Adhyaya 53

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठका ह “लोक मिलाकर कुल ४६३ “लोक हैं) मा अहम चतुष्पठ्चाशत्तमोड ध्याय: कृपाचार्यके द्वारा शिखण्डीकी पराजय और सुकेतुका वध तथा धृष्टद्युम्नके द्वारा कृतवर्माका परास्त होना संजय उवाच कृतवर्मा कृपो द्रौणि: सूतपुत्रश्न मारिष | उलूक: सौबलश्चैव राजा च सह सोदरै:,संजय कहते हैं--मान्यवर! नरेश! कृतवर्मा, कृपाचार्य, अश्वत्थामा, सूतपुत्र कर्ण, उलूक, शकुनि तथा भाइयोंसहित राजा दुर्योधनने समुद्रमें टूटी हुई नावकी भाँति आपकी सेनाको पाण्डुपुत्र अर्जुनके भयसे पीड़ित और शिथिल होती देख बड़े वेगसे आकर उसका उद्धार किया

Sinabi ni Sañjaya: “O kagalang-galang! O Hari! Si Kṛtavarmā, si Kṛpa, si Aśvatthāmā na anak ni Droṇa, at si Karṇa na anak ng tagapaghatid ng karwahe; si Ulūka at si Śakuni na anak ni Subala; at ang haring si Duryodhana kasama ang kanyang mga kapatid—ang mga pinunong ito ang tumindig (upang magtipon at sumaklolo).”

Verse 2

सीदमानां चमूं दृष्टवा पाण्डुपुत्रभयार्दिताम्‌ | समुज्जहु: सम वेगेन भिन्नां नावमिवार्णवे,संजय कहते हैं--मान्यवर! नरेश! कृतवर्मा, कृपाचार्य, अश्वत्थामा, सूतपुत्र कर्ण, उलूक, शकुनि तथा भाइयोंसहित राजा दुर्योधनने समुद्रमें टूटी हुई नावकी भाँति आपकी सेनाको पाण्डुपुत्र अर्जुनके भयसे पीड़ित और शिथिल होती देख बड़े वेगसे आकर उसका उद्धार किया

Sinabi ni Sañjaya: Nang makita nilang lumulubog ang loob ng iyong hukbo, pinahihirapan ng takot sa mga anak ni Pāṇḍu, ang mga mandirigmang iyon ay sumugod nang magkakapantay ang bilis at iniahon ito, na wari’y isang bangkang wasak sa karagatan.

Verse 3

ततो युद्धमतीवासीन्मुहूर्तमिव भारत । भीरूणां त्रासजननं शूराणां हर्षवर्धनम्‌,भारत! तदनन्तर दो घड़ीतक वहाँ घोर युद्ध होता रहा, जो कायरोंके लिये त्रासजनक और शूरवीरोंका हर्ष बढ़ानेवाला था

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan nito, O Bhārata, sa panahong wari’y isang saglit lamang, sumiklab ang isang labanan na lubhang mabangis—nakapangingilabot sa mga duwag, ngunit nagpapasidhi ng galak at tatag ng mga matatapang.

Verse 4

कृपेण शरवर्षाणि प्रतिमुक्तानि संयुगे । सृञ्जयांश्छादयामासु: शलभानां व्रजा इव,कृपाचार्यने युद्धस्थलमें बाणोंकी बड़ी भारी वर्षा की। उन बाणोंने टिड्डीदलोंके समान सृंजयोंको आच्छादित कर दिया

Sinabi ni Sañjaya: Sa gitna ng labanan, pinakawalan ni Kṛpa ang mga ulang-ulang na buhos ng palaso bilang ganti; at natakpan ng mga palasong iyon ang mga Sṛñjaya na parang mga kawan ng balang na bumabalot sa langit.

Verse 5

शिखण्डी च ततः क्रुद्धो गौतमं त्वरितो ययौ | ववर्ष शरवर्षाणि समन्ताद्‌ द्विजपुड़वम्‌,इससे शिखण्डीको बड़ा क्रोध हुआ। वह तुरंत ही विप्रवर गौतमगोत्रीय कृपाचार्यपर चढ़ आया और उनके ऊपर सब ओरसे बाणोंकी वर्षा करने लगा

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, si Śikhaṇḍī, nag-aalab sa galit, ay mabilis na sumugod laban kay Kṛpa—ang inapo ni Gautama at pinakadakila sa mga brāhmaṇa—at mula sa lahat ng panig ay pinaulanan siya ng sunod-sunod na bugso ng mga palaso.

