, ang tumutupad ng mga hangarin, ang mga tao’y napapasa sa pagdurusa at pahirap.

Verse 43

नारायणे जगन्नाथे सर्वकामफलप्रदे । स्थितेऽपि ज्ञानरहिताः पच्यंते नरकेष्वहो ॥ ४३ ॥

Kahit naroroon si Nārāyaṇa, ang Panginoon ng sanlibutan, ang nagbibigay ng bunga ng lahat ng hangarin, ang mga salat sa tunay na kaalaman ay “niluluto” pa rin sa mga impiyerno—aba!

Verse 44

स्त्रवन्मूत्रपुरीषे तु शरीरेऽस्मिन्नृशाश्वते । शाश्वतं भावयंत्यज्ञा महामोहसमावृताः ॥ ४४ ॥

Sa katawang-tao na ito—di-mananatili at umaagos ang ihi at dumi—ang mga mangmang na nababalot ng dakilang pagkalito ay inaakalang walang-hanggan ang hindi walang-hanggan.

Verse 45

कुत्सितं मांसरक्ताद्यैर्देहं संप्राप्य यो नरः । संसारच्छेदकं विष्णुं न भजेत्सोऽतिपातकी ॥ ४५ ॥

Ang taong nagkamit ng katawang hamak na ito na binubuo ng laman, dugo, at iba pa, ngunit hindi sumasamba kay Viṣṇu—ang Pumuputol sa gapos ng saṃsāra—ay nagiging mabigat na makasalanan.

Verse 46

अहो कष्टमहो कष्टमहो कष्टं हि मूर्खता । हरिध्यानपरो विप्र चण्डालोऽपि महासुखी ॥ ४६ ॥

Ay, napakasakit—napakasakit nga—ang kamangmangan! O brāhmaṇa, kahit ang isang caṇḍāla ay nagiging lubhang maligaya kapag nakatuon sa pagninilay kay Hari.

Verse 47

स्वदेहान्निस्सृतं दृष्ट्वा मलमूत्रादिकिल्बिषम् । उद्वेग मानवा मूर्खाः किं न यांति हि पापिनः ॥ ४७ ॥

Kapag nakita ang karumihan—dumi, ihi, at iba pa—na lumalabas sa sariling katawan, ang mga mangmang ay nasusuklam; bakit kung gayon ang mga makasalanan ay hindi nasusuklam sa kanilang kasalanan?

Verse 48

दुर्लभं मानुषं जन्म प्रार्थ्यते त्रिदशैरपि । तल्लब्ध्वा परलोकार्थं यत्नं कुर्य्याद्विचक्षणः ॥ ४८ ॥

Mahirap makamtan ang pagsilang bilang tao—ninanais maging ng mga deva. Pagkamit nito, ang may pag-unawa ay dapat magsikap nang buong lakas para sa layon ng kabilang-buhay at sa pinakamataas na kabutihan.

Verse 49

अध्यात्मज्ञानसंपन्ना हरिपूजापरायणाः । लभन्ते परमं स्थानं पुनरावृत्तिदुर्लभम् ॥ ४९ ॥

Ang mga puspos ng panloob na kaalamang espirituwal at lubos na nakatuon sa pagsamba kay Hari ay nakakamit ang kataas-taasang tahanan—yaong mahirap nang balikan muli, ibig sabihi’y malaya sa muling pagsilang.

Verse 50

यतो जातमिदं विश्वं यतश्चैतन्यमश्नुते । यस्मिंश्च विलयं याति स संसारस्य मोचकः ॥ ५० ॥

Yaong pinagmulan ng sansinukob na ito, na mula sa Kanya nagkakamit ito ng kamalayan, at sa Kanya rin sa huli nalulusaw—Siya ang tagapagpalaya mula sa saṃsāra, ang pag-ikot ng pag-iral sa daigdig.

Verse 51

निर्गुणोऽपि परोऽनंतो गुणवानिव भाति यः । तं समभ्यर्च्य देवेशं संसारात्परिमुच्यते ॥ ५१ ॥

Bagaman Siya’y nirguṇa—lampas sa lahat ng katangian—Siya, ang Kataas-taasan at Walang-hanggan, ay nagliliwanag na wari’y may mga katangian. Sa pagsamba nang may nararapat na paggalang sa Panginoon ng mga diyos, ganap na napapalaya ang tao mula sa saṃsāra.