Jīva–Ātman Inquiry; Kṣetrajña Doctrine; Karma-based Varṇa; Four Āśramas and Sannyāsa Discipline

Verse 1

भरद्वाज उवाच । यदि प्राणपतिर्वायुर्वायुरेव विचेष्टते । श्वसित्याभाषते चैव ततो जीवो निरर्थकः ॥ १ ॥

Wika ni Bharadvāja: Kung si Vāyu, ang hanging-buhay, ang panginoon ng prāṇa at siya lamang ang gumagawa ng lahat ng kilos—paghinga at maging pagsasalita—kung gayon ang jīva ay nagiging walang saysay bilang hiwalay na prinsipyo.

Verse 2

य ऊष्मभाव आग्नेयो वह्निनैवोपलभ्यते । अग्निर्जरयते चैतत्तदा जीवो निरर्थकः ॥ २ ॥

Ang kalagayan ng init na may likas na apoy ay nakikilala lamang sa pamamagitan ng apoy mismo. At kapag ang apoy na iyon ang umuubos at nagpapaluma sa katawang ito, kung gayon ang jīva—kung ituturing na init-buhay lamang—ay nagiging walang saysay bilang pagkakakilanlan.

Verse 3

जंतोः प्रम्नियमाणस्य जीवो नैवोपलभ्यते । वायुरेव जहात्येनमूष्मभावश्च नश्यति ॥ ३ ॥

Kapag ang isang nilalang ay dinadala na ng kamatayan, hindi man lamang namamasdan ang ‘jīva’; tanging ang hanging-buhay ang lumilisan sa kanya, at naglalaho rin ang init ng katawan.

Verse 4

यदि वाथुमयो जीवः संश्लेषो यदि वायुना । वायुमंजलवत्पश्येद्गच्छेत्सह मरुद्गुणैः ॥ ४ ॥

Kung ang jīva ay tunay na gawa sa hangin, o kung ito’y isa lamang pagsasama na binuo ng hangin, dapat sana itong makita na parang kumpol ng hangin at kikilos na kasama ng mga katangian ng hangin.

Verse 5

संश्लेषो यदि वा तेन यदि तस्मात्प्रणश्यति । महार्णवविमुक्तत्वादन्यत्सलिलभाजनम् ॥ ५ ॥

Maging nananatiling nakaugnay dito o napapahamak dahil dito—kapag nakalaya na mula sa dakilang karagatan, nagiging iba na ito: isang sisidlang may tubig na lamang.

Verse 6

कृपे वा सलिलं दद्यात्प्रदीपं वा हुताशने । क्षिप्रं प्रविश्य नश्येत यथा नश्यत्यसौ तथा ॥ ६ ॥

Kung magbuhos ng tubig sa balon, o maglagay ng lampara sa apoy, mabilis itong papasok at mawawasak; gayon din, ang bagay na iyon ay napaparam.

Verse 7

पंचधारणके ह्यस्मिञ्छरीरे जीवितं कृतम् । येषामन्यतराभावाञ्चतुर्णां नास्ति संशयः ॥ ७ ॥

Tunay, ang buhay sa katawang ito ay itinatag sa limang salalayan. Sa mga iyon, kapag nawala ang alinman sa apat, walang pag-aalinlangang hindi magpapatuloy ang buhay.

Verse 8

नश्यंत्यापो ह्यनाहाराद्वायुरुच्छ्वासनिग्रहात् । नश्यते कोष्टभेदार्थमग्रिर्नश्यत्यभोजनात् ॥ ८ ॥

Ang sangkap na tubig ay nauubos sa pag-aayuno; ang hininga ng buhay ay napipigil sa pagpigil ng paghinga. Para sa paglilinis, nabubuksan ang mga daanan ng katawan, at ang apoy ng pagtunaw ay namamatay sa hindi pagkain.

Verse 9

व्याधित्रणपरिक्लेशैर्मेदिनी चैव शीर्यते । पीडितेऽन्यतरे ह्येषां संघातो याति पंचताम् ॥ ९ ॥

Sa pahirap ng karamdaman, pinsala, at pagdurusa, ang katawan ay tunay na nalalanta; sapagkat kapag ang alinman sa mga ito ay matinding napinsala, ang kabuuang sangkap na ito ay nalulusaw—bumabalik sa kalagayan ng limang elemento.

Verse 10

तस्मिन्पंचत्वमापन्ने जीवः किमनुधावति । किं खेदयति वा जीवः किं श्रृणोति ब्रवीति च ॥ १० ॥

Kapag ang katawang iyon ay nakarating na sa kalagayan ng limang elemento—ibig sabihin, dumating na ang kamatayan—ano pa ang hahabulin ng jīva? Ano pa ang ipagluluksa ng jīva? Ano ang maririnig nito, at ano ang masasabi pa nito?

Verse 11

एषा गौः परलोकस्थं तारयिष्यतिमामिति । यो दत्त्वा म्रियते जंतुः सा गौः कं तारयिष्यति ॥ ११ ॥

Sa pag-aakalang, “Ililigtas ako ng bakang ito sa kabilang daigdig,” may taong nagkaloob nito at saka namatay; ngunit kung namatay siya agad matapos magbigay, sino ang ililigtas ng bakang iyon?

Verse 12

गौश्चप्रतिग्रहीता च दाता चैव समं यदा । इहैव विलयं यांति कुतस्तेषां समागमः ॥ १२ ॥

Kapag ang baka, ang tumanggap ng handog, at ang naghandog ay nagkatagpo sa iisang sandali, sila’y napaparam dito rin; kung gayon, paano pa magkakaroon ng “mapalad na pagsasama” o mabuting bunga para sa kanila?

Verse 13

विहगैरुपभुक्तस्य शैलाग्रात्पतितस्य च । अग्निना चोपयुक्तस्य कुतः संजीवनं पुनः ॥ १३ ॥

Paano pa magkakaroon ng buhay muli ang taong kinain na ng mga ibon, ang nahulog na mula sa tuktok ng bundok, o ang nilamon na ng apoy?

Verse 14

छिन्नस्य यदि वृक्षस्य न मूलं प्रतिरोहति । जीवन्यस्य प्रवर्तंते मृतः क्व पुनरेष्यति ॥ १४ ॥

Kung ang punongkahoy ay naputol at ang ugat ay hindi na muling tumutubo, gayon din ang mga gawain ng nilalang ay nagpapatuloy lamang habang may buhay; kapag namatay na, paano pa siya makababalik?

Verse 15

जीवमात्रं पुरा सृष्टं यदेतत्परिवर्तते । मृताः प्रणश्यंति बीजाद्बीजं प्रणश्यति ॥ १५ ॥

Noong pasimula, tanging mga nilalang na may katawan ang nilikha; at ang pag-ikot ng daigdig ay patuloy na umiiral. Ang mga namatay ay naglalaho, at maging ang binhi—bagaman nagbubunga ng binhi—sa huli’y napaparam din.

Verse 16

इति मे संशयो ब्रह्मन्हृदये परिधावति । त निवर्तय सर्वज्ञ यतस्त्वामाश्रितो ह्यहम् ॥ १६ ॥

Kaya nga, O Brahman, ang pag-aalinlangang ito’y patuloy na umiikot sa aking puso. Pawiin mo ito, O Ganap na Nakaaalam, sapagkat tunay na ako’y sumilong sa iyo.

Verse 17

सनंदन उवाच । एवं पृष्टस्तदानेन स भृगर्ब्रह्मणः सुतः । पुनराहु मुनिश्रेष्ट तत्संदेहनिवृत्तये ॥ १७ ॥

Sinabi ni Sanandana: Nang siya’y tanungin nang gayon noon, ang anak ni Bhṛgu—isinilang mula kay Brahmā—ay muling nagsalita, O pinakamainam sa mga muni, upang alisin ang pag-aalinlangan na iyon.

Verse 18

भृगुरुवाच । न प्राणाः सन्ति जीवस्य दत्तस्य च कृतस्य च । याति देहांतरं प्राणी शरीरं तु विशीर्यते ॥ १८ ॥

Sinabi ni Bhṛgu: Ang mga hininga ng buhay ay hindi ang tunay na sarili ng jīva; ni hindi rin ito yaong “ibinigay” o “ginawa” (pala at karma). Ang nilalang ay lumilipat sa ibang katawan, samantalang ang katawang ito’y nagkakalas at napaparam.

Verse 19

न शरीराश्रितो जीवस्तस्मिन्नष्टे प्रणश्यति । समिधामग्निदग्धानां यथाग्रिर्द्दश्यते तथा ॥ १९ ॥

Ang jīva ay hindi nakasalalay sa katawan; kapag nasira ang katawan, hindi ito napaparam. Gaya ng apoy na nakikitang naroroon sa mga piraso ng panggatong kahit nasunog na ng apoy, gayon din nauunawaang nananatili ang Sarili lampas sa pagkawasak ng katawan.