Verse 6

कृपस्तु शरवर्ष तद्‌ विनिहत्य महास्त्रवित्‌ । शिखण्डिनं रणे क्रुद्धो विव्याध दशभि: शरै:,महान्‌ अस्त्रवेत्ता कृपाचार्यने शिखण्डीकी उस बाण-वर्षाका निवारण करके कुपित हो उसे दस बाणोंद्वारा घायल कर दिया

Sinabi ni Sañjaya: Si Kṛpa, dalubhasa sa makapangyarihang sandata, ay napigil ang pagbuhos ng mga palaso; at sa gitna ng labanan, nagngangalit, ay tinamaan niya si Śikhaṇḍin ng sampung palaso.

Verse 7

(महदासीत्‌ तयोरयुद्ध मुहूर्तमिव दारुणम्‌ । क़्ुद्धयो: समरे राजन्‌ रामरावणयोरिव ।।) राजन! समरभूमिमें कुपित हुए राम और रावणके समान उन दोनों वीरोंमें दो घड़ीतक बड़ा भयंकर युद्ध चलता रहा। ततः शिखण्डी कुपित: शरै: सप्तभिराहवे । कृपं विव्याध कुपितं कड्कपत्रैरजिह्यागै:,तत्पश्चात्‌ शिखण्डीने क्रोधमें भरकर युद्धस्थलमें कंकपत्रयुक्त सात सीधे बाणोंद्वारा कुपित कृपाचार्यको क्षत-विक्षत कर दिया

Sinabi ni Sañjaya: O Hari, sa ilang sandali ay naging lubhang mabangis ang kanilang sagupaan—gaya nina Rāma at Rāvaṇa na nagngangalit sa larangan. Pagkaraan, si Śikhaṇḍī, nag-aalab sa poot, ay tumama kay Kṛpa na galit din sa pamamagitan ng pitong tuwid na palaso na may balahibo ng tagak, at siya’y malubhang nasugatan.

Verse 8

ततः कृप: शरैस्तीक्ष्णगैः सो5तिविद्धों महारथ: । व्यश्वसूतरथं चक्रे शिखण्डिनमथो द्विज:,उन तीखे बाणोंसे अत्यन्त घायल हुए महारथी विप्रवर कृपाचार्यने शिखण्डीको घोड़े, सारथि एवं रथसे रहित कर दिया

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, si Kṛpa, ang mandirigmang brāhmaṇa—isang dakilang mandirigmang-karwahe—bagaman siya’y malalim na tinamaan ng matutulis na palaso, ay gumanti at iniwan si Śikhaṇḍin na walang kabayo, walang kutsero, at walang karwahe.

Verse 9

हताश्वात्‌ तु ततो यानादवप्लुत्य महारथ: । खडगं चर्म तथा गृहा सत्वरं ब्राह्म॒णं ययौ,तब महारथी शिखण्डी उस अश्वहीन रथसे कूदकर हाथोंमें ढाल और तलवार ले तुरंत ही ब्राह्मण कृपाचार्ुकी ओर चला

Sinabi ni Sañjaya: Nang mapatay ang kanyang mga kabayo, ang dakilang mandirigmang-karwahe na si Śikhaṇḍī ay lumundag mula sa karwahe. Hawak ang espada at kalasag, dali-dali siyang sumugod patungo sa brāhmaṇa na si Kṛpācārya, ipinagpapatuloy ang labanan kahit nakatapak na sa lupa.

Verse 10

तमापतन्तं सहसा शरै: संनतपर्वभि: । छादयामास समरे तदद्भुतमिवाभवत्‌,उसे अपने ऊपर सहसा आक्रमण करते देख कृपाचार्यने झुकी हुई गाँठवाले बाणोंद्वारा समरांगणमें शिखण्डीको ढक दिया, यह अद्भुत-सी बात हुई

Sinabi ni Sañjaya: Nang makita si Śikhaṇḍin na biglang sumugod upang manalakay, si Kṛpācārya, sa gitna ng labanan, ay tinabunan siya ng mga palasong may mga dugtong na nakabaluktot—isang kilos na wari’y kagila-gilalas sa larangan ng digmaan.

