Adhyaya 88

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठके १३१ ३ श्लोक मिलाकर कुल १२८ ३ “लोक हैं।) भीस्न्ैम+ज (2) अमन अष्टाशीतितमो<् ध्याय: अर्जुनद्वारा कौरव-सेनाका संहार, अश्रृत्थामाका दुर्योधनसे संधिके लिये प्रस्ताव और दुर्योधनद्वारा उसकी अस्वीकृति संजय उवाच तद्‌ देवनागासुरसिद्धयक्षै- ्गन्धर्वरक्षो5प्सरसां च संघै: । ब्रह्मार्षिराजर्षिसुपर्णजुष् बभौ वियद्‌ विस्मयनीयरूपम्‌,संजय कहते हैं--महाराज! उस समय आकाशमें देवता, नाग, असुर, सिद्ध, यक्ष, गन्धर्व, राक्षस, अप्सराओंके समुदाय, ब्रह्मर्षि, राजर्षि और गरुड़--ये सब जुटे हुए थे। इनके कारण आकाशका स्वरूप अत्यन्त आश्वर्यमय प्रतीत होता था इस प्रकार श्रीमह्याभारत कर्णपर्वमें अश्वत्थामाका वचनविषयक अठासीवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ८८ ॥ (दाक्षिणात्य अधिक पाठके १२ श्लोक मिलाकर कुल ४६ श्लोक हैं।) है ० बछ। कै २ >> एकोननवतितमो<ध्याय: कर्ण और अर्जुनका भयंकर युद्ध और कौरववीरोंका पलायन संजय उवाच तौ शड्खभेरीनिनदे समृद्धे समीयतु: श्वेतहयौ नराग्रयौ । वैकर्तन: सूतपुत्रो<र्जुनश्व दुर्मन्त्रिते तव पुत्रस्य राजन्‌

Sinabi ni Sañjaya: “O Hari, noon ang kalangitan ay napuno ng nagkatipong mga pangkat ng mga diyos, nāga, asura, siddha, yakṣa, gandharva, rākṣasa, at mga apsara; kasama rin ang mga brahmarṣi, mga haring-ṛṣi, at si Garuḍa. Sa pagdalo nilang lahat bilang mga saksi, ang mismong himpapawid ay nagmistulang kababalaghan na di masukat.”

Verse 2

नानद्यमानं निनदैर्मनोज्ञै- वददित्रगीतस्तुतिनृत्यहासै: । सर्वेडन्तरिक्ष॑ ददृशुर्मनुष्या: खस्थाश्न तद्‌ विस्‍स्मपनीयरूपम्‌

Sinabi ni Sañjaya: “Umalingawngaw ito sa mga kaaya-ayang tunog—mga tinig, tugtugin, awit, papuri, sayaw, at halakhak. Nakita ito ng lahat ng tao sa langit; nakita rin ng mga nasa himpapawid ang kahanga-hangang anyong iyon, na nagpasiklab ng pagkamangha sa gitna ng madilim na takbo ng digmaan.”

Verse 3

नाना प्रकारके मनोरम शब्दों, वाद्यों, गीतों, स्तोत्रों, नृत्यों और हास्य आदिसे आकाश मुखरित हो उठा। उस समय भूतलके मनुष्य और आकाशचारी प्राणी सभी उस आश्वर्यमय अन्तरिक्षकी ओर देख रहे थे ।। ततः प्रह्ृष्टा: कुरुपाण्डुयोधा वादित्रशड्खस्वनसिंहनादै: । विनादयन्तो वसुधां दिशश्व स्वनेन सर्वान्‌ द्विषतो निजघ्नु:,तदनन्तर कौरव और पाण्डवपक्षके समस्त योद्धा बड़े हर्षमें भरकर वाद्य, शंखध्वनि, सिंहनाद और कोलाहलसे रणभूमि एवं सम्पूर्ण दिशाओंको प्रतिध्वनित करते हुए समस्त शत्रुओंका संहार करने लगे

Sinabi ni Sañjaya: “Sa sari-saring kaakit-akit na tunog—tugtugin, pag-ihip ng kabibe, awit, papuri, sayaw, at halakhak—umalingawngaw ang langit. Noon, ang mga tao sa lupa at ang mga nilalang na naglalakbay sa himpapawid ay kapwa nakatitig sa kahanga-hangang kalawakan. Pagkaraan, ang lahat ng mandirigma ng mga Kuru at mga Pāṇḍava, punô ng galak, ay pinayanig ang lupa at ang lahat ng dako sa ingay ng mga instrumento, kabibe, sigaw na tila leon, at kaguluhan; at sinimulan nilang lipulin ang lahat ng kaaway.”

Verse 4

नराश्वमातड़रथै: समाकुलं शरासिशव्त्यृष्टिनिपातदुः:सहम्‌ । अभीरुजुष्ट हतदेहसंकुलं रणाजिरं लोहितमाबभौ तदा,उस समय हाथी, अश्व, रथ और पैदल सैनिकोंसे भरा हुआ बाण, खड़्ग, शक्ति और ऋष्टि आदि अस्त्र-शस्त्रोंके प्रहारसे दुःसह प्रतीत होनेवाला एवं मृतकोंके शरीरोंसे व्याप्त हुआ वह वीरसेवित समरांगण खूनसे लाल दिखायी देने लगा

Sinabi ni Sañjaya: “Noon, ang larangan ng digmaan—siksik sa mga kawal na naglalakad, mga kabayo, mga elepante, at mga karwahe—ay naging halos di-matiis sa bagsik ng mga tama ng palaso at ng mga sandatang gaya ng espada, sibat, at lanseta. Punô ng mga bangkay ng napatay at dinaraanan ng mga walang takot, ang pook na iyon ay nagmistulang namumula sa dugo.”

Verse 5

बभूव युद्ध कुरुपाण्डवानां यथा सुराणामसुरै: सहाभवत्‌ | तथा प्रवृत्ते तुमुले सुदारुणे धनंजयस्याधिरयथेश्ष॒ सायकै:

Wika ni Sañjaya: Ang labanan ng mga Kuru at mga Pāṇḍava ay naging tulad ng sinaunang digmaan ng mga diyos laban sa mga asura. Habang sumisiklab ang magulo at lubhang nakapanghihilakbot na sagupaan, si Dhanañjaya (Arjuna) at si Adhiratha (Karna) ay nagbuhusan ng sunod-sunod na ulang-palaso sa isa’t isa, kapwa nagsisikap manaig sa tunggaliang sumusubok sa tapang at tibay ng loob sa gitna ng mapanirang hinihingi ng digmaan.