Verse 20

भरद्वाज उवाच । अग्नेर्यथा तस्य नाशात्तद्विनाशो न विद्यते । इन्धनस्योपयोगांते स वाग्निर्नोपलभ्यते ॥ २० ॥

Sinabi ni Bharadvāja: Gaya ng apoy na nakikitang liyab—kapag humupa ang liyab, hindi nasisira ang mismong prinsipyo ng apoy. At kapag lubos nang nagamit ang panggatong, ang apoy na iyon ay hindi na namamalas—gayundin, nananatili ang katotohanan kahit maglaho ang anyo ng paglitaw.

Verse 21

नश्यतीत्येव जानामि शांतमग्निमनिन्धनम् । गतिर्यस्य प्रमाणं वा संस्थानं वा न विद्यते ॥ २१ ॥

Ito lamang ang nalalaman ko: ito’y “humihinto”—gaya ng apoy na naging payapa at wala nang panggatong. Sapagkat wala itong landas ng paggalaw, walang sukat na mapatutunayan, at walang tiyak na anyo.

Verse 22

भृगुरुवाच । समिधामुपयोगांते स चाग्निर्नोपलभ्यते । नश्यतीत्येव जानामि शांतमग्निमनिंधनम् ॥ २२ ॥

Sinabi ni Bhṛgu: Kapag nagamit na ang mga patpat na panggatong, ang apoy na iyon ay hindi na matagpuan. Nauunawaan ko na ito’y “naparam”—naging patay at payapa, sapagkat wala nang panggatong.

Verse 23

गतिर्यस्य प्रमाणं वा संस्थानं वा न विद्यते । समिधामुपयोगांते यथाग्निर्नोपलभ्यते ॥ २३ ॥

Ang Kataas-taasang Katotohanan ay walang landas ng paggalaw, walang sukat na mapatutunayan, at walang anyong matutukoy; gaya ng apoy na hindi na matagpuan kapag lubos nang naubos ang mga patpat na panggatong.

Verse 24

आकाशानुगतत्वाद्धि दुर्ग्राह्यो हि निराश्रयः । तथा शरीरसंत्यागे जीवो ह्याकाशवत्स्थितः ॥ २४ ॥

Sapagkat ito’y umaayon sa kalikasan ng kalawakan (ākāśa), tunay na mahirap itong dakpin at wala itong salalayan na materyal. Gayundin, sa pagtalikod sa katawan, ang jīva ay nananatiling nakatindig na gaya ng kalawakan.

Verse 25

न नश्यते सुसूक्ष्मत्वाद्यथा ज्योतिर्न संशयः । प्राणान्धारयते ह्यग्निः स जीव उपधार्यताम् ॥ २५ ॥

Sapagkat ito’y lubhang maselan at napakapino, hindi ito napaparam—gaya ng liwanag na hindi napaparam; walang alinlangan. Tunay na ang apoy ang sumusuporta sa mga hiningang-buhay (prāṇa); kaya’t unawain na ang sumusuportang prinsipyong iyon ang jīva, ang buhay na sarili sa katawan.

Verse 26

वायुसंधारणो ह्यग्निर्नश्यत्युच्छ्वासनिग्रहात् । तस्मिन्नष्टे शरीराग्नौ ततो देहमचेतनम् ॥ २६ ॥

Ang apoy sa katawan (apoy ng pagtunaw) ay inaalalayan ng hiningang-hangin; ngunit napapawi ito kapag sapilitang pinipigil ang pagbuga ng hininga. Kapag namatay ang apoy ng katawan, ang katawan ay nagiging walang malay at walang pandama.

Verse 27

पतितं याति भूमित्वमयनं तस्य हि क्षितिः । जगमानां हि सर्वेषां स्थावराणां तथैव च ॥ २७ ॥

Anumang bumagsak ay napapasa-‘lupa’—sapagkat ang lupa (kṣiti) ang tunay na pahingahan nito. Ganyan sa lahat ng nilalang na gumagalaw, at gayundin sa mga hindi gumagalaw.

Verse 28

आकाशं पवनोऽन्वेति ज्योतिस्तमनुगच्छति । तेषां त्रयाणामेकत्वाद्वयं भूमौ प्रतिष्टितम् ॥ २८ ॥

Ang hangin ay sumusunod at umaasa sa kalawakan, at ang apoy ay sumusunod (umaasa) sa hangin. Sapagkat ang tatlong ito’y iisang magkakaugnay na katotohanan, ang natitirang dalawa (tubig at lupa) ay naitatatag nang matatag sa antas ng daigdig bilang salalayan.

Verse 29

यत्र खं तत्र पवनस्तत्राग्निर्यत्र मारुतः । अमूर्तयस्ते विज्ञेया मूर्तिमंतः शरीरिणः ॥ २९ ॥

Kung saan may kalawakan, naroon ang hangin; at kung saan may hangin, naroon ang apoy. Ang mga ito’y dapat maunawaang walang anyo, samantalang ang mga nilalang na may katawan ay may anyo at hugis.

Verse 30

भरद्वाज उवाच । यद्यग्निमारुतौ भूमिः खमापश्च शरीरिषु । जीवः किंलक्षणस्तत्रेत्येतदाचक्ष्व मेऽनघ ॥ ३० ॥

Sinabi ni Bharadvāja: “Kung sa mga nilalang na may katawan ay naroroon ang lupa, tubig, kalawakan, gayundin ang apoy at hangin, ano kung gayon ang tanda na nagpapakilala sa jīva roon? O walang kasalanan, ipaliwanag mo ito sa akin.”

Verse 31

पंचात्मके पञ्चरतौ पञ्चविज्ञानसंज्ञके । शरीरे प्राणिनां जीवं वेत्तुभिच्छामि यादृशम् ॥ ३१ ॥

Sa katawang ito ng mga nilalang—na may limang anyo, nalulugod sa limang bagay ng pandama, at tinatawag na limang uri ng pagkabatid—ninais kong malaman kung ano ang anyo ng jīva.

Verse 32

मांसशोणितसंघाते मेदःस्नाय्वस्थिसंचये । भिद्यमाने शरीरे तु जीवो नैवोपलभ्यते ॥ ३२ ॥

Sa katawang ito—isang tipon ng laman at dugo, bunton ng taba, litid at mga buto—kahit buksan at siyasatin, ang jīva ay hindi man lamang matagpuan.

Verse 33

यद्यजीवशरीरं तु पञ्चभूतसमन्वितम् । शरीरे मानसे दुःख कस्तां वेदयते रुजम् ॥ ३३ ॥

Kung ang katawan ay tunay na walang malay at binubuo lamang ng limang dakilang elemento, kapag sumibol ang dalamhati sa katawan at sa isip—sino ang tunay na nakadarama ng kirot na iyon?

Verse 34

श्रृणोति कथितं जीवः कर्णाभ्यांन श्रृणोति तत् । महर्षे मनसि व्यग्रे तस्माज्जीवो निरर्थकः ॥ ३४ ॥

Naririnig ng jīva ang sinasabi, ngunit hindi ito tunay na naririnig sa pamamagitan ng mga tainga; O dakilang rishi, kapag ligalig ang isip, ang nilalang ay nawawalan ng tunay na saysay at kakayahan.

Verse 35

सर्वे पश्यंति यदृश्यं मनोयुक्तेन चक्षुषा । मनसि व्याकुले चक्षुः पश्यन्नपि न पश्यति ॥ ३५ ॥

Nakikita ng lahat ang dapat makita sa pamamagitan lamang ng mga matang kaugnay ng isip. Kapag magulo ang isip, ang mata—kahit nakatitig—ay hindi tunay na nakakakita.

Verse 36

न पश्यति न चाघ्राति न श्रृणोति न भाषते । न च स्मर्शमसौ वेत्ति निद्रावशगतः पुनः ॥ ३६ ॥

Kapag napasailalim sa antok, hindi siya nakakakita, nakakaamoy, nakakarinig, o nakapagsasalita; ni hindi niya namamalayan ang haplos, sapagkat lubos siyang saklaw ng pagtulog.

Verse 37

हृष्यति क्रुद्ध्यते कोऽत्र शोचत्युद्विजते च कः । इच्छति ध्यायति द्वेष्टि वाक्यं वाचयते च कः ॥ ३७ ॥

Sino rito ang tunay na nagagalak o nagagalit? Sino ang nagdadalamhati at sino ang nababalisa? Sino ang nagnanais, nagmumuni, napopoot—at sino ang nagsasalita ng mga salita o nagpapasalita ng mga salita?

Verse 38

भृगुरुवाच । तं पंचसाधारणमत्र किंचिच्छरीरमेको वहतेंऽतरात्मा । स वेत्ति गंधांश्च रसाञ्छुतीश्च स्पर्शं च रूपं च गुणांश्च येऽल्ये ॥ ३८ ॥

Wika ni Bhṛgu: Dito, ang iisang Panloob na Sarili (Ātman) ang nagdadala sa katawang ito, na pinagsasaluhan ng limang pandama. Siya ang nakaaalam ng amoy at lasa, ng tunog, haplos, at anyo—at ng iba pang mga katangian.