Verse 11

तत्राद्भुतमपश्याम शिलानां प्लवनं यथा । निश्चैष्टस्तद्‌ रणे राजन्‌ शिखण्डी समतिष्ठत,राजन! रणक्षेत्रमें शिखण्डी निश्चेष्ट होकर खड़ा रहा, यह वहाँ पत्थरके तैरनेके समान हमलोगोंने अद्भुत बात देखी

Sinabi ni Sañjaya: “Doon namin nasaksihan ang isang kababalaghan—na para bang lumulutang ang mga bato sa tubig. Sa labang iyon, O Hari, si Śikhaṇḍī ay nakatayo nang walang kibo, na wari’y nawalan ng lahat ng lakas at pagsisikap.”

Verse 12

कृपेणच्छादितं हृष्टवा नृपोत्तम शिखण्डिनम्‌ | प्रत्युद्ययौ कृप॑ तूर्ण धृष्टद्युम्नो महारथ:,नृपश्रेष्ठ॒ शिखण्डीको कृपाचार्यके बाणोंसे आच्छादित हुआ देख महारथी धृष्टद्युम्न तुरंत ही उनका सामना करनेके लिये आये

Sinabi ni Sañjaya: Nang makita si Śikhaṇḍin, ang dakila sa mga hari, na natabunan ng mga palaso ni Kṛpa, ang dakilang mandirigmang-karwahe na si Dhṛṣṭadyumna ay agad na sumugod upang harapin si Kṛpa.

Verse 13

धृष्टय्युम्नं ततो यान्तं शारद्वतरथं प्रति । प्रतिजग्राह वेगेन कृतवर्मा महारथ:,धृष्टद्युम्नको कृपाचार्यके रथकी ओर जाते देख महारथी कृतवर्माने वेगपूर्वक उन्हें रोक दिया

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, nang makita si Dhṛṣṭadyumna na papalapit sa karwahe ni Śāradvata (Kṛpa), ang dakilang mandirigmang-karwahe na si Kṛtavarmā ay mabilis na sumalubong at humarang sa kanya.

Verse 14

युधिष्ठटिरमथायान्तं शारद्वतरथं प्रति । सपुत्रं सहसैन्यं च द्रोणपुत्रो न्‍्यवारयत्‌,इसी प्रकार पुत्र और सेनासहित युधिष्ठिरको कृपाचार्यके रथपर चढ़ाई करते देख द्रोणपुत्र अश्वत्थामाने रोका

Sinabi ni Sañjaya: Gayundin, nang makita si Yudhiṣṭhira na sumusugod patungo sa karwahe ni Śāradvata (Kṛpa), kasama ang kanyang mga anak at may kasunod na hukbo, hinarang at pinigil siya ni Aśvatthāmā, ang anak ni Droṇa.

Verse 15

नकुल॑ सहदेवं च त्वरमाणौ महारथौ । प्रतिजग्राह ते पुत्र: शरवर्षेण वारयन्‌,महारथी नकुल और सहदेव भी बड़ी उतावलीके साथ चढ़े आ रहे थे, उन्हें भी आपके पुत्रने बाण-वर्षासे रोक दिया

Wika ni Sañjaya: Sina Nakula at Sahadeva, kapwa dakilang mandirigmang nakasakay sa karwaheng pandigma, ay sumugod din nang nagmamadali; ngunit sinalubong sila ng iyong anak at pinigil ang kanilang paglusob sa pamamagitan ng pagbuhos ng ulang-palaso.

Verse 16

भीमसेनं करूषांश्व केकयान्‌ सह सृञ्जयै: । कर्णो वैकर्तनो युद्धे वारयामास भारत,भारत! भीमसेनको तथा करूष, केकय और सूंजय योद्धाओंको वैकर्तन कर्णने युद्धमें आगे बढ़नेसे रोका

Wika ni Sañjaya: Sa gitna ng labanan, si Karṇa—si Vaikartana, anak ng tagapagmaneho ng karwahe—ay humarang kay Bhīmasena at sa mga mandirigmang Karūṣa, Kekaya, at Sṛñjaya, at pinigil silang sumulong.

