
पुत्रसंवादे नरकयातनावर्णनम् (Putrasaṃvāde Narakayātanāvarṇanam)
Raivata and Chakshusha
Sa adhyaya na ito, isinasalaysay ng anak ang tungkol sa impiyerno at sa mabibigat na parusang dulot ng kasalanan at karma. Itinatanong din niya ang ukol sa “di-nakikitang kasalanan,” mga lihim na pagkukulang na di napapansin ng tao ngunit may tiyak na bunga.
Verse 1
इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे पिताः पुत्रसंवादे महारौरवादिनरकाख्यानं नाम द्वादशोऽध्यायः । त्रयोदशोऽध्यायः । पुत्र उवाच । अहं वैश्यकुले जातो जनमन्यास्मात्तु सप्तमे । समतीते गवां रोधं निपाने कृतवान् पुरा ॥
(Colophon:) Thus in the Śrī Mārkaṇḍeya Purāṇa, in the dialogue of father and son, ends the twelfth chapter called ‘Account of hells beginning with Mahāraurava.’ Now begins the thirteenth chapter. The son said: ‘I was born in a Vaiśya family; and in my seventh birth from this one, long ago, I obstructed cattle at a watering place.’
Verse 2
विपाकात्कर्मणस्तस्य नरकं भृशदारुणम् । सम्प्राप्तोऽग्निशिखाघोरमयोमुखखगाकुलम् ॥
As the ripened result of that deed, I reached a most dreadful hell—terrible with tongues of flame, crowded with iron-beaked birds.
Verse 3
यन्त्रपीडनगात्रासृक्-प्रवाहोद्भूतकर्दमम् । विशस्यमानदुष्कर्मि-तन्निपातरवाकुलम् ॥
(It was) a place where bodies are tortured by devices, where streams of blood create mire; filled with the cries of evil-doers being slaughtered and cast down.
Verse 4
पात्यमानस्य मे तत्र साग्रं वर्षशतं गतम् । महातापार्तितप्तस्य तृष्णादाहान्वितस्य च ॥
While I was being hurled down there, a little over a hundred years passed—scorched by great heat and afflicted with burning thirst.
Verse 5
तत्राह्लादकरः सद्यः पवनः सुखशीतलः । करम्भबालुकाकुम्भमध्यस्थो मे समागतः ॥
Doon, biglang dumating sa akin ang isang kaaya-ayang simoy—banayad at malamig—habang ako’y nakatayo sa gitna ng mga palayok na puno ng malapot na parang lugaw at buhangin.
Verse 6
तत्सम्पर्कादशेषाणां नाभवद्यात्मना नृणाम् । मम चापि यथा स्वर्गे स्वर्गिणां निर्वृतिः परा ॥
Sa pagdampi sa kanya, tumigil ang mga pahirap ng lahat ng lalaking iyon; at sa akin man ay sumibol ang sukdulang kasiyahan—gaya ng sa mga nananahan sa langit habang nasa langit.
Verse 7
किमेतदिति चाह्लादविस्तारस्तिमितेक्षणैः । दृष्टमस्माभिरासन्नं नररत्नमनुत्तमम् ॥
“Ano ito?”—gayon, habang kumakalat ang tuwa at nakatitig kami sa pagkamangha, nakita namin sa malapit ang isang di-mapapantayang hiyas sa gitna ng mga tao.
Verse 8
याम्यश्च पुरुषो घोरो दण्डहस्तोऽशनिप्रभः । पुरतो दर्शयन् मार्गमिति एहिति वागथ ॥
At isang kakila-kilabot na lingkod ni Yama, may hawak na tungkod at nagliliyab na parang kidlat, ang nauna, itinuturo ang daan at nagsasabing, “Halika, halika.”
Verse 9
पुरुषः स तदा दृष्ट्वा यातनाशतसंकुलम् । नरकं प्राह तं याम्यं किङ्करं कृपयान्वितः ॥
Pagkaraan, nang makita ng lalaking iyon ang impiyernong siksik sa daan-daang pahirap, siya’y nagsalita nang may habag sa lingkod na Yāmya (tagapaglingkod ni Yama).