Verse 39

पंचात्मके पंचगुणप्रदर्शी स सर्वगात्रानुगतोंऽतरात्मा । सवेति दुःखानि सुखानि चात्र तद्विप्रयोगात्तु न वेत्ति देहम् ॥ ३९ ॥

Ang Panloob na Sarili, na nasa katawang limang sangkap at nagpapakita ng limang katangian ng pandama, ay lumalaganap sa lahat ng bahagi bilang Ātman na nananahan sa loob. Siya ang nakaaalam ng lungkot at ligaya rito; ngunit kapag nahiwalay sa Kanya, ang katawan ay walang nalalaman.

Verse 40

यदा न रूपं न स्पर्शो नोष्यभवश्च पावके । तदा शांते शरीराग्नौ देहत्यागेन नश्यति ॥ ४० ॥

Kapag sa apoy ay wala nang anyo, wala nang haplos, at wala na ring kalagayang init; kung gayon—kapag napawi na ang apoy ng katawan—ito’y naglalaho sa pagtalikod at pag-iwan sa katawan.

Verse 41

आपोमयमिदं सर्वमापोमूर्तिः शरीरिणाम् । तत्रात्मा मानसो ब्रह्मा सर्वभूतेषु लोककृत् ॥ ४१ ॥

Ang lahat ng ito’y nilulukuban ng tubig; ang mga nilalang na may katawan ay mga anyong binubuo rin ng tubig. Sa loob ng gayong kalikasan, ang Sarili (Ātman) ay si Brahmā na isinilang sa isipan—naroroon sa lahat ng nilalang bilang tagapag-ayos ng kaayusan ng daigdig.

Verse 42

आत्मानं तं विजानीहि सर्वलोकहितात्मकम् । तस्मिन्यः संश्रितो देहे ह्यब्बिंदुरिव पुष्करे ॥ ४२ ॥

Kilalanin ang Sariling iyon bilang mismong diwa ng kapakanan ng lahat ng daigdig. Ang sinumang kumakapit at sumisilong sa Kanya habang nasa katawan ay nananatiling di nadadapuan—gaya ng patak ng tubig sa dahon ng lotus.

Verse 43

क्षेत्रज्ञं तं विजानीहि नित्यं लोकहितात्मकम् । तमोरजश्च सत्त्वं च विद्धि जीवगुणानिमाम् ॥ ४३ ॥

Kilalanin Siya bilang Kṣetrajña, ang Nakaaalam ng Larangan (ng katawan), walang hanggan at nakatuon sa kapakanan ng mga daigdig. At unawain na ang tamas, rajas, at sattva ay mga katangiang nauukol sa jīva, ang indibidwal na kaluluwa.

Verse 44

अचेतनं जीवगुणं वदंति स चेष्टते चेष्टयते च सर्वम् । अतः परं क्षेत्रविदो वदंति प्रावर्तयद्यो भुवनानि सप्त ॥ ४४ ॥

Sinasabi nilang ang lakas-buhay bilang isang katangian lamang ay walang malay; gayunman, ito’y kumikilos at nagpapakilos sa lahat. Kaya’t ipinahahayag ng mga nakaaalam ng kṣetra na may higit pa roon: ang Kṣetrajña na nagpapagalaw sa pitong daigdig upang umiral.

Verse 45

न जीवनाशोऽस्ति हि देहभेदे मिथ्यैतदाहुर्मुन इत्यबुद्धाः । जीवस्तु देहांतरितः प्रयाति दशार्द्धतस्तस्य शरीरभेदः ॥ ४५ ॥

Tunay na walang pagkapuksa sa jīva kapag nagbabago ang katawan; yaong nagsasabi nito ay nagsisinungaling—kahit tawaging mga muni, sila’y di-marunong. Ang jīva ay lumilisan at tumatanggap ng ibang katawan; ang mga pagkakaiba ng katawan ay umuusbong ayon sa mga kalagayan at kundisyon nito.

Verse 46

एवं भूतेषु सर्वेषु गूढश्चरति सर्वदा । दृश्यते त्वग्र्या बुध्यासूक्ष्मया तत्त्वदर्शिभिः ॥ ४६ ॥

Kaya nito, Siya (ang Antaryāmin, ang nananahan sa loob) ay nakatago sa lahat ng nilalang at laging kumikilos. Gayunman, ang mga nakakakita ng katotohanan ay nakadarama sa Kanya sa pamamagitan ng maselan at pinakamataas na talino.

Verse 47

तं पूर्वापररात्रेषु युंजानः सततं बुधः । लब्धाहारो विशुद्धात्मा पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥ ४७ ॥

Ang marunong ay palaging nag-uukol ng sarili sa pagninilay na iyon sa unang at huling bahagi ng gabi; kumakain nang katamtaman sa anumang natamo, walang pagnanasa; at sa pusong dalisay, nasisilayan niya ang Ātman sa loob ng Ātman.

Verse 48

चित्तस्य हि प्रसादेन हित्वा कर्म शुभाशुभम् । प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमानंत्यमश्नुते ॥ ४८ ॥

Sa pamamagitan ng kapayapaan ng isip, iniiwan ng tao ang mga gawaing tinatawag na mabuti o masama; at sa payapang loob na nananatili sa Ātman, tinatamasa niya ang walang-hanggang kaligayahan.

Verse 49

मानसोऽग्निः शरीरेषु जीव इत्यभिधीयते । सृष्टिः प्रजापतेरेषा भूताध्यात्मविनिश्चये ॥ ४९ ॥

Sa mga nilalang na may katawan, ang “apoy ng isip” ay tinatawag na jīva. Ito ang paglikha ni Prajāpati, ayon sa pasya sa pagsisiyasat tungkol sa mga sangkap at sa adhyātma (panloob na sarili).

Verse 50

असृजद्ब्राह्मणानेव पूर्वं ब्रह्मा प्रजापतिः । आत्मतेजोऽभिनि र्वृत्तान्भास्कराग्निसमप्रभान् ॥ ५० ॥

Noong pasimula, si Brahmā, ang Panginoon ng mga nilalang (Prajāpati), ay unang lumikha sa mga Brāhmaṇa; sila’y sumibol mula sa sariling liwanag ng Kanyang tejas, nagniningning na gaya ng araw at ng banal na apoy.

Verse 51

ततः सत्यं च धर्मं च तथा ब्रह्म च शाश्वतम् । आचारं चैव शौचं च स्वर्गाय विदधे प्रभुः ॥ ५१ ॥

Pagkaraan, itinatag ng Panginoon ang katotohanan at dharma, gayundin ang walang-hanggang Brahman; at Kanyang itinakda ang wastong asal (ācāra) at kalinisan (śauca) bilang daan tungo sa langit (svarga).

Verse 52

देवदानवगंधर्वा दैत्यासुरमहोरगाः । यक्षराक्षसनागाश्च पिशाचा मनुजास्तथा ॥ ५२ ॥

Ang mga Deva, Dānava, Gandharva, Daitya, Asura, at mga dakilang ahas; ang mga Yakṣa, Rākṣasa, Nāga, Piśāca, at gayundin ang mga tao—lahat ay kabilang.

Verse 53

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राणामसितस्तथा । भरद्वाज उवाच । चातुर्वर्ण्यस्य वर्णेन यदि वर्णो विभिद्यते ॥ ५३ ॥

“Mga Brāhmaṇa, Kṣatriya, Vaiśya, at Śūdra—at gayundin yaong may maitim na kutis.” Wika ni Bharadvāja: “Kung sa apat-na-uri (cāturvarṇya), ang varṇa ay pinag-iiba batay sa ‘kulay’…”

Verse 54

स्वेदमूत्रपुरीषाणि श्लेष्मा पित्त सशोणितम् । त्वन्तः क्षरति सर्वेषां कस्माद्वर्णो विभज्यते ॥ ५४ ॥

Pawis, ihi, at dumi—gayundin ang plema (śleṣma), apdo (pitta), at dugo—ay umaagos mula sa loob ng balat ng lahat nang magkakatulad. Kung iisa ang mga sangkap ng katawan sa lahat, sa anong batayan hinahati ang mga tao sa ‘varṇa’?

Verse 55

जंगमानामसंख्येयाः स्थावराणां च जातयः । तेषां विविधवर्णानां कुतो वर्णविनिश्चयः ॥ ५५ ॥

Di-mabilang ang mga uri ng nilalang na gumagalaw, at gayundin ang mga uri ng hindi gumagalaw. Kung sari-sari ang kulay at anyo nila, paano maitatakda nang tiyak ang isang nakapirming “varṇa”?

Verse 56

भृगुरुवाच । न विशेषोऽस्ति वर्णानां सर्वं ब्रह्ममयं जगत् । ब्रह्मणा पूर्वसृष्टं हि कर्मणा वर्णतां गतम् ॥ ५६ ॥

Wika ni Bhṛgu: Walang likás na pagkakaiba sa mga varṇa, sapagkat ang buong sanlibutan ay puspos ng Brahman. Tunay, ang unang nilikha ni Brahmā ay nagiging “varṇa” lamang dahil sa karma, sa gawa at bunga nito.