Verse 17

शिखण्डिनस्ततो बाणान्‌ कृप: शारद्वतो युधि । प्राहिणोत्‌ त्वरया युक्तो दिधक्षुरिव मारिष,मान्यवर! शरद्वानके पुत्र कृपाचार्य युद्धस्थलमें, मानो वे शिखण्डीको दग्ध कर डालना चाहते हों, बड़ी उतावलीके साथ उसके ऊपर बाण चलाये

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, sa gitna ng digmaan, si Kṛpa Śāradvata ay mabilis na nagpaulan ng mga palaso kay Śikhaṇḍin, na wari’y ibig siyang tupukin sa apoy.

Verse 18

ताञ्छरान्‌ प्रेषितांस्तेन समन्तात्‌ स्वर्णभूषितान्‌ । चिच्छेद खड्गमाविध्य भ्रामयंश्व॒ पुनः पुन:,उनके चलाये हुए उन सुवर्णभूषित बाणोंको शिखण्डीने बारंबार तलवार घुमाकर सब ओरसे काट डाला

Wika ni Sañjaya: Ang mga palasong may palamuting ginto na ipinana niya mula sa lahat ng panig ay paulit-ulit na pinutol ni Śikhaṇḍī, habang walang tigil niyang iniikid ang kanyang espada, muli’t muli.

Verse 19

शतचन्द्रं च तच्चर्म गौतमस्तस्य भारत । व्यधमत्‌ सायकैस्तूर्ण तत उच्चुक्रुशुर्जना:,भरतनन्दन! तब कृपाचार्यने अपने बाणोंसे शिखण्डीकी सौ चन्द्राकार चिह्लोंसे युक्त ढालको तुरंत ही छिन्न-भिन्न कर डाला। इससे सब लोग कोलाहल करने लगे

Wika ni Sañjaya: O Bhārata, si Gautama (Kṛpācārya) ay mabilis na tumusok at dumurog sa kalasag na iyon—na may sandaang sagisag na hugis-buwan—sa pamamagitan ng kanyang mga palaso. Sa gayon, umalingawngaw ang malakas na sigawan ng mga mandirigma.

Verse 20

स विचर्मा महाराज खड्गपाणिरुपाद्रवत्‌ । कृपस्य वशमापत्नो मृत्योरास्यमिवातुर:,महाराज! जैसे रोगी मौतके मुँहमें पहुँच गया हो, उसी प्रकार कृपाचार्यके वशमें पड़ा हुआ शिखण्डी अपनी ढाल कट जानेपर केवल तलवार हाथमें लिये उनकी ओर दौड़ा

Sinabi ni Sañjaya: “O Hari, si Śikhaṇḍin—naputol ang kaniyang kalasag—ay sumugod na may tabak sa kamay. Nang mapasailalim sa kapangyarihan ni Kṛpa, siya’y lumusob na wari’y maysakit na umabot na sa mismong bibig ng Kamatayan.”

Verse 21

शारद्वतशरै्ग्रस्तं क्लिश्यमानं महाबल: । चित्रकेतुसुतो राजन्‌ सुकेतुस्त्वरितो ययौ,राजन्‌! शिखण्डीको कृपाचार्यके बाणोंका ग्रास बनकर पीड़ित होते देख चित्रकेतुका पुत्र महाबली सुकेतु उसकी सहायताके लिये तुरंत आगे बढ़ा

Sinabi ni Sañjaya: “O Hari, nang makita niyang si Śikhaṇḍī ay nasakmal at pinahihirapan ng mga palaso ni Śāradvata (Kṛpa), ang makapangyarihang si Suketu—anak ni Citraketu—ay dagling sumulong upang sumaklolo.”

Verse 22

विकिरन ब्राह्मण युद्धे बहुभिर्निशितै: शरै: । अभ्यापतदमेयात्मा गौतमस्य रथं प्रति,सुकेतु अमेय आत्मबलसे सम्पन्न था। वह युद्धस्थलमें बहुसंख्यक पैने बाणोंद्वारा ब्राह्मण कृपाचार्यको आच्छादित करता हुआ उनके रथके समीप आ पहुँचा

Sinabi ni Sañjaya: “Pinag-ulan niya ng maraming matatalim na palaso ang Brāhmaṇa na si Kṛpācārya sa gitna ng labanan; at ang mandirigmang may di-masukat na diwa ay sumugod patungo sa karwahe ni Gautama.”