Verse 6

ततस्त्वदीयाश्ष परे च सायकै: कृते<न्धकारे ददृशुर्न किंचन

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, nang malikha ang dilim dahil sa mga ulang-palaso, kapwa ang iyong mga mandirigma at ang hukbo ng kalaban ay wala nang makita kahit ano. Sa hamog ng moralidad ng digmaan, pati paningin at pag-unawa ay natatabunan ng mismong mga sandatang pinipili ng tao na pakawalan.

Verse 7

ततोअस्त्रमस्त्रेण परस्परं तौ विधूय वाताविव पूर्वपश्चिमौ

Pagkatapos, ang dalawang mandirigma ay tumugon ng sandata sa sandata, salit-salitang tumatama at nagtutulak-palayo sa isa’t isa—gaya ng dalawang hanging magkasalungat na umiihip mula silangan at kanluran—bawat isa’y sinasalubong ang kabila sa kapantay na lakas sa walang-humpay na batas ng ganting-salakay sa digmaan.

Verse 8

न चाभिसर्तव्यमिति प्रचोदिता: परे त्वदीयाश्व॒ तथावतस्थिरे

Wika ni Sañjaya: Bagaman inuudyukan ng utos na, “Huwag sumulong,” ang mga mandirigma ng kabilang panig—at maging ang sa iyo—ay nanatiling nakapuwesto gaya ng dati, pinanghahawakan ang kanilang mga hanay sa disiplinadong pagpipigil sa gitna ng bigat ng digmaan.

Verse 9

महारथौ तौ परिवार्य सर्वतः सुरासुरा: शम्बरवासवाविव । “किसीको युद्धसे मुँह मोड़कर भागना नहीं चाहिये” इस नियमसे प्रेरित होकर आपके और शत्रुपक्षके सैनिक उन दोनों महारथियोंको चारों ओरसे घेरकर उसी प्रकार युद्धमें डटे रहे, जैसे पूर्वकालमें देवता और असुर, इन्द्र और शम्बरासुरको घेरकर खड़े हुए थे ।। मृदड्रभेरीपणवानकस्वनै: ससिंहनादैर्नदतुर्नरोत्तमौ

Wika ni Sañjaya: Ang dalawang dakilang mandirigmang nakasakay sa karwahe ay napalibutan sa lahat ng panig, gaya ng minsang pagpaligid ng mga diyos at asura kina Vāsava (Indra) at Śambara. Udyok ng tuntuning “hindi dapat tumalikod sa digmaan at tumakas,” ang mga kawal sa iyong panig at sa panig ng kaaway ay nanindigan sa labanan, pinaliligiran ang dalawang bayani. Sa gitna ng alingawngaw ng mṛdaṅga, bherī, paṇava at ānaka, at ng mga sigaw na tila ungol ng leon, ang dalawang pinakadakila sa mga lalaki ay nagpatuloy na umuugong sa digmaan.

Verse 10

महाभनुर्मण्डलमध्यगावुभौ सुवर्चसौ बाणसहस्रदीधिती

Wika ni Sañjaya: Ang dalawa, nakatindig sa pinakagitna ng naglalagablab na bilog na wari’y isang dakilang araw, ay nagningning sa marilag na liwanag—ang kislap ng kanilang ningning ay tila sumisiklab mula sa libu-libong palaso.

Verse 12

ततो महास्त्राणि महाभनुर्धरी विमुञ्चमानाविषुभ्रिर्भयानकै:

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, ang makapangyarihang mamamana ay nagsimulang magpakawala ng mga dakilang sandatang makalangit, at nagpaulan ng mga palasong nakapanghihilakbot.

Verse 13

दिधक्षमाणौ सचराचरं जगद्‌ युगान्तसूर्याविव दुःसहौ रणे | रणभूमिमें वे दोनों वीर चराचर जगतको दग्ध करनेकी इच्छासे प्रकट हुए प्रलयकालके दो सूर्योके समान शत्रुओंके लिये दुःसह हो रहे थे। कर्ण और अर्जुनरूप वे दोनों सूर्य अपने विशाल धनुषरूपी मण्डलके मध्यमें प्रकाशित होते थे। सहस्नों बाण ही उनकी किरण थे और वे दोनों ही महान्‌ तेजसे सम्पन्न दिखायी देते थे ।। १० ई ।। उभावजेयावहितान्तकावु भा- वुभौ जिघांसू कृतिनौ परस्परम्‌,ततो विसस्‌ः पुनरर्दिता नरा नरोत्तमाभ्यां कुरुपाण्डवाश्रया:

Wika ni Sañjaya: Nagniningas na lamunin ang buong daigdig—ang gumagalaw at di-gumagalaw—ang dalawa’y naging di-matiis sa labanan, gaya ng dalawang araw sa wakas ng isang yugto. Sa larangan ng digmaan, sina Karṇa at Arjuna ay nagpakitang wari’y ibig sunugin ang sangnilikha; sa mga kaaway, sila’y kasindagsa ng dalawang araw ng kosmikong paglipol. Nagliliwanag sa loob ng malawak na bilog ng kanilang mga busog, ang dalawang “araw” ay naglalagablab; ang libu-libong palaso ang kanilang mga sinag, at kapwa sila waring puspos ng napakalaking ningning. Kapwa sila di-matatalo, kapwa tagapagwasak ng kaaway; kapwa bihasa at nag-aalab na patayin ang isa’t isa. Pagkaraan, ang mga mandirigma—nakahanay sa panig ng mga Kuru at ng mga Pāṇḍava—ay muling nabuwal at pinahirapan ng dalawang pinakadakilang lalaki.

Verse 14

सनागप्त्त्यश्वरथा दिशो दश तथा यथा सिंहहता वनौकस: । जैसे सिंहके द्वारा घायल किये हुए जंगली पशु सब ओर भागने लगते हैं, उसी प्रकार उन नरश्रेष्ठ वीरोंके द्वारा बाणोंसे पीड़ित किये हुए कौरव तथा पाण्डव-सैनिक हाथी, घोड़े, रथ और पैदलोंसहित दसों दिशाओंमें भाग खड़े हुए ।। १३ $ ।। ततस्तु दुर्योधनभोजसौबला: कृपेण शारद्वतसूनुना सह

Wika ni Sañjaya: Gaya ng mga hayop sa gubat na nasugatan ng leon at nagkakawatak-watak na tumatakas sa lahat ng dako, gayon din ang mga hukbo ng Kaurava at Pāṇḍava—nasaktan ng mga palaso ng mga pangunahing bayani—ay nabuwag ang hanay at nagtatakbuhan patungo sa sampung panig, kasama ang kanilang mga elepante, kabayo, karwahe, at mga kawal na naglalakad.