Verse 57

कामभोगाः प्रियास्तीक्ष्णाः क्रोधताप्रियसाहसाः । त्यक्तस्वकर्मरक्तांगास्ते द्विजाः क्षत्रतां गताः ॥ ५७ ॥

Yaong mga dwija na nahumaling sa kalayawang-laman, naging mabagsik, nalulugod sa poot at padalus-dalos na tapang, at tinalikuran ang sariling tungkuling-dharma—ang mga brāhmaṇa na iyon ay bumagsak sa kalagayang kṣatriya.

Verse 58

गोभ्यो वृत्तिं समास्थाय पीताः कृष्युपजीविनः । स्वधर्म्मन्नानुतिष्टंति ते द्विजा वैश्यतां गताः ॥ ५८ ॥

Ang mga dwija na kumukuha ng kabuhayan sa mga baka at nabubuhay sa pagsasaka, ngunit hindi isinasagawa ang sariling tungkuling-dharma—sila’y sinasabing bumagsak sa kalagayang Vaiśya.

Verse 59

र्हिसानृतपरा लुब्धाः सर्वकर्मोपजीविनः । कृष्णाः शौचपारिभ्राष्टास्ते द्विजाः शूद्रतां गताः ॥ ५९ ॥

Ang mga dwija na nalulong sa pananakit at kasinungalingan, sakim, nabubuhay sa anumang uri ng gawain, nagdilim ang asal at nalaglag sa kalinisan—ang mga iyon ay tunay na lumulubog sa kalagayang Śūdra.

Verse 60

इत्येतैः कर्मभिर्व्याप्ता द्विजा वर्णान्तरं गताः । ब्राह्मणा धर्मतन्त्रस्थास्तपस्तेषां न नश्यति ॥ ६० ॥

Kaya nito, kapag ang mga dwija ay nalulubog sa gayong mga gawa, sila’y napapadpad sa ibang varna; ngunit ang mga Brahmana na nananatiling matatag sa disiplina ng dharma, ang kanilang tapas (pagpapakasakit) ay hindi napaparam.

Verse 61

ब्रह्म धारयतां नित्यं व्रतानि नियमांस्तथा । ब्रह्म चैव पुरा सृष्टं येन जानंति तद्विदः ॥ ६१ ॥

Para sa mga laging nagtatangan ng Brahman (Kataas-taasang Katotohanan), ang mga vrata (panatang banal) at niyama (disiplina) ay dapat laging ingatan. Tunay, ang Brahman lamang ang unang nahayag bilang pinakapinagmulan; sa pamamagitan nito nakikilala ng mga nakaaalam ang Katotohanan.

Verse 62

तेषां बहुविधास्त्वन्यास्तत्र तत्र द्विजातयः । पिशाचा राक्षसाः प्रेता विविधा म्लेच्छजातयः । सा सृष्टिर्मानसी नाम धर्मतंत्रपरायणा ॥ ६२ ॥

Sa kanila ay may iba’t ibang uri pa ng mga nilalang na lumilitaw sa iba’t ibang dako—mga pamayanang dwija, mga piśāca, mga rākṣasa, mga preta, at sari-saring lahing mleccha. Ang paglikhang ito’y tinatawag na “mānasī” (paglikhang mula sa isip), na nakatuon sa mga tuntuning nag-aayos ng dharma.

Verse 63

भरद्वाज उवाच । ब्राह्मणः केन भवति क्षत्रियो वा द्विजोत्तम । वैश्यः शूद्रश्च विप्रर्षे तद्ब्रूहि वदतां वर ॥ ६३ ॥

Wika ni Bharadvāja: “Sa pamamagitan ng ano nagiging Brāhmaṇa o Kṣatriya ang isang tao, O pinakamahusay sa mga dwija? At sa pamamagitan ng ano nagiging Vaiśya o Śūdra, O pantas sa mga vipra? Ipagpaliwanag mo sa akin, O pinakadakila sa mga nagsasalita.”

Verse 64

भृगुरुवाच । जातकर्मादिभिर्यस्तु संस्कारैः संस्कृतः शुचिः । वेदाध्ययनसंपन्नो ब्रह्मकर्मस्ववस्थितः ॥ ६४ ॥

Sinabi ni Bhṛgu: Yaong napadalisay sa mga saṃskāra na nagsisimula sa jātakarma (ritwal sa kapanganakan), yaong malinis, ganap sa pag-aaral ng Veda, at matatag na nakatindig sa brahma-karma (tungkuling pang-Brahmana)—

Verse 65

शौचाचारस्थितः सम्यग्विद्याभ्यासी गुरुप्रियः । नित्यव्रती सत्यपरः स वै ब्राह्मण उच्यते ॥ ६५ ॥

Ang sinumang matatag sa kalinisan at wastong asal, masikap sa banal na pag-aaral, minamahal ng guru, palagiang tumutupad ng mga panata, at tapat sa katotohanan—siya ang tunay na tinatawag na Brāhmaṇa.

Verse 66

सत्यं दानमथोऽद्रोह आनृशंस्यं कृपा घृणा । तपस्यां दृश्यते यत्र स ब्राह्मण इति स्मृतः ॥ ६६ ॥

Yaong sa kanya’y nahahayag ang katotohanan, pagkakawanggawa, di-pananakit (ahimsa), kabaitan, habag at matuwid na pagpipigil-sa-sarili; at matatag sa tapasya—siya ang inaalala bilang tunay na Brāhmaṇa.

Verse 67

क्षत्रजं सेवते कर्म वेदाध्ययनसंगतः । दानादानरतिर्यस्तु स वै क्षत्रिय उच्यते ॥ ६७ ॥

Ang sumusunod sa mga tungkuling nagmumula sa kṣatra (kapangyarihang maharlika), nakaugnay sa pag-aaral ng Veda, at nalulugod sa pagbibigay at pagtanggap ayon sa dharma sa pamamahala—siya ang tinatawag na Kṣatriya.

Verse 68

विशत्याशु पशुभ्यश्च कृष्यादानरतिः शुचिः । वेदाध्ययनसंपन्नः स वैश्य इति संज्ञितः ॥ ६८ ॥

Ang masiglang nag-aalaga ng mga baka at iba pang alagang hayop, nalulugod sa pagsasaka at pagbibigay-daan, malinis sa asal, at bihasa sa pag-aaral ng Veda—siya ang tinatawag na Vaiśya.

Verse 69

सर्वभक्षरतिर्नित्यं सर्वकर्मकरोऽशुचिः । त्यक्तवेदस्त्वनाचारः स वै शूद्र इति स्मृतः ॥ ६९ ॥

Ang laging nalulugod sa pagkain ng anumang bagay, gumagawa ng lahat ng uri ng gawain, marumi sa asal, tumalikod sa Veda at walang wastong pag-uugali—siya ang inaalala sa tradisyon bilang Śūdra.

Verse 70

शूद्रे चैतद्भवेल्लक्ष्म द्विजे तच्च न विद्यते । न वै शूद्रो भवेच्छूद्रो ब्राह्मणो ब्राह्मणो न च ॥ ७० ॥

O Lakṣmī, ang tunay na tanda ng kabanalan ay maaaring matagpuan sa isang Śūdra, ngunit maaaring wala sa isang “dalawang ulit na isinilang.” Tunay nga, ang Śūdra ay hindi laging Śūdra, at ang Brāhmaṇa ay hindi laging Brāhmaṇa.

Verse 71

सर्वोपायैस्तु लोभस्य क्रोधस्य च विनिग्रहः । एतत्पवित्रं ज्ञानानां तथा चैवात्मसंयमः ॥ ७१ ॥

Sa lahat ng paraan, dapat pigilan ang kasakiman at galit. Ito ang nagpapadalisay sa lahat ng uri ng kaalaman; gayundin ang pagpipigil sa panloob na sarili.

Verse 72

वर्ज्यौ सर्वात्मना तौ हि श्रेयोघातार्थमुद्यतौ । नित्यक्रोधाच्छ्रियं रक्षेत्तपो रक्षेत्तु मत्सरात् ॥ ७२ ॥

Kaya dapat, iwasan ang dalawang ito nang buong pagkatao, sapagkat handa silang wasakin ang pinakamataas na kabutihan. Ingatan ang kasaganaan laban sa palagiang galit, at ingatan ang pag-aayuno/ascetismo (tapas) laban sa inggit.

Verse 73

विद्यां मानापमानाभ्यामात्मानं तु प्रमादतः ॥ ७३ ॥

Dahil sa kapabayaan, hinahayaang mahatak ng dangal at kahihiyan ang sariling kaalaman at maging ang sarili mismo.