Verse 23

दृष्टवा च युक्त त॑ युद्धे ब्राह्मणं चरितव्रतम्‌ अपयातस्ततस्तूर्ण शिखण्डी राजसत्तम,नृपश्रेष्ठ! ब्रह्मचर्य व्रतका पालन करनेवाले ब्राह्मण कृपाचार्यको सुकेतुके साथ युद्धमें तत्पर देख शिखण्डी तुरंत वहाँसे भाग निकला

Sinabi ni Sañjaya: “O pinakadakilang hari, nang makita ni Śikhaṇḍī ang Brāhmaṇa na si Kṛpācārya—matatag sa kaniyang panatang disiplina—na handang makipaglaban kay Suketu, siya’y agad umurong at nagmamadaling tumakas mula roon.”

Verse 24

सुकेतुस्तु ततो राजन्‌ गौतमं॑ नवभि: शरै: । विद्ध्वा विव्याध सप्तत्या पुनश्चैनं त्रिभि: शरै:,राजन! तदनन्तर सुकेतुने कृपाचार्यको पहले नौ बाणोंसे बींधकर फिर तिहत्तर तीरोंसे उन्हें घायल कर दिया

Sinabi ni Sañjaya: “Pagkaraan, O Hari, tinamaan ni Suketu si Gautama (Kṛpa) ng siyam na palaso; matapos siyang mabutas, muli niya itong sinugatan ng pitumpung palaso, at muling tinamaan pa ng tatlong palaso.”

Verse 25

अथास्य सशरं चाप पुनश्चिच्छेद मारिष | सारथिं च शरेणास्य भृशं मर्मस्वताडयत्‌,आर्य! तत्पश्चात्‌ बाणसहित उनके धनुषको काट दिया और एक बाणद्वारा उनके सारथिके मर्मस्थानोंमें गहरी चोट पहुँचायी

Sañjaya said: Then, O noble one, he once again cut down his bow together with the arrow set upon it; and with a single shaft he struck that warrior’s charioteer fiercely in the vital spots. The episode underscores the ruthless precision of battlefield skill, where disabling the opponent’s means of fighting—and even targeting the support personnel—becomes a grim tactic in the collapse of restraint amid war.

Verse 26

गौतमस्तु ततः क्रुद्धो धनुर्गह्या नवं दृढम्‌ । सुकेतु त्रिंशता बाणै: सर्वमर्मस्वताडयत्‌,इससे कृपाचार्य अत्यन्त कुपित हो उठे। उन्होंने दूसरा नूतन सुदृढ़ धनुष लेकर सुकेतुके सम्पूर्ण मर्मस्थानोंमें तीस बाणोंद्वारा प्रहार किया

Sañjaya said: Then Gautama (Kṛpācārya), inflamed with anger, took up another new and sturdy bow and struck Suketu with thirty arrows, aiming at all his vital points. The scene underscores the ruthless precision of battlefield skill, where wrath and martial duty drive a teacher-warrior to decisive, life-threatening action.

Verse 27

स विद्धलितसर्वाड़: प्रचचाल रथोत्तमे | भूमिकम्पे यथा वृक्षश्नचाल कम्पितो भूशम्‌,इससे सुकेतुका सारा शरीर विह्नल होकर उस उत्तम रथपर काँपने लगा; मानो भूकम्प आनेपर कोई वृक्ष जोर-जोरसे काँपने और झूमने लगा हो

Sañjaya said: Struck and shaken in every limb, he began to tremble upon that excellent chariot—like a tree that quivers violently and sways when the earth is shaken by an earthquake. The image underscores how, amid the fury of battle, even a warrior’s bodily steadiness can be broken, revealing the crushing force of fate and combat.

Verse 28

चलतस्तस्य कायात्‌ तु शिरो ज्वलितकुण्डलम्‌ | सोष्णीषं सशिरस्त्राणं क्षुरप्रेण त्वपातयद्‌,उसी अवस्थामें कृपाचार्यने एक क्षुरप्रद्धारा सुकेतुके जगमगाते हुए कुण्डलोंसे युक्त पगड़ी और शिरस्त्राणसहित मस्तकको उसकी काँपती हुई कायासे काट गिराया

Sañjaya said: As he still moved upon the field, his head—adorned with blazing earrings—was severed from his trembling body. With a razor-edged shaft, it was struck down together with its turban and protective headgear. The scene underscores the pitiless finality of battle, where valor and status offer no refuge from the impartial consequence of weapons and time.

Verse 29

तच्छिर: प्रापतद्‌ भूमौ श्येनाहृतमिवामिषम्‌ | ततो<स्य कायो वसुधां पश्चात्‌ प्रापतदच्युत,राजन्‌! वह सिर बाजके लाये हुए मांसके टुकड़ेके समान पृथ्वीपर गिर पड़ा। उसके बाद सुकेतुका धड़ भी धराशायी हो गया

Sañjaya said: “His severed head fell upon the earth like a morsel of flesh carried off by a hawk. Thereafter, O King, his body too collapsed and struck the ground.” The simile underscores the stark, impersonal violence of battle—life reduced to prey—while the address to the king frames the report as a grave moral witness to the costs of war.

Verse 30

तस्मिन्‌ हते महाराज त्रस्तास्तस्य पुरोगमा: । गौतम समरे त्यक्त्वा दुद्रुवुस्ते दिशो दश,महाराज! सुकेतुके मारे जानेपर उसके अग्रगामी सैनिक भयभीत हो समरांगणमें कृपाचार्यको छोड़कर दसों दिशाओंकी ओर भाग निकले

Wika ni Sañjaya: “O Hari, nang siya’y napatay, sinaklot ng sindak ang mga kawal na nasa unahan ng pagsalakay. Iniwan nila si Gautama (Kṛpācārya) sa larangan ng digmaan at nagsitakas sa lahat ng sampung panig.”

Verse 31

धृष्टय्युम्नं तु समरे संनिवार्य महारथ: । कृतवर्मब्रिवीद्धृष्टस्तिष्ठ तिछठेति भारत,भारत! दूसरी ओर महारथी कृतवर्माने समरांगणमें धृष्टद्युम्मको रोककर बड़े हर्षके साथ कहा--'खड़ा रह, खड़ा रह”

Wika ni Sañjaya: “Sa gitna ng labanan, hinarang ng dakilang mandirigmang-karwahe na si Kṛtavarmā ang pagsulong ni Dhṛṣṭadyumna. Sa galak at pananabik sa sagupaan, sumigaw siya: ‘Tumindig ka—tumindig!’”

Verse 32

तदभूत्‌ तुमुल॑ युद्ध वृष्णिपार्षतयो रणे । आमिषार्थे यथा युद्ध श्येनयो: क्रुद्धयोर्नुप,नरेश्वर! जैसे मांसके टुकड़ेके लिये दो बाज क्रोधपूर्वक लड़ रहे हों, उसी प्रकार उस रणक्षेत्रमें कृतवर्मा और धृष्टद्युम्नका घोर युद्ध होने लगा

Wika ni Sañjaya: “Pagkaraan, sa larangang iyon, sumiklab ang magulong sagupaan sa pagitan ng Vṛṣṇi at ng Pārṣata. O Hari, gaya ng dalawang lawin na nagngangalit na nag-aagawan sa isang piraso ng laman—gayon nagliyab ang kakila-kilabot na tunggalian sa kapatagan ng digmaan.”

Verse 33

धृष्टद्युम्नस्तु समरे हार्दिक्यं नवभि: शरै: । आजपघानोरसि क्रुद्ध: पीडयन्‌ हृदिकात्मजम्‌,धृष्टद्युम्नने कुपित होकर कृतवर्माको पीड़ा देते हुए उसकी छातीमें नौ बाण मारे

Wika ni Sañjaya: “Sa gitna ng labanan, si Dhṛṣṭadyumna, nag-aalab sa poot, ay tumama kay Hārdikya (Kṛtavarmā) sa dibdib ng siyam na palaso, pinipiga siya nang walang luwag at dinudulot ang matinding sakit.”

Verse 34

कृतवर्मा तु समरे पार्षतेन दृढाहत: । पार्षतं॑ सरथं साशथ्वंं छादयामास सायकै:,धृष्टद्युम्मका गहरा आघात पाकर समरभूमिमें कृतवर्मने बाणोंकी वर्षा करके घोड़ों और रथसहित धृष्टद्युम्मको आच्छादित कर दिया