Verse 10
पुरुष उवाच भो याम्यपुरुषाचक्ष्व किं मया दुष्कृतं कृतम् । येनॆदं यातनाभीमं प्राप्तोऽस्मि नरकं परम् ॥
Sinabi ng lalaki: “O lingkod ni Yama, sabihin mo sa akin—anong masamang gawa ang nagawa ko kaya ako naparito sa kakila-kilabot na impiyernong ito na puno ng pagpapahirap?”
Verse 11
विपश्चिदिति विख्यातो जनकानामहं कुले । जातो विदेहविषये सम्यङ्मनुजपालकः ॥
Ako’y kilala bilang Vipaścit, isinilang sa angkan ng mga Janaka sa lupain ng Videha, isang pinunong wasto at marangal na nag-ingat sa kanyang mga nasasakupan.
Verse 12
यज्ञैर्मयेिष्टं बहुभिर्धर्मतः पालिता मही । नोत्सृष्टश्चैव संग्रामो नातिथिर्विमुखो गतः ॥
Sa maraming paghahandog na yajña, sumamba ako ayon sa itinakda; iningatan ko ang daigdig ayon sa dharma; hindi ko tinalikuran ang labanan, at walang panauhing umalis na walang natanggap.
Verse 13
पितृदेवर्षिभृत्याश्च न चापचरिता मया । कृता स्पृहा च न मया परस्त्रीविभवादिषु ॥
Hindi ko inapi ang aking mga ninuno, ang mga diyos, ang mga rishi, ni ang mga umaasa at mga lingkod ko; ni hindi ako naghangad sa asawa ng iba, sa yaman, at sa mga katulad nito.
Verse 14
पर्वकालेषु पितरस्तिथिकालेषु देवताः । पुरुषं स्वयमायान्ति निपानमिव धेनवः ॥
Sa mga pagdiriwang at ritwal, ang mga ninuno ay kusang lumalapit sa tao; at sa mga banal na araw ng buwan, ang mga diyos ay dumarating din nang kusa—gaya ng mga baka na pumupunta sa inuman ng tubig.
Verse 15
यतस्ते विमुखा यान्ति निःश्वस्य गृहेधिनः । तस्मादिष्टश्च पूर्तश्च धामौ द्वावपि नश्यतः ॥
Dahil sa hiningang (pagkaraan ng kamatayan) iyon, ang mga maybahay—yaong mga Pitṛ o mga ninuno—ay tumatalikod; kaya ang dalawang tahanan, ang bunga ng iṣṭa (mga handog at gawang panrelihiyon) at pūrta (pampublikong kabutihan gaya ng balon, imbakan ng tubig, at iba pa), ay napapawi.
Verse 16
पितृनिःश्वासविध्वस्तं सप्तजन्मार्जितं शुभम् । त्रिजन्मप्रभवं दैवो निःश्वासो हन्त्यसंशयम् ॥
Ang “hininga ng mga Pitṛ” ay sumisira sa mapalad na meritong naipon sa loob ng pitong kapanganakan; gayundin, ang “hiningang maka-diyos” ay tiyak na sumisira sa (merito) na nagmumula sa tatlong kapanganakan—walang pag-aalinlangan.
Verse 17
तस्माद्दैवे च पित्र्ये च नित्यमेवोद्यताोऽभवम् । सोऽहं कथमिमं प्राप्तो नरङ्कं भृशदारुणम् ॥
Kaya ako’y laging masikap sa kapwa mga ritong ukol sa mga diyos at mga ritong ukol sa mga ninuno; paano nga ba ako naparito sa impiyernong ito na lubhang kakila-kilabot?
It investigates how a seemingly minor or overlooked act (and more broadly, neglected obligations) can mature into severe karmic consequence, raising the problem of ‘hidden fault’ that can undermine visible righteousness.
This Adhyāya is not structured as a Manvantara chronicle; it functions instead as a moral-eschatological exemplum within a dialogue frame, emphasizing karma, pitṛ/daiva duty, and the mechanics of naraka rather than Manu lineages or cosmic durations.
It does not belong to the Devī Māhātmya section (Adhyāyas 81–93). Its thematic contribution is ethical and ritual—pitṛ and daiva obligations, hospitality, and the fragility of merit—rather than Śākta theology or Devī-centric narrative.