Verse 74

यस्य सर्वे समारंभा निराशीर्बंधना द्विज । त्यागे यस्य हुतं सर्वं स त्यागी स च बुद्धिमान् ॥ ७४ ॥

O dalawang-ulit na isinilang, yaong ang bawat gawain ay walang pagnanasa at tanikala—na wari’y inihandog na ang lahat sa apoy ng pagtalikod—siya lamang ang tunay na nagtatakwil, at siya ang marunong.

Verse 75

अहिंस्त्रः सर्वभूतानां मैत्रायण गतश्चरेत् । परिग्रहात्परित्यज्य भवेद्बद्ध्या जितेंद्रियः ॥ ७५ ॥

Dapat maging di-marahas sa lahat ng nilalang at mamuhay na may pakikipagkaibigan. Sa pagtalikod sa pag-aangkin at pagkakapit, nagiging mapagpigil sa sarili—nalulupig ang mga pandama sa pamamagitan ng wastong pagkaunawa.

Verse 76

अशोकस्थानमाति वेदिह चामुत्र चाभयम् । तपोनित्येन दांतेन मुनिना संयतात्ममना ॥ ७६ ॥

Ang pantas na nagpipigil sa sarili—laging nakatuon sa pag-aayuno at sanay sa pagpipigil—ay nakakamit ang kalagayang walang dalamhati at natatanto ang kawalang-takot kapwa sa buhay na ito at sa kabilang-buhay.

Verse 77

अजितं जेतुकामेन व्यासंगेषु ह्यसंगिना । इन्द्रियैर्गृह्यते यद्यत्तत्तद्व्यक्तमिति स्थितिः ॥ ७७ ॥

Para sa nagnanais na daigin ang Di-Madaig (ang Sarili), manatiling walang kapit sa gitna ng lahat ng ugnayan. Anumang masaklaw ng mga pandama, iyon lamang ang dapat kilalaning ‘nahahayag’. Ito ang matatag na aral.

Verse 78

अव्यक्तमिति विज्ञेयं लिंगग्राह्यमतींद्रियम् । अविश्रंभेण मंतव्यं विश्रंभे धारयेन्मनः ॥ ७८ ॥

Kilalanin ang Katotohanang iyon bilang ‘Di-Nahahayag’—lampas sa mga pandama, nahahawakan lamang sa maseselang palatandaan. Dapat itong pagnilayan nang may pagbabantay, hindi pabaya; at kapag sumibol ang tunay na pagtitiwala at katatagan, ituon at ipirmi ang isip doon.

Verse 79

मनः प्राणेन गृह्णीयात्प्राणं ब्रह्मणि धारयेत् । निवेदादेव निर्वाणं न च किंचिद्विच्चितयेत् ॥ ७९ ॥

Pigilin ang isip sa pamamagitan ng hininga, at patatagin ang hininga sa Brahman. Sa ganap na pagsuko lamang dumarating ang paglaya (nirvana); kaya huwag magpasan ng anumang ibang pag-iisip.

Verse 80

सुखं वै ब्रह्मणो ब्रह्मन्निर्वेदेनाधिगच्छति । शौचे तु सततं युक्तः सदाचारसमन्वितः ॥ ८० ॥

O Brahmin, tunay na nakakamtan ang kaligayahan ng Brahman sa pamamagitan ng paglayo sa pagnanasa at pagkapit (nirveda). At kung laging nakatuon sa kadalisayan at may mabuting asal, siya’y umuunlad sa landas na iyon.

Verse 81

स्वनुक्रोशश्च भूतेषु तद्द्विजातिषु लक्षणम् । सत्यंव्रतं तपः शौचं सत्यं विसृजते प्रजा ॥ ८१ ॥

Ang habag sa lahat ng nilalang—iyan ang tanda ng mga dwija (dalawang ulit na isinilang). Ngunit iniiwan ng mga tao ang katotohanan: ang panatang magsabi ng totoo, ang tapas (pagpapakasakit/asceticism), ang kadalisayan, at maging ang katotohanan mismo ay itinatakwil ng lipunan.

Verse 82

सत्येन धार्यते लोकः स्वः सत्येनैव गच्छति । अनृतं तमसो रूपं तमसा नीयते ह्यधः ॥ ८२ ॥

Sa katotohanan nananatili ang daigdig, at sa katotohanan lamang nararating ang langit. Ang kasinungalingan ay anyo ng kadiliman; at sa kadilimang iyon, ang tao’y tunay na ibinabagsak.

Verse 83

तमोग्रस्तान पश्यंति प्रकाशंतमसावृताः । सुदुष्प्रकाश इत्याहुर्नरकं तम एव च ॥ ८३ ॥

Ang mga sinakmal ng tamas (kadiliman) ay nakikita kahit ang maliwanag na bagay na tila natatakpan ng dilim. Tinatawag nila itong “mahirap liwanagin,” at ang mismong dilim na iyon ang impiyerno.

Verse 84

सत्यानृतं तदुभयं प्राप्यते जगतीचरैः । तत्राप्येवंविधा लोके वृत्तिः सत्यानृते भवेत् ॥ ८४ ॥

Ang mga nilalang sa daigdig ay nakakatagpo ng katotohanan, kasinungalingan, at maging ng paghahalo ng dalawa. Kaya sa lipunan, ang gawi ng tao ay nahuhubog ayon sa ugnayan nito sa totoo at hindi totoo, ayon sa pagkakataon.

Verse 85

धर्माधर्मौ प्रकाशश्च तमो दुःखसुखं तथा । शारीरैर्मानसैर्दुःखैः सुखैश्चाप्यसुखोदयैः ॥ ८५ ॥

Ang dharma at adharma, liwanag at dilim, gayundin ang sakit at ligaya—lahat ng ito’y nararanasan sa pamamagitan ng mga pagdurusa at kaligayahang pangkatawan at pangkaisipan; maging ang ligaya man ay nagiging pinagmumulan ng panibagong di-ligaya.

Verse 86

लोकसृष्टं प्रपश्यन्तो न मुह्यंति विचक्षणाः । तत्र दुःखविमोक्षार्थं प्रयतेत विचक्षणः ॥ ८६ ॥

Ang may pag-unawa, na nakikita ang daigdig bilang nilikhang (may kundisyong) pagpapakita, ay hindi nalulugmok sa pagkalito. Kaya ang marunong ay magsikap dito mismo—sa buhay na ito—upang makalaya sa pagdurusa.

Verse 87

सुखं ह्यनित्यं भूतानामिह लोके परत्र च । राहुग्रस्तस्य सोमस्य यथा ज्योत्स्ना न भासते ॥ ८७ ॥

Ang ligaya ng mga nilalang ay tunay na di-nananatili, sa mundong ito man o sa susunod; gaya ng liwanag ng buwan na hindi sumisinag kapag ang buwan ay sinakmal ni Rāhu.

Verse 88

तथा तमोभिभूतानां भूतानां नश्यते सुखम् ॥ ८८ ॥

Gayundin, para sa mga nilalang na dinaig ng dilim (tamas), ang ligaya ay napapawi.

Verse 89

तत्खलु द्विविधं सुखमुच्यचते शरीरं मानसं च । इह खल्वमुष्मिंश्च लोके वस्तुप्रवृत्तयः सुखार्थमभिधीयन्ते नहीतः परत्रापर्वगफलाद्विशिष्टतरमस्ति । स एव काम्यो गुणविशेषो धर्मार्थगुणारंभगस्तद्धेतुरस्योत्पत्तिः सुखप्रयोजनार्थमारंभाः । भरद्वाज उवाच । वदैतद्भवताभिहितं सुखानां परमा स्थितिरिति ॥ ८९ ॥

Ang ligaya ay sinasabing may dalawang uri: pangkatawan at pangkaisipan. Sa mundong ito at sa susunod, ang lahat ng gawain ay inilalarawan na ginagawa para sa ligaya; sapagkat walang hihigit sa bunga ng mokṣa—ang paglaya. Iyon ang kanais-nais na kahusayan ng mga katangian, ang pasimula ng mga birtud ng dharma at artha; mula roon sumisibol ang sanhi nito, at ang lahat ng pagsisikap ay sinisimulan na may ligaya bilang layon. Wika ni Bharadvāja: “Ipaliwanag, ayon sa iyong sinabi, kung ano ang kataas-taasang kalagayan ng ligaya.”

Verse 90

न तदुपगृह्णीमो न ह्येषामृषीणां महति स्थितानाम् ॥ ९० ॥

Hindi namin tinatanggap ang pananaw na iyon, sapagkat hindi ito angkop sa mga dakilang rishi na nananatili sa marangal at mataas na kalagayang espirituwal.

Verse 91

अप्राप्य एष काम्य गुणविशेषो न चैनमभिशीलयंति । तपसि श्रूयते त्रिलोककृद्ब्रह्मा प्रभुरेकाकी तिष्टति ब्रह्मचारी न कामसुखोष्वात्मानमवदधाति ॥ ९१ ॥

Ang natatanging katangiang hinahangad sa pamamagitan ng mga layuning udyok ng pagnanasa ay hindi nakakamit; ni hindi rin ito tunay na nililinang ng mga tao. Sa tradisyon ng tapasya ay naririnig na si Brahmā—ang panginoong lumikha ng tatlong daigdig—ay nananatiling mag-isa bilang brahmacārī, at hindi iniuukol ang isip sa mga kaligayahang mula sa kāma.