Verse 15

महारथा: पठ्च धनंजयाच्युतौ शरै: शरीरार्तिकरैरताडयन्‌ । महाराज! तदनन्तर दुर्योधन, कृतवर्मा, शकुनि, शरद्वानके पुत्र कृपाचार्य और कर्ण--ये पाँच महारथी शरीरको पीड़ा देनेवाले बाणोंद्वारा श्रीकृष्ण और अर्जुनको घायल करने लगे ।। धनूंषि तेषामिषुधीन्‌ ध्वजान्‌ हयान्‌ रथांश्व सूतांक्ष धनंजय: शरै:

Wika ni Sañjaya: O Hari, pagkaraan ay limang dakilang mandirigmang nakasakay sa karwahe ang sumalakay kina Dhanañjaya (Arjuna) at Acyuta (Kṛṣṇa) sa pamamagitan ng mga palasong nagpapahirap sa katawan. Sina Duryodhana, Kṛtavarmā, Śakuni, Kṛpa—anak ni Śaradvat—at Karṇa: ang limang mahāratha na ito’y nagsimulang manugat kina Kṛṣṇa at Arjuna ng mga palasong mapanakit. Bilang tugon, si Dhanañjaya ay bumaril ng sarili niyang mga palaso sa kanilang mga busog, lalagyan ng palaso, mga watawat, mga kabayo, mga karwahe, at maging sa kanilang mga kutsero—ibinabalik ang pag-atake sa pamamagitan ng pagkapinsala sa mga kasangkapan ng digmaan, hindi lamang sa pagpapalitan ng sugat.

Verse 16

अथाभ्यधावंस्त्वरिता: शतं रथा: शतं गजाश्चार्जुममाततायिन:

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, sa matinding pagmamadali, isang daang karwaheng pandigma at isang daang elepante ang sumugod laban kay Arjuna, sinasalakay siya at tinatawag na “ātatāyin”—isang mananalakay.

Verse 17

वरायुधान्‌ पाणिगतै: शरै:ः सह क्षुरैन्यकृन्तत्‌ प्रपतन्‌ शिरांसि च

Wika ni Sañjaya: Sa pamamagitan ng mga palasong pinakawalan ng sarili niyang kamay—kasama ang mga palasong matalas na parang labaha—pinugot niya ang mga ulo ng mga mandirigmang may dalang mahuhusay na sandata, at sila’y bumagsak sa lupa.

Verse 18

ततोडन्‍्तरिक्षे सुरतूर्यनि:स्वना: ससाधुवादा हृषितै: समीरिता:

Pagkaraan, sa gitna ng langit, umalingawngaw ang mga trumpeta ng mga diyos, kasabay ng mga sigaw ng pagsang-ayon—na itinaas ng mga nilalang na nag-uumapaw sa galak.

Verse 19

तदद्धुतं देवमनुष्यसाक्षिकं समीक्ष्य भूतानि विसिस्मियुस्तदा

Wika ni Sañjaya: Nang masaksihan ang kababalaghang iyon—na pinatotohanan kapwa ng mga diyos at ng mga tao—ang lahat ng nilalang ay tumitig, at sa sandaling iyon ay napamangha.

Verse 20

तवात्मज: सूतसुतश्न न व्यथां न विस्मयं जम्मतुरेकनिश्चयौ । देवताओं और मनुष्योंके साक्षित्वमें होनेवाले उस युद्धको देखकर समस्त प्राणी उस समय आश्चर्यसे चकित हो उठे; परंतु आपका पुत्र दिन और सूतपुत्र कर्ण--ये दोनों एक निश्चयपर पहुँच चुके थे; अतः इनके मनमें न तो व्यथा हुई और न ये विस्मयको ही प्राप्त हुए ।। अथाब्रवीद्‌ द्रोणसुतस्तवात्मजं करं करेण प्रतिपीड्य सान्त्वयन्‌,तदनन्तर द्रोणकुमार अश्वत्थामाने दुर्योधनका हाथ अपने हाथसे दबाकर उसे सान्त्वना देते हुए कहा--'दुर्योधन! अब प्रसन्न हो जाओ। पाण्डवोंसे संधि कर लो। विरोधसे कोई लाभ नहीं है। आपसके इस झगड़ेको धिक्कार है! तुम्हारे गुरुदेव अस्त्रविद्याके महान्‌ पण्डित थे। साक्षात्‌ ब्रह्माजीके समान थे तो भी इस युद्धमें मारे गये। यही दशा भीष्म आदि महारथियोंकी भी हुई है

Wika ni Sañjaya: Ang iyong anak at ang anak ng tagapagmaneho ng karwahe (si Karna), matapos marating ang iisang matatag na pasiya, ay hindi nakadama ng dalamhati ni pagkamangha. Nang masilayan ng lahat ng nilalang ang digmaang iyon—na wari’y nagaganap sa harap ng pagsaksi ng mga diyos at ng mga tao—sila’y napamangha; subalit si Duryodhana at si Karna ay nanatiling di-nayanig, sapagkat ang kanilang isip ay nakapirmi sa iisang pasya. Pagkaraan, si Ashvatthama, anak ni Drona, ay pinisil ang kamay ng iyong anak sa sarili niyang kamay upang aliwin siya, at nagsabi: “Duryodhana, huminahon ka na. Makipagkasundo ka sa mga Pandava. Walang mapapala sa paglalaban. Nakakahiya ang alitang ito! Ang iyong mga iginagalang na guro—mga dakilang pantas sa kaalaman ng sandata, na tila si Brahma mismo—ay napatay sa digmaang ito. Ganyan din ang sinapit ng mga dakilang mandirigmang karwahe gaya ni Bhishma.”

Verse 21

प्रसीद दुर्योधन शाम्य पाण्डवै- रल॑ विरोधेन धिगस्तु विग्रहम्‌ । हतो गुरुब्रह्मसमो महास्त्रवित्‌ तथैव भीष्मप्रमुखा महारथा:,तदनन्तर द्रोणकुमार अश्वत्थामाने दुर्योधनका हाथ अपने हाथसे दबाकर उसे सान्त्वना देते हुए कहा--'दुर्योधन! अब प्रसन्न हो जाओ। पाण्डवोंसे संधि कर लो। विरोधसे कोई लाभ नहीं है। आपसके इस झगड़ेको धिक्कार है! तुम्हारे गुरुदेव अस्त्रविद्याके महान्‌ पण्डित थे। साक्षात्‌ ब्रह्माजीके समान थे तो भी इस युद्धमें मारे गये। यही दशा भीष्म आदि महारथियोंकी भी हुई है

Sañjaya said: “Be calm, Duryodhana; make peace with the Pāṇḍavas. Enough of hostility—this quarrel is to be condemned. Your teacher, a master of the great weapons and equal to Brahmā himself, has been slain in this war; and the same fate has met the mighty chariot-warriors led by Bhīṣma.”

Verse 22

अहं त्ववध्यो मम चापि मातुलः प्रशाधि राज्यं सह पाण्डवैश्विरम्‌ धनंजय: शाम्यति वारितो मया जनार्दनो नैव विरोधमिच्छति,“मैं और मेरे मामा कृपाचार्य तो अवध्य हैं (इसीलिये अबतक बचे हुए हैं)| अतः अब तुम पाण्डवोंके साथ मिलकर चिरकालतक राज्यशासन करो। अर्जुन मेरे मना करनेपर शान्त हो जायँगे। श्रीकृष्ण भी तुमलोगोंमें विरोध नहीं चाहते हैं

Sañjaya said: “I am not to be slain, and my maternal uncle too is not to be slain; that is why we have survived until now. Therefore, make peace and rule the kingdom for a long time together with the Pāṇḍavas. Dhanañjaya (Arjuna) will be pacified when restrained by me, and Janārdana (Kṛṣṇa) likewise does not desire hostility among you.”

Verse 23

युधिष्ठिरो भूतहिते रत: सदा वृकोदरस्तद्वशगस्तथा यमौ । त्वया तु पार्थश्न॒ कृते च संविदे प्रजा: शिवं प्राप्तुयुरिच्छया तव,'युधिष्ठिर तो सभी प्राणियोंके हितमें ही लगे रहते हैं। अतः वे भी मेरी बात मान लेंगे। बाकी रहे भीमसेन और नकुल-सहदेव, सो ये भी धर्मराजके अधीन हैं; (अत: उनकी इच्छाके विरुद्ध कुछ नहीं करेंगे) इस प्रकार पाण्डवोंके साथ तुम्हारी संधि हो जानेपर सारी प्रजाका कल्याण होगा। फिर तुम्हारी इच्छासे सगे-सम्बन्धी भाई-बन्धु अपने-अपने नगरको लौट जायेँ और समस्त सैनिकोंको युद्धसे छुट्टी मिल जाय। नरेश्वर! यदि मेरी बात नहीं सुनोगे तो निश्चय ही युद्धमें शत्रुओंके हाथसे मारे जाओगे और उस समय तुम्हें बड़ा पश्चात्ताप होगा

Sañjaya said: “Yudhiṣṭhira is ever devoted to the welfare of all beings; therefore he will accept my counsel. As for Bhīma and the twins, Nakula and Sahadeva, they too are under Dharmarāja’s guidance and will not act against his will. If you conclude a settlement with the Pāṇḍavas, the whole realm will attain well-being by your own choice—kinsmen will return to their cities, and the armies will be released from the burden of war.”

Verse 24

व्रजन्तु शेषा: स्वपुराणि बान्धवा निवृत्तयुद्धाश्व भवन्तु सैनिका: । न चेद्‌ वच: श्रोष्यसि मे नराधिप ध्रुवं प्रतप्तासि हतो5रिभियुधि,'युधिष्ठिर तो सभी प्राणियोंके हितमें ही लगे रहते हैं। अतः वे भी मेरी बात मान लेंगे। बाकी रहे भीमसेन और नकुल-सहदेव, सो ये भी धर्मराजके अधीन हैं; (अत: उनकी इच्छाके विरुद्ध कुछ नहीं करेंगे) इस प्रकार पाण्डवोंके साथ तुम्हारी संधि हो जानेपर सारी प्रजाका कल्याण होगा। फिर तुम्हारी इच्छासे सगे-सम्बन्धी भाई-बन्धु अपने-अपने नगरको लौट जायेँ और समस्त सैनिकोंको युद्धसे छुट्टी मिल जाय। नरेश्वर! यदि मेरी बात नहीं सुनोगे तो निश्चय ही युद्धमें शत्रुओंके हाथसे मारे जाओगे और उस समय तुम्हें बड़ा पश्चात्ताप होगा

“Let the remaining kinsmen return to their own cities, and let the soldiers be released from battle. But if you will not heed my words, O king, then surely you will be slain by your enemies in war—and afterwards you will burn with remorse.”

Verse 25

(वृद्धं पितरमालोक्य गान्धारी च यशस्विनीम्‌ | कृपालुर्धर्मराजो हि याचित: शममेष्यति ।। “बूढ़े पिता धृतराष्ट्र और यशस्विनी माता गान्धारीकी ओर देखकर दयालु धर्मराज युधिष्ठिर मेरे अनुरोध करनेपर भी संधि कर लेंगे। यथोचितं च वै राज्यमनुज्ञास्यति ते प्रभु: । विपश्चित्‌ सुमतिर्धीर: सर्वशास्त्रार्थतत्त्ववित्‌ ।। “वे सामर्थ्यशाली, विद्वान, उत्तम बुद्धिसे युक्त, धैर्यवान्‌ तथा सम्पूर्ण शास्त्रोंके तत्त्वको जाननेवाले हैं; अतः तुम्हारे लिये राज्यका जितना भाग उचित है, उसपर शासन करनेके लिये वे तुम्हें स्वयं ही आज्ञा दे देंगे। वैरं नेष्यति धर्मात्मा स्वजने नास्त्यतिक्रम: । न विग्रहमति: कृष्ण: स्वजने प्रतिनन्दति ।। “धर्मात्मा युधिष्ठिर वैर दूर कर देंगे; क्योंकि आत्मीयजनसे कोई भूल हो जाय तो उसे अक्षम्य अपराध नहीं माना जाता। श्रीकृष्ण भी यह नहीं चाहते कि आपसमें कलह हो, वे स्वजनोंपर सदा संतुष्ट रहते हैं। भीमसेनार्जुनौ चोभौ माद्रीपुत्रो च पाण्डवौ | वासुदेवमते चैव पाण्डवस्य च धीमत: ।। स्थास्यन्ति पुरुषव्याप्रास्तयोर्वचनगौरवात्‌ । 'भीमसेन, अर्जुन और दोनों भाई माद्रीकुमार पाण्डुपुत्र नकुल-सहदेव--ये सब लोग भगवान्‌ श्रीकृष्ण तथा बुद्धिमान्‌ युधिष्ठिरकी रायसे चलते हैं; अतः ये पुरुषसिंह वीर उन दोनोंके आदेशका गौरव रखते हुए युद्धसे निवृत्त हो जायूँगे। रक्ष दुर्योधनात्मानमात्मा सर्वस्य भाजनम्‌ ।। जीवने यत्नमातिष्ठ जीवन्‌ भद्राणि पश्यति । “दुर्योधन! तुम स्वयं ही अपनी रक्षा करो। आत्मा ही सब सुखोंका भाजन है। तुम जीवन-रक्षाके लिये प्रयत्न करो। जीवित रहनेवाला पुरुष ही कल्याणका दर्शन करता है। राज्यं श्रीक्षैव भद्रं ते जीवमाने तु कल्पते ।। मृतस्य खलु कौरव्य नैव राज्यं कुतः सुखम्‌ । “तुम्हारा कल्याण हो; तुम जीवित रहोगे, तभी तुम्हें राज्य और लक्ष्मीकी प्राप्ति हो सकती है। कुरुनन्दन! मरे हुएको राज्य नहीं मिलता, फिर सुख कैसे प्राप्त हो सकता है?। लोकवृत्तमिदं वृत्तं प्रवृत्तं पश्य भारत ।। शाम्य त्वं पाण्डवै: सार्थ शेषं कुरुकुलस्य च । “भारत! लोकमें घटित होनेवाले इस प्रचलित व्यवहारकी ओर दृष्टिपात करो; पाण्डवोंके साथ संधि कर लो और कौरवकुलको शेष रहने दो। मा भूत्‌ स काल: कौरव्य यदाहमहितं वच: ।। ब्रूयां काम॑ं महाबाहो मावमंस्था वचो मम । “कुरुनन्दन! ऐसा समय कभी न आवे जब कि मैं इच्छानुसार तुमसे कोई अहितकर बात कहूँ; अतः महाबाहो! तुम मेरी बातका अनादर न करो। धर्मिष्ठमिदमत्यर्थ राज्ञश्चैव कुलस्य च ।। एतद्धि परम॑ श्रेय: कुरुवंशस्य वृद्धये । “मेरा यह कथन धर्मके अनुकूल तथा राजा और राजकुलके लिये अत्यन्त हितकर है; यह कौरववंशकी वृद्धिके लिये परम कल्याणकारी है। प्रजाहितं च गान्धारे कुलस्य च सुखावहम्‌ ।। पथ्यमायतिसंयुक्त कर्णोउप्यर्जुनमाहवे । न जेष्यति नरव्याप्रमिति मे निश्चिता मति: ।। रोचतां ते नरश्रेष्ठ ममैतद्‌ वचन शुभम्‌ । अतो<न्‍्यथा हि राजेन्द्र विनाश: सुमहान्‌ भवेत्‌ ।।) “गान्धारीनन्दन! मेरा यह वचन प्रजाजनोंके लिये हितकर, इस कुलके लिये सुखदायक, लाभकारी तथा भविष्यमें भी मंगलकारक है। नरश्रेष्ठ! मेरी यह निश्चित धारणा है कि कर्ण नरव्याप्र अर्जुनको कदापि जीत न सकेगा; अतः मेरा यह शुभ वचन तुम्हें पसंद आना चाहिये। राजेन्द्र! यदि ऐसा नहीं हुआ तो बड़ा भारी विनाश होगा। इदं च दृष्टं जगता सह त्वया कृतं यदेकेन किरीटमालिना । यथा न कुर्याद्‌ बलभिन्न चान्तको न चापि धाता भगवान्‌ न यक्षराट्‌

Sanjaya said: “Looking at your aged father and the illustrious Gandhari, the compassionate King Yudhishthira—if entreated—will surely come to peace. That capable lord, discerning, wise-minded, steadfast, and a knower of the true purport of all the śāstras, will himself authorize for you a share of the kingdom that is fitting. That righteous-souled one will not carry enmity against his own kin; among one’s own people, a lapse is not treated as an unforgivable crime. Krishna too does not approve of quarrel among relatives; he remains well-disposed toward his own. Bhimasena and Arjuna, and the two Pandava sons of Madri, will stand by the counsel of Vasudeva and the wise Yudhishthira; honoring the weight of those two men’s words, those lion-like heroes will withdraw from war. Therefore, Duryodhana, protect yourself. The self is the vessel of all good; strive to preserve your life, for only the living behold auspicious outcomes. If you live, welfare, sovereignty, and prosperity are possible; for the dead, O Kaurava, there is no kingdom—how then any happiness? Observe this established way of the world, O Bharata: make peace with the Pandavas and let the Kuru line remain. Let there never come a time, O Kaurava, when I might speak to you, as I please, words that are harmful; O mighty-armed one, do not slight my counsel. This advice is supremely in accord with dharma and greatly beneficial for the king and the dynasty; it is the highest good for the growth of the Kuru house—beneficial to the people, bringing happiness to the family, wholesome and bearing future good. I am firmly convinced that Karna will not defeat the valiant Arjuna in battle. Let this auspicious counsel please you, O best of men; otherwise, O king, a very great destruction will occur. And this too has been witnessed by the world along with you: what has been accomplished by the diadem-wearing one (Arjuna) is such as neither Death, the breaker of strength, nor the blessed Creator, nor the lord of the Yakshas could accomplish.”

Verse 26

“किरीटधारी अर्जुनने अकेले जो पराक्रम किया है, इसे सारे संसारके साथ तुमने प्रत्यक्ष देख लिया है। ऐसा पराक्रम न तो इन्द्र कर सकते हैं और न यमराज। न धाता कर सकते हैं और न भगवान्‌ यक्षराज कुबेर ।। अतोड5पि भूयान्‌ स्वगुणैर्धनंजयो न चातिवर्तिष्यति मे वचो5खिलम्‌ । तवानुयात्रां च सदा करिष्यति प्रसीद राजेन्द्र शमं त्वमाप्लुहि,“यद्यपि अर्जुन अपने गुणोंद्वारा इससे भी बहुत बढ़े-चढ़े हैं, तथापि मुझे विश्वास है कि मेरी कही हुई इन सारी बातोंको कदापि नहीं टालेंगे। यही नहीं, वे सदा तुम्हारा अनुसरण करेंगे; इसलिये राजेन्द्र! तुम प्रसन्न होओ और संधि कर लो

Wika ni Sañjaya: Nasaksihan mo sa sarili mong mga mata—kasama ng buong daigdig—ang kagitingang ipinamalas ni Arjuna, ang may suot na diadema, nang mag-isa. Ang gayong lakas ay lampas maging kina Indra at Yama; ni si Dhātā (ang Lumikha) ni si Kubera, hari ng mga Yakṣa, ay hindi makapapantay. At bagaman si Dhanañjaya ay higit pang dakila dahil sa likás niyang mga katangian, tiyak akong hindi niya isasantabi ang alinman sa aking sinabi. Tunay, patuloy niyang susundin ang iyong pamumuno. Kaya, O hari ng mga hari, humupa ka—pumasok sa kapayapaan at makipagkasundo.