Verse 92

अपि च भगवान्विश्वेश्वर उमापतिः काममभिवर्तमानमनंगत्वेन सममनयत् ॥ ९२ ॥

Bukod dito, ang Mapalad na Panginoon—si Viśveśvara, ang kabiyak ni Umā—ay ginawang walang katawan (Anaṅga) si Kāma na sumugod upang manalakay.

Verse 93

तस्माद्भूमौ न तु महात्मभिरंजयति गृहीतो न त्वेष तावद्विशिष्टो गुणविशेष इति ॥ ९३ ॥

Kaya nga, hindi siya pinapahiran at pinararangalan ng mga dakilang-loob dahil lamang sa nakamit niya ang lupain; sapagkat ito, sa sarili nito, ay hindi pa isang tunay na natatanging kagalingan ng pagkatao.

Verse 94

नैतद्भगवतः प्रत्येमि भवता तूक्तं सुखानां परमाः स्त्रिय इति लोकप्रवादो हि द्विविधः । फलोदयः सुकृतात्सुखमवाप्यतेऽन्यथा दुःखमिति ॥ ९४ ॥

O kagalang-galang, hindi ko tinatanggap ang sinabi mo na “ang mga babae ang sukdulang pinagmumulan ng ligaya.” Sapagkat ang mga kasabihang bayan ay may dalawang uri. Ang paghinog ng bunga ay ganito: mula sa mabubuting gawa nakakamit ang kaligayahan; kung hindi, pagdurusa.

Verse 95

भृगुरुवाच । अत्रोच्यते अनृतात्खलु तमः प्रादुर्भूतं ततस्तमोग्रस्ता अधर्ममेवानुवर्तंते न धर्मं । क्रोधलोभमोहहिंसानृतादिभिखच्छन्नाः खल्वस्मिंल्लोके नामुत्र सुखमाप्नुवंति । विविधव्याधिरुजोपतापैरवकीर्यन्ते वधबन्धनपरिक्लेशादिभिश्च क्षुत्पिपासाश्रमकृतैरुपतापैरुपतप्यंते । वर्षवातात्युष्णातिशीतकृतैश्च प्रतिभयैः शारीरैर्दुःखैरुपतप्यंते बंधुधनविनाशविप्रयोगकृतैश्च मानसैः शौकैरभिभूयंते जरामृत्युकृतैश्चान्यैरिति यस्त्वेतैः ॥ ९५ ॥

Sinabi ni Bhṛgu: Dito itinuturo na mula sa kasinungalingan (anṛta) tunay na sumisibol ang kadiliman (tamas); at yaong nasakmal ng kadilimang iyon ay sumusunod lamang sa adharma, hindi sa dharma. Natatakpan ng poot, kasakiman, pagkalito, karahasan, kasinungalingan at iba pa, hindi nila nakakamtan ang kaligayahan ni sa mundong ito ni sa susunod. Sila’y nagkakawatak-watak at pinahihirapan ng sari-saring sakit at kirot; sila’y pinapahirapan ng mga pasakit gaya ng pagpatay, pagkabilanggo at iba pang kapighatian, at ng pagdurusang dulot ng gutom, uhaw at pagod. Dinadapuan pa sila ng mga takot at pighating pangkatawan mula sa ulan, hangin, matinding init at matinding lamig; nilulunod sila ng dalamhating pang-isip mula sa pagkawasak ng kamag-anak at yaman at sa paghihiwalay; at ng iba pang pagdurusang dulot ng katandaan at kamatayan.

Verse 96

शारीरं मानसं नास्ति न जरा न च पातकम् । नित्यमेव सुखं स्वर्गे सुखं दुःखमिहोभयम् ॥ ९६ ॥

Sa langit ay walang pighating pangkatawan o pang-isip; wala ring katandaan at wala ring kasalanan. Sa langit, ang kaligayahan ay laging naroon; ngunit dito sa daigdig, magkahalo ang saya at dalamhati.

Verse 97

नरके दुःखमेवाहुः सुखं तत्परमं पदम् । पृथिवी सर्वभूतानां जनित्री तद्विधाः स्त्रियः ॥ ९७ ॥

Sinasabi nilang sa impiyerno ay pawang pagdurusa lamang; samantalang ang kaligayahan ay yaong kataas-taasang tahanan. Ang Daigdig ay ina ng lahat ng nilalang, at ang mga babae ay may gayong likas—pagiging ina at pagbibigay-buhay.

Verse 98

पुमान्प्रजापतिस्तत्रशुक्रं तेजोमयं विदुः । इत्येतल्लोकनिर्माता धर्मस्य चरितस्य च ॥ ९८ ॥

Doon, kinikilala nila ang Dakilang Persona bilang Prajāpati—Śukra, na binubuo ng dalisay na liwanag. Kaya Siya ring ito ang tagapaglikha ng mga daigdig, at ang pinagmulan ng Dharma at ng landas ng wastong asal.

Verse 99

तपसश्च सुतप्तस्य स्वाध्यायस्य हुतस्य च । हुतेन शाम्यते पापं स्वाध्याये शांतिरुत्तमा ॥ ९९ ॥

Sa pamamagitan ng mahusay na pagsasagawa ng tapas (pag-austeridad), ng svādhyāya (banal na pag-aaral sa sarili), at ng homa (pag-aalay sa apoy): sa pag-aalay sa apoy, napapawi ang kasalanan; at sa svādhyāya, nakakamtan ang kataas-taasang kapayapaan.

Verse 100

दानेन भोगानित्याहुस्त पसा स्वर्गमाप्नुयात् । दानं तु द्विविधं प्राहुः परत्रार्थमिहैव च ॥ १०० ॥

Sinasabi nila: sa pamamagitan ng banal na pag-aalay (dāna) nakakamit ang mga kaluguran; sa pamamagitan ng pagkamapagtiis (tapas) nararating ang langit. Ngunit ang dāna ay ipinahayag na may dalawang uri—isa para sa bunga sa kabilang-buhay, at isa na namumunga rito mismo sa daigdig.

Verse 101

सद्भ्यो यद्दीयते किंचित्तत्परत्रोपतिष्टते । असद्भ्यो दीयते यत्तु तद्दानमिह भुज्यते । यादृशं दीयते दानं तादृशं फलमश्नुते ॥ १०१ ॥

Anumang kaunting ibinigay sa mga banal at mararangal ay nananatili bilang yaman para sa kabilang-buhay. Ngunit ang ibinigay sa di-karapat-dapat ay dāna na dito lamang sa daigdig napapakinabangan. Kung paano ibinigay ang handog, gayon din ang bungang tinatamasa.

Verse 102

भरद्वाज उवाच । किं कस्य धर्मचरणं किं वा धर्मस्य लक्षणम् । धर्मः कतिविधो वापि तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १०२ ॥

Sinabi ni Bharadvāja: “Ano ang pagsasagawa ng dharma, at para kanino ito? Ano ang palatandaan ng dharma? At sa ilang uri ba nahahati ang dharma? Ipagpaliwanag mo ito sa akin, mahal na ginoo.”

Verse 103

भृगुरुवाच । स्वधर्माचरणे युक्ता ये भवंति मनीषिणः । तेषां स्वर्गपलावाप्तिर्योऽन्यथा स विमुह्यते ॥ १०३ ॥

Sinabi ni Bhṛgu: Ang mga pantas na nakatuon sa pagsasagawa ng sariling itinakdang tungkulin (svadharma) ay nakakamit ang bunga ng langit; ngunit ang kumikilos nang salungat ay nalulugmok sa pagkalito at pagkaligaw.

Verse 104

भरद्वाज उवाच । यदेतञ्चातुराश्रम्यं ब्रह्मर्षिविहितं पुरा । तेषां स्वे स्वे समाचारास्तन्मे वक्तुमिहार्हसि ॥ १०४ ॥

Sinabi ni Bharadvāja: “Ang kaayusan ng apat na āśrama (cāturāśrama), na itinatag noon pa ng mga Brahmarṣi—ipaliwanag mo sa akin dito ang wastong asal, kaugalian, at mga tungkuling nararapat sa bawat āśrama.”

Verse 105

भृगुरुवाच । पूर्वमेव भगवता ब्रह्मणा लोकहितमनुतिष्टता धर्मसंरक्षणार्थमाश्रमाश्चत्वारोऽभिनिर्द्दिष्टाः । १ ॥ ०५ ॥

Wika ni Bhṛgu: Noong unang panahon, ang Mapalad na Panginoong Brahmā—para sa kapakanan ng mga daigdig—ay nagtakda ng apat na āśrama (mga yugto ng buhay) upang ingatan at panatilihin ang dharma.

Verse 106

तत्र गुरुकुलवासमेव प्रथममाश्रममाहरंति सम्यगत्र शौचसस्कारनियमव्रतविनियतात्मा उभे संध्ये भास्कराग्निदैवतान्युपस्थाय विहाय तद्ध्यालस्यं गुरोरभिवादनवेदाब्यासश्रवणपवित्रघीकृतांतरात्मा त्रिषवणमुपस्पृश्य ब्रह्मचर्याग्निपरिचरणगुरुशुश्रूषा । नित्यभिक्षाभैक्ष्यादिसर्वनिवेदितांतरात्मा गुरुवचननिदेशानुष्टानाप्रतिकूलो गुरुप्रसादलब्धस्वाध्यायतत्परः स्यात् ॥ १०६ ॥

Dito ipinahahayag na ang paninirahan sa sambahayan ng guro (gurukula) ang tunay na unang āśrama. Doon, ang mag-aaral—na pinipigil ang sarili sa kalinisan, wastong asal, mga niyama at mga panata—ay dapat sa dalawang sandhyā, sa bukang-liwayway at dapithapon, sumamba nang nararapat sa mga diyos ng Araw at Apoy, at talikdan ang katamaran sa gayong pagninilay. Sa loob na pinadalisay sa pagyukod sa guro at sa pakikinig at pagsasanay ng Veda, gawin niya ang tatluhang paglilinis/ācaman sa maghapon, panatilihin ang brahmacarya, alagaan ang banal na apoy, at maglingkod sa guru. Araw-araw, iniaalay ang buong buhay sa pamamagitan ng pangangalap ng limos at iba pang gawain, huwag sumalungat sa mga tagubilin ng guro, at magpakasigasig sa svādhyāya (pag-aaral ng kasulatan) na natamo sa biyaya ng guru.

Verse 107

भवति चात्र श्लोकः । गुरुं यस्तु समाराध्य द्विजो वेदमावान्पुयात् । तस्य स्वर्गफलावाप्तिः सिद्ध्यते चास्य मानसम् । इति गार्हस्थ्यं खलु द्वितीयमाश्रमं वदंति ॥ १०७ ॥

At dito ay may isang śloka: “Ang dvija na naglingkod at nagpasaya sa kanyang guru, nakamtan ang Veda at sa gayon ay nalinis; sa kanya’y dumarating ang bunga ng langit, at ang kanyang kalooban ay nagiging ganap.” Kaya’t ipinahahayag nilang ang gārhasthya (pamumuhay ng maybahay) ang ikalawang āśrama.

Verse 108

तस्य सदा चारलक्षणं सर्वमनुव्याख्यास्यामः । समावृतानां सदाचाराणां सहधर्मचर्यफलार्थिनां गृहाश्रमो विधीयते ॥ १०८ ॥

Ngayon ay ipaliliwanag namin nang buo ang mga katangian ng sadācāra (wastong asal). Para sa mga nakatapos na ng pag-aaral at naghahangad ng bunga ng pamumuhay na kasama ang dharma—sa pamamagitan ng matuwid na buhay-maybahay—iniuutos ang gṛhastha-āśrama (yugto ng maybahay).

Verse 109

धर्मार्थकामावाप्तिर्ह्य. त्र त्रिवर्गसाधनमपेक्ष्यागर्हितकर्मणा धनान्यादाय स्वाध्यायोपलब्धप्रकर्षेण वा । ब्रह्मर्षिनिर्मितेन वा अद्भिः सागरगतेन वा द्रव्यनियमाभ्यासदैवतप्रसादोपलब्धेन वा धनेन गृहस्थो गार्हस्थ्यं वर्तयेत् ॥ १०९ ॥

Dito, ang pagkamit ng dharma, artha, at kāma ay nakasalalay sa mga paraan na tumutupad sa trivarga. Kaya ang maybahay ay dapat magtaguyod ng gārhasthya-āśrama sa pamamagitan ng yaman na nakamtan sa gawaing walang kapintasan; o sa kahusayan na natamo sa svādhyāya; o sa yamang itinatag ng mga Brahmarṣi; o sa yamang natagpuan sa karagatan at naiahon sa pamamagitan ng tubig; o sa yamang nakamtan sa disiplinadong pag-aayos ng mga pinagkukunan at sa biyaya ng diyos.

Verse 110

तद्धि सर्वाश्रमणां मूलमुदाहरंति गुरुकुलनिवासिनः परिव्राजका येऽन्ये । संकल्पितव्रतनियमधर्मानुष्टानिनस्तेषामप्यंतरा च भिक्षाबलिसंविभागाः प्रवर्तंते ॥ ११० ॥

Ito ang ipinahahayag na siyang ugat ng lahat ng āśrama: pinatutunayan ito ng mga parivrājaka na naglalakbay sa pagtalikod sa mundo, pati ng iba pang naninirahan sa gurukula ng guro. Kahit yaong nagsagawa, sa matibay na pasiya, ng mga panata, pagpipigil, at mga gawaing dharma, nagpapatuloy pa rin bilang tungkuling mahalaga ang pamamahagi ng limos at mga handog na pagkain (bali).

Verse 111

वानप्रस्थानां च द्रव्योपस्कार इति प्रायशः खल्वेते साधवः साधुपथ्योदनाः । स्वाध्यायप्रसंगिनस्तीर्थाभिगमनदेशदर्शनार्थं पृथिवीं पर्यटंति ॥ १११ ॥

Para sa mga naninirahan sa gubat (vānaprastha), ang kanilang “kagamitan” ay karaniwang ilang payak na kailangan lamang; sila’y mga banal na tao na nabubuhay sa pagkaing wasto at makatuwiran ayon sa dharma. Abala sa svādhyāya at pagbigkas ng mga banal na teksto, nililibot nila ang daigdig upang dalawin ang mga tīrtha at masilayan ang iba’t ibang lupain.

Verse 112

तेषां प्रत्युत्थानाभिगमनमनसूयावाक्यदानसुखसत्कारासनसुखशयनाभ्यवहारसत्क्रिया चेति ॥ ११२ ॥

Para sa kanila—mga kagalang-galang—dapat isagawa ang mga ito: tumindig bilang paggalang, lumabas upang salubungin, magsalita nang walang inggit, magbigay ng limos, maghandog ng masayang pagtanggap at pagpupugay, maglaan ng upuan, mag-ayos ng maaliwalas na pahinga, maghain ng pagkain at inumin, at gawin ang nararapat na paglilingkod—ganyan.

Verse 113

भवति चात्र श्लोकः । अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात्प्रतिनिवर्तते । स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यमादाय गच्छति ॥ ११३ ॥

At narito ang isang śloka: “Kapag ang isang panauhin, na nabigo ang pag-asa, ay tumalikod mula sa bahay ng sinuman, siya’y umaalis na inilipat ang kanyang masamang gawa sa maybahay na iyon at tinatangay ang kabutihang-merito ng maybahay.”

Verse 114

अपि चात्र यज्ञक्रियाभिर्देवताः प्रीयंते निवापेन पितरो । विद्याभ्यासश्रवणधारणेन ऋषयः अपत्योत्पादनेन प्रजापतिरिति ॥ ११४ ॥

Bukod dito, sa bagay na ito: nalulugod ang mga deva sa pagsasagawa ng mga ritwal na yajña; ang mga pitṛ, ang mga ninuno, sa pag-aalay ng pagkain (nivāpa); ang mga ṛṣi sa pag-aaral, pakikinig, at pag-iingat sa banal na kaalaman; at si Prajāpati sa paglikha ng supling sa pamamagitan ng pag-aanak.

Verse 115

लोकौ चात्र भवतः । वात्सल्याः सर्वभूतेभ्यो वायोः श्रोत्रस्तथा गिरा । परितापोदपघातश्च पारुष्यं चात्र गर्हितम् ॥ ११५ ॥

Dito ay may dalawang landas. Linangin ang mapag-arugang pagmamahal (vātsalya) sa lahat ng nilalang, at pigilin ang pandinig at pananalita. Ang pagdudulot ng pighati, pananakit o pananampal, at malulupit na salita ay kinokondena rito.

Verse 116

अवज्ञानमहंकारो दंभश्चैव विगर्हितः । अहिंसा सत्यमक्रोदं सर्वाश्रमगतं तपः ॥ ११६ ॥

Ang paghamak, pagmamataas ng ego (ahaṃkāra), at pagkukunwari (dambha) ay tunay na sinisisi. Ang ahimsa, katotohanan, at kawalan ng galit—ito ang tapas na angkop sa lahat ng āśrama.

Verse 117

अपि चात्र माल्याभरणवस्त्राभ्यंगनित्योपभोगनृत्यगीतवादित्रश्रुतिसुखनयनस्नेहरामादर्शनानां । प्राप्तिर्भक्ष्यभोज्यलेह्यपेयचोष्याणामभ्यवहार्य्याणां विविधानामुपभोगः ॥ ११७ ॥

Bukod dito, sa ganitong kalagayan ng bungang-makamundo, nakakamit ang mga garland, alahas, kasuotan, pagmamasahe ng langis, at tuluy-tuloy na aliw—sayaw, awit, tugtugin, kaaya-ayang tunog, nakalulugod na tanawin, pag-ibig, at ang pagtanaw sa magagandang babae; at tinatamasa rin ang sari-saring pagkain—yaong kinakagat, kinakain, dinidilaan, iniinom, at sinisipsip—iba’t ibang kaligayahang panlasa.

Verse 118

स्वविहारसंतोषः कामसुखावाप्तिरिति । त्रिवर्गगुणनिर्वृत्तिर्यस्य नित्यं गृहाश्रमे । स सुखान्यनुभूयेह शिष्टानां गतिमाप्नुयात् ॥ ११८ ॥

Nasiyahan sa sariling makatarungang aliw at nakamtan ang ligaya ng kāma, at sa yugto ng maybahay ay laging natutupad ang kagalingan ng tatlong layon (dharma, artha, kāma)—ang gayong tao’y tumatamasa ng saya rito at nakaaabot sa landas na itinakda para sa mga matuwid (śiṣṭa).

Verse 119

उंछवृत्तिर्गृहस्थो यः स्वधर्म चरणे रतः । त्यक्तकामसुखारंभः स्वर्गस्तस्य न दुर्लभः ॥ ११९ ॥

Ang maybahay na namumuhay sa uñcha-vṛtti (mapagkumbabang kabuhayang pamumulot ng nalalabi), matatag sa pagsasagawa ng sariling dharma, at tumalikod sa mga gawaing sinisimulan dahil sa layaw ng pagnanasa—para sa kanya, ang langit ay hindi mahirap marating.

Verse 120

वानप्रस्थाः खल्वपि धर्ममनुसरंतः पुण्यानि तीर्थानि नदीप्रस्रवणानि स्वभक्तेष्वरण्येषु । मृगवराहमहिष शार्दूलवनगजाकीर्णेषु तपस्यंते अनुसंचरंति ॥ १२० ॥

Kahit yaong pumasok na sa yugto ng naninirahan sa gubat (vānaprastha), na sumusunod sa dharma, ay naglalakbay sa mga banal na tirtha at sa mga bukal ng sagradong ilog, nananahan sa mga gubat na kaayon ng kanilang piniling bhakti; sa ilang na hitik sa usa, baboy-ramo, kalabaw, tigre, at mailap na elepante, nagsasagawa sila ng tapasya at nagpapatuloy sa disiplinadong paglalagalag.

Verse 121

त्यक्तग्राम्यवस्त्राभ्यवहारोपभोगा वन्यौषधिफलमूलपर्णपरिमितविचित्रनियताहाराः । स्थानासनिनोभूपाषाणसिकताशर्करावालुकाभस्मशायिनः काशुकुशचर्मवल्कलसंवृतांगाः । केशश्यश्रुनखरोमधारिणो नियतकालोपस्पर्शनाःशुष्कबलिहोमकालानुष्टायिनः । समित्कुशकुसुमापहारसंमार्जनलब्धविश्रामाः शीतोष्णपवनविष्टं भविभिन्नसर्वत्वचो । विविधनियमयोगचर्यानुष्टानविहितपरिशुष्कमांसशोणितत्वगस्थिभूता धृतिपराः सत्त्वयोगाच्छरीराण्युद्वहंते ॥ १२१ ॥

Tinalikuran nila ang makamundong pananamit, asal, at aliw, at namumuhay sa sukat at disiplinadong pagkain: mga halamang-gubat, prutas, ugat, at dahon. Nanatili sila sa isang lugar at isang pustura, nakahiga sa hubad na lupa, bato, buhangin, graba, alikabok o abo, at ang katawan ay natatakpan lamang ng damong kāśa, damong kuśa, balat ng hayop, o balat ng puno. Hindi nila ginugupit ang buhok, balbas, kuko at balahibo sa katawan; naliligo lamang sa takdang oras; at isinasagawa ang mga itinakdang handog na tuyo at homa. Nagpapahinga lamang sila matapos magtipon ng panggatong, kuśa at mga bulaklak, at matapos maglinis at magwalis. Tinitiis ang lamig, init at hangin kaya nagbibitak at kumakapal ang balat; sa iba’t ibang pagpipigil at pagsasanay-yoga, ang laman, dugo, balat at maging buto ay labis na numinipis—ngunit sa tatag, inaalalayan nila ang katawan sa lakas ng sattva (kadalisayan at panloob na paninindigan).

Verse 122

यस्त्वेतां नियतचर्यां ब्रह्मर्षिविहितां चरेत् । स दहेदग्निवद्दोषाञ्जयेल्लोकांश्च दुर्जयान् ॥ १२२ ॥

Ngunit sinumang magsagawa ng disiplinadong pamumuhay na ito, ayon sa itinakda ng mga Brahmarishi, ay susunog sa mga kapintasan na parang apoy at magwawagi maging sa mga daigdig na mahirap pagwagian.

Verse 123

परिव्राजकानां पुनराचारः तद्यथा । विमुच्याग्निं धनकलत्रपरिबर्हसंगेष्वात्मानं स्नेहपाशानवधूय परिव्रजंति । समलोष्टाश्मकांचनास्त्रिवर्गप्रवृत्तेष्वसक्तबुद्धयः ॥ १२३ ॥

Ngayon, ang wastong disiplina ng mga naglalagalag na renunsyante (parivrājaka) ay ganito: matapos bitawan ang mga sagradong apoy at iwaksi ang mga tali ng pagkapit sa yaman, asawa, at mga pag-aari, sila’y lumalakad at naglalagalag. Sa kanila, ang tipak ng lupa, bato, at ginto ay magkakapantay; at ang isip ay hindi nakakapit kahit sa mga pagsisikap na kaugnay ng tatlong layunin ng makamundong buhay.

Verse 124

अरिमित्रोदासीनां तुल्यदर्शनाः स्थावरजरायुजांडजस्वेदजानां भूतानां वाङ्मनृःकर्मभिरनभिरनभिद्रोहिणोऽनिकेताः । पर्वतपुलिनवृक्षमूलदेवायतनान्यनुसंचरंतो वा सार्थमुपेयुर्नगरं ग्रामं वा न क्रोधदर्पलोभमोहकार्पण्यदंभपरिवादाभिमाननिर्वृत्तहिंसा इति ॥ १२४ ॥

May pantay na pagtingin sila sa kaaway, kaibigan, at walang-kinikilingan; hindi nila sinasaktan ang mga nilalang—maging yaong di-gumagalaw o yaong isinilang sa sinapupunan, sa itlog, sa pawis, o sa usbong—sa salita, isip, o gawa ng katawan. Walang pagkapoot at walang tiyak na tahanan, naglalagalag sila sa mga bundok, pampang ng ilog, paanan ng puno, at mga dambana. Maaari silang sumama sa karaban at pumasok sa lungsod o nayon, malaya sa karahasang nagmumula sa galit, pagmamataas, kasakiman, pagkalito, pagkakuripot, pagkukunwari, paninirang-puri, at pagmamapuri sa sarili.

Verse 125

भवंति चात्र श्लोकाः । अभयं सर्वभूतेभ्यो दत्त्वा यश्चरते मुनिः । न तस्य सर्वभूतेभ्यो भयमुत्पद्यते क्वचित् ॥ १२५ ॥

At tungkol dito, may mga taludtod na binibigkas: ang muni na namumuhay na nagkaloob ng “abhaya” (kawalang-takot) sa lahat ng nilalang—sa kanya, ang takot mula sa alinmang nilalang ay hindi kailanman sumisibol, sa anumang oras.

Verse 126

कृत्वाग्निहोत्रं स्वशरीरसंस्थं शरीरमग्निं स्वमुखे जुहोति । विप्रस्तु भैक्षोपगतैर्हविर्भिश्चिताग्निना संव्रजते हि सोकान् ॥ १२६ ॥

Matapos isagawa ang Agnihotra na nakalagay sa sarili niyang katawan, inihahandog niya ang mismong katawan—na wari’y apoy—sa sarili niyang bibig. At ang brāhmaṇa, taglay ang mga handog (havis) na nakuha sa pamamalimos, ay lumilisan sa daigdig; sapagkat ang apoy ng punerarya (citāgni) ay tunay na lumalamon sa mga dalamhati.

Verse 127

मोक्षाश्रमं यश्चरते यथोक्तं शुचिः स्वसंकल्पितयुक्तबुद्धिः । अनिंधनं ज्योतिरिव प्रशांतं स ब्रह्मलोकं श्रयते द्विजातिः ॥ १२७ ॥

Ang dvijā, ang “dalawang-ulit na isinilang,” na namumuhay sa āśrama ng paglaya ayon sa itinuro—malinis, at may isip na sinanay ng wastong panata—ay nagiging payapa na parang ningas na di nangangailangan ng gatong, at sumisilong sa Brahmaloka.