Verse 27

ममापि मान: परम: सदा त्वयि ब्रवीम्यतस्त्वां परमाच्च सौहदात्‌ । निवारयिष्यामि च कर्णमप्यहं यदा भवान्‌ सप्रणयो भविष्यति,“तुम्हारे प्रति मेरे मनमें भी सदा बड़े आदरका भाव रहा है। हम दोनोंकी जो घनिष्ठ मित्रता है, उसीके कारण मैं तुमसे यह प्रस्ताव करता हूँ। यदि तुम प्रेमपूर्वक राजी हो जाओगे तो मैं कर्णको भी युद्धसे रोक दूँगा

Wika ni Sañjaya: Ako man ay lagi kang itinuring na karapat-dapat sa pinakamataas na paggalang. Kaya, dahil sa ating malalim na pagkakaibigan, inihahain ko ito bilang mungkahi: kung papayag ka nang may mabuting kalooban at paglingap, pipigilan ko maging si Karṇa sa digmaan.

Verse 28

वदन्ति मित्र॑ं सहजं विचक्षणा- स्तथैव साम्ना च धनेन चार्जितम्‌ | प्रतापतश्नोपनतं चतुर्विधिं तदस्ति सर्व तव पाण्डवेषु,“विद्वान्‌ पुरुष चार प्रकारके मित्र बतलाते हैं। एक सहज मित्र होते हैं (जिनके साथ स्वाभाविक मैत्री होती हैं)। दूसरे हैं संधि करके बनाये हुए मित्र। तीसरे वे हैं जो धन देकर अपनाये गये हैं। जो किसीके प्रबल प्रतापसे प्रभावित हो स्वतः शरणमें आ जाते हैं, वे चौथे प्रकारके मित्र हैं। पाण्डवोंके साथ तुम्हारी सभी प्रकारकी मित्रता सम्भव है

Wika ni Sañjaya: Sinasabi ng mga marunong na ang pagkakaibigan ay may apat na anyo: ang likás na kaibigang bunga ng kusang pagkakatugma; ang kaibigang nakamit sa pakikipagkasundo at kasunduan; ang kaibigang napapasa-iyo sa pamamagitan ng mga handog na yaman; at ang kaibigang, dahil sa pagkamangha o pangamba sa kapangyarihan at tapang ng iba, ay kusang lumalapit upang magpasaklolo. Sa mga Pāṇḍava, lahat ng anyong ito ng pakikipag-alyansa ay maaari mong makamtan.

Verse 29

निसर्गतस्ते तव वीर बान्धवा: पुनश्न साम्ना समवाप्ठ॒हि प्रभो । त्वयि प्रसन्ने यदि मित्रतां गते हितं कृतं स्थाज्जगतस्त्वयातुलम्‌,“वीर! एक तो वे तुम्हारे जन्मजात भाई हैं; अतः सहज मित्र हैं। प्रभो! फिर तुम संधि करके उन्हें अपना मित्र बना लो। यदि तुम प्रसन्नतापूर्वक पाण्डवोंसे मित्रता स्वीकार कर लो तो तुम्हारे द्वारा संसारका अनुपम हित हो सकता है”

Wika ni Sañjaya: O bayani, sila’y mga kamag-anak mo sa kapanganakan—kaya sila’y likás na mga kaibigan. O panginoon, bawiin mo silang muli sa pamamagitan ng pakikipagkasundo at gawin silang mga kapanalig. Kung ikaw, sa kabutihang-loob, ay tatanggap ng pakikipagkaibigan sa mga Pāṇḍava, isang walang kapantay na kabutihan para sa buong daigdig ang maisasakatuparan sa pamamagitan mo.

Verse 30

स एवमुक्तः सुहृदा वचो हित विचिन्त्य नि:श्वस्य च दुर्मनाब्रवीत्‌ । यथा भवानाह सखे तथैव त- न्ममापि विज्ञापयतो वच: शूणु,सुहृद्‌ अश्वत्थामाने जब इस प्रकार हितकी बात कही, तब दुर्योधन उसपर विचार करके लंबी साँस खींचकर मन-ही-मन दुःखी हो इस प्रकार बोला--'सखे! तुम जैसा कहते हो, वह सब ठीक है; परंतु इस विषयमें कुछ मैं भी निवेदन कर रहा हूँ, अतः मेरी बात भी सुन लो

Wika ni Sañjaya: Nang masabihan siya ng gayon ng kanyang kaibigang nagmamalasakit, sa mga salitang para sa kanyang ikabubuti, nag-isip si Duryodhana, humugot ng malalim na buntong-hininga, at—bagaman nababagabag ang kalooban—nagsalita: “Kaibigan, tama ang sinasabi mo; subalit sa bagay na ito, may nais din akong ipahayag. Kaya pakinggan mo rin ang aking mga salita, O mabuting kaibigan.”

Verse 31

निहत्य दुःशासनमुक्तवान्‌ वच: प्रसह शार्टूलवदेष दुर्मति: । वृकोदरस्तद्धृदये मम स्थितं न तत्‌ परोक्षं भवतः कुत: शम:,“इस दुर्बुद्धि भीमसेनने सिंहके समान हठपूर्वक दुःशासनका वध करके जो बात कही थी, वह तुमसे छिपी नहीं है। वह इस समय भी मेरे हृदयमें स्थित होकर पीड़ा दे रही है। ऐसी दशामें कैसे संधि हो सकती है?

Wika ni Sañjaya: “Pagkatapos mapatay si Duḥśāsana, ang masamang-isip na si Bhīma—gaya ng tigre, kumilos sa dalisay na dahas—ay nagwika ng ilang salita. Hindi iyon nalihim sa iyo. Hanggang ngayon ay nakabaon pa rin iyon sa aking puso at nagpapahirap sa akin. Sa gayong kalagayan, paano magkakaroon ng kapayapaan o pakikipagkasundo?”

Verse 32

न चापि कर्ण प्रसहेद्‌ रणे<र्जुनो महागिरिं मेरुमिवोग्रमारुत: । नचाश्वसिष्यन्ति पृथात्मजा मयेि प्रसह वैरं बहुशो विचिन्त्य,“इसके सिवा भयंकर वायु जैसे महापर्वत मेरुका सामना नहीं कर सकती, उसी प्रकार अर्जुन इस रणभूमिमें कर्णका वेग नहीं सह सकते। हमने हठपूर्वक बारंबार जो वैर किया है, उसे सोचकर कुन्तीके पुत्र मुझपर विश्वास भी नहीं करेंगे

Wika ni Sañjaya: “Maging si Arjuna ay hindi makatatagal kay Karṇa sa labanan—gaya ng mabangis na unos na hindi makakaharap sa makapangyarihang Bundok Meru. At ang mga anak ni Pṛthā (Kuntī), sa paulit-ulit na paggunita sa alitang buong tigas-ulo kong ipinataw sa kanila, ay hindi magtitiwala sa akin.”

Verse 33

न चापि कर्ण गुरुपुत्र संयुगा- दुपारमेत्यर्हसि वक्तुमच्युत । श्रमेण युक्तो महताद्य फाल्गुन- स्तमेष कर्ण: प्रसभं हनिष्यति,“अपनी मर्यादा न छोड़नेवाले गुरुपुत्र! तुम्हें कर्णसे युद्ध बंद करनेके लिये नहीं कहना चाहिये; क्योंकि इस समय अर्जुन महान्‌ परिश्रमसे थक गये हैं; अतः अब कर्ण उन्हें बलपूर्वक मार डालेगा”

Wika ni Sañjaya: “O Acyuta, hindi mo dapat sabihan ang anak ng Guru (si Arjuna) na umurong sa pakikipaglaban kay Karṇa. Sapagkat sa sandaling ito, si Phālguna (Arjuna) ay lupaypay sa matinding pagpupunyagi; kaya ngayon ay pababagsakin siya ni Karṇa sa pamamagitan ng lakas.”

Verse 34

तमेवमुक्त्वाप्यनुनीय चासकृत्‌ तवात्मज: स्वाननुशास्ति सैनिकान्‌ | विनिध्नताभिद्रवताहितान्‌ मम सबाणहस्ता: किमु जोषमासत,अश्वत्थामासे ऐसा कहकर बारंबार अनुनय-विनयके द्वारा उसे प्रसन्न करके आपके पुत्रने अपने सैनिकोंको आदेश देते हुए कहा--“अरे! तुमलोग हाथोंमें बाण लिये चुपचाप बैठे क्‍यों हो? मेरे शत्रुओंपर टूट पड़ो और उन्हें मार डालो”

Wika ni Sañjaya: “Kahit nasabi na niya iyon, at paulit-ulit pang nakiusap at nagpaamo upang pasayahin siya, ang iyong anak ay nag-utos sa sarili niyang hukbo: ‘Bakit kayo nakaupo nang walang kibo, may mga palaso sa kamay? Salakayin ninyo ang aking mga kaaway at pabagsakin sila!’”

Verse 56

दिशश्चव सैन्यं च शितैरजिह्ागै: परस्पर प्रावृणुतां सुदंशितौ । जैसे पूर्वकालमें देवताओंका असुरोंके साथ संग्राम हुआ था, उसी प्रकार पाण्डवोंका कौरवोंके साथ युद्ध होने लगा। अर्जुन और कर्णके बाणोंसे वह अत्यन्त दारुण तुमुल युद्ध आरम्भ होनेपर वे दोनों कवचधारी वीर अपने पैने बाणोंसे परस्पर सम्पूर्ण दिशाओं तथा सेनाको आच्छादित करने लगे

Wika ni Sañjaya: “Sa pamamagitan ng mga palasong matalas na parang labaha, gaya ng mga ahas, ang dalawang bayani na may matitibay na baluti at may ‘pangil’ na matalim ay tinakpan—sa paglalabanan ng isa’t isa—ang mga panig at ang mga hukbo. Gaya noong unang panahon na nagbanggaan ang mga deva at mga asura, gayon ngayon ang mga Pandava at Kaurava ay pumasok sa isang kakila-kilabot at umuugong na digmaan; at nang magsimula ang mabangis na labanan sa ilalim ng ulang-palaso nina Arjuna at Karṇa, ang kanilang mga pana ay waring naglambong sa buong larangan, anupa’t ang digmaan ay naging isang bagyong sandata na sumasaklaw sa lahat.”

Verse 63

भयातुरा एकरथौ समाश्रयं- स्ततो5भवत्‌ त्वद्धुतमेव सर्वतः | तत्पश्चात्‌ आपके और शत्रुपक्षेके सैनिक जब बाणोंसे फैले हुए अन्धकारमें कुछ भी देख न सके, तब भयसे आतुर हो उन दोनों प्रधान रथियोंकी शरणमें आ गये। फिर तो चारों ओर अद्भुत युद्ध होने लगा

Wika ni Sañjaya: Sa matinding takot, ang mga mandirigma ay nagsipagkanlong sa dalawang pangunahing mandirigmang nakasakay sa karwahe. Pagkaraan, sa lahat ng dako ay sumiklab ang isang tunay na kagila-gilalas na labanan. At nang ang mga kawal sa panig mo at sa panig ng kaaway ay wala nang makita sa dilim na ikinalat ng ulang-palaso, sila—nilamon ng pangamba—ay nagsiksikan upang humingi ng pag-iingat sa dalawang pinunong kampeon; at mula noon, ang sagupaan ay naging kamangha-mangha at matindi sa bawat panig.

Verse 73

घनान्धकारे वितते तमोनुदौ यथोदितौ तद्वदतीव रेजतु: । तदनन्तर जैसे पूर्व और पश्चिमकी हवाएँ एक-दूसरीको दबाती हैं, उसी प्रकार वे दोनों वीर एक-दूसरेके अस्त्रोंको अपने अस्त्रोंद्वारा नष्ट करके फैले हुए प्रगाढ़ अन्धकारमें उदित हुए सूर्य और चन्द्रमाके समान अत्यन्त प्रकाशित होने लगे

Wika ni Sañjaya: Nang kumalat ang siksik na dilim sa lahat ng dako, ang dalawang iyon—mga tagapagtaboy ng kadiliman—ay nagningning na wari’y araw at buwan na sumisikat sa langit. Pagkaraan, gaya ng hanging silangan at hanging kanluran na nagsasalpukan at nagdidikdikan, gayon din silang dalawang bayani: winawasak ng bawat isa ang mga palasong ipinakakawala ng kabila sa pamamagitan ng sariling sandata; at sa gitna ng makapal na dilim, sila’y muling nagliyab sa ningning—larawan ng kagalingang pandigma, kung saan ang husay ay sinasagot ng husay.

Verse 88

इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि अश्वृत्थामवाक्येडष्टाशीतितमो5 ध्याय:

Sa gayon nagtatapos ang ikawalongpu’t walong kabanata ng Karṇa Parva ng Śrī Mahābhārata, sa bahaging tumatalakay sa mga salita ni Aśvatthāmā, ayon sa pagsasalaysay ni Sañjaya.

Verse 96

शशाड्कसूर्याविव मेघनि:स्वनै- विरिजतुस्तौ पुरषर्षभौ तदा | दोनों दलोंमें होती हुई मृदंग, भेरी, पणव और आनक आदि वाद्योंकी ध्वनिके साथ वे दोनों नरश्रेष्ठ जोर-जोरसे सिंहनाद कर रहे थे, उस समय वे दोनों पुरुषरत्न मेघोंकी गम्भीर गर्जनाके साथ उदित हुए चन्द्रमा और सूर्यके समान प्रकाशित हो रहे थे

Wika ni Sañjaya: Sa gitna ng malalim na ugong na wari’y kulog ng ulap mula sa mga tambol ng digmaan—mṛdaṅga, bherī, paṇava, ānaka, at iba pa—ang dalawang pinakadakila sa mga lalaki ay nagpalabas ng malalakas na ungol na parang leon. Sa sandaling iyon, sila’y nagningning na tila buwan at araw na sabay na sumisikat, nakapangingilabot sa larangan ng digmaan.

Verse 116

महाहवे वीतभयौ समीयतु- महेन्द्रजम्भाविव कर्णपाण्डवौ । दोनों ही अजेय और शत्रुओंका विनाश करनेवाले थे। दोनों ही अस्त्र-शस्त्रोंके विद्वान्‌ और एक-दूसरेके वधकी इच्छा रखनेवाले थे। कर्ण और अर्जुन दोनों वीर इन्द्र और जम्भासुरके समान उस महासमरमें निर्भय विचरते थे

Sa dakilang labanan, si Karṇa at ang Pāṇḍava (si Arjuna) ay nagsagupa nang walang takot, na wari’y si Indra na humaharap kay Jambhāsura. Kapwa sila di-matatalo, tagapuksa ng kaaway, bihasa sa lahat ng sandata; at bawat isa’y may hangaring patayin ang kabila.

Verse 123

नराश्वनागानमितान्‌ निजषघ्नतुः परस्परं चापि महारथौ नृप । नरेश्वर! वे महाधनुर्धर और महारथी वीर महान्‌ अस्त्रोंका प्रयोग करते हुए अपने भयानक बाणोंद्वारा असंख्य मनुष्यों, घोड़ों और हाथियोंका संहार करते और आपसमें भी एक-दूसरेको चोट पहुँचाते थे

Wika ni Sañjaya: O Hari, ang dalawang dakilang mandirigmang nakasakay sa karwahe—mga makapangyarihang mamamana—ay nagpakawala ng nakapanghihilakbot na mga sandata; sa pamamagitan ng mababangis na palaso, pinuksa nila ang di-mabilang na tao, kabayo, at elepante. At sa gayong poot ng labanan, paulit-ulit din nilang tinamaan ang isa’t isa.

Verse 153

सम॑ प्रमथ्याशु परान्‌ समन्ततः शरोत्तमैर्द्घादशभिश्न सूतजम्‌ | यह देख अर्जुनने उनके धनुष, तरकस, ध्वज, घोड़े, रथ और सारथि--इन सबको अपने बाणोंद्वारा एक साथ ही प्रमथित करके चारों ओर खड़े हुए शत्रुओंको शीघ्र ही बींध डाला और सूत॒पुत्र कर्णपर भी बारह बाणोंका प्रहार किया

Nang makita iyon, winasak ni Arjuna sa iisang bugso, sa pamamagitan ng kaniyang mga palaso, ang kanilang busog, lalagyan ng palaso, watawat, mga kabayo, karwahe, at maging ang tagapagmaneho; saka niya agad na binutas ng palaso ang mga kaaway na nakapaligid sa lahat ng panig. At si Karṇa, ang anak ng sūta, ay tinamaan din niya ng labindalawang palaso.

Verse 166

शकास्तुषारा यवनाश्न सादिन: सहैव काम्बोजवरैर्जिघांसव: । तदनन्तर वहाँ सैकड़ों रथी और सैकड़ों हाथीसवार आततायी बनकर अर्जुनको मार डालनेकी इच्छासे दौड़े आये, उनके साथ शक, तुषार, यवन तथा काम्बोजदेशोंके अच्छे घुड़सवार भी थे

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan niyon, daan-daang mandirigmang nakasakay sa karwahe at daan-daang mangangabayo sa elepante—na parang mga malulupit na mananalakay—ay sumugod na may hangaring patayin si Arjuna. Kasama nila ang mga Śaka, Tuṣāra, Yavana, at ang pinakamahuhusay na mangangabayo mula sa lupain ng Kāmboja, pawang uhaw sa pagpatay.

Verse 176

हयांश्व नागांश्व रथांश्व युध्यतो धनंजय: शत्रुगणान्‌ क्षितौ क्षिणोत्‌ परंतु अर्जुनने अपने हाथके बाणों और क्षुरोंद्वारा उन सबके उत्तम-उत्तम अस्त्रोंको काट डाला। शत्रुओंके मस्तक कट-कटकर गिरने लगे। अर्जुनने विपक्षियोंके घोड़ों, हाथियों और रथोंको तथा युद्धमें तत्पर हुए उन शत्रुओंको भी पृथ्वीपर काट गिराया

Wika ni Sañjaya: Si Dhanañjaya (Arjuna), sa gitna ng sagupaan, ay ibinagsak sa lupa ang hukbo ng kaaway—pinutol ang kanilang mga kabayo, elepante, at mga karwahe, at ibinuwal pati ang mga mandirigmang sumasalubong upang lumaban. Sa kaniyang mga palaso at matatalim na palaso, pinutol niya ang kanilang pinakamahuhusay na sandata; at ang mga ulo ng kaaway ay sunod-sunod na nalalaglag.

Verse 186

निपेतुरप्युत्तमपुष्पवृष्टय: सुगन्धिगन्धा: पवनेरिता: शुभा: | तत्पश्चात्‌ आकाशमें हर्षसे उल्लासित हुए दर्शकोंद्वारा साधुवाद देनेके साथ-साथ दिव्य बाजे भी बजाये जाने लगे। वायुकी प्रेरणासे वहाँ सुन्दर सुगन्धित और उत्तम फूलोंकी वर्षा होने लगी

Wika ni Sañjaya: Maging ang pag-ulan ng pinakamainam na mga bulaklak—mabango, mapalad, at tinatangay ng hangin—ay bumagsak mula sa itaas. Pagkaraan, wari’y nagalak ang kalangitan: ang mga nanonood, nag-uumapaw sa tuwa, ay sumigaw ng “Mabuti! Mabuti!”, at umalingawngaw ang mga banal na tugtugin, habang patuloy na bumubuhos ang mababangong bulaklak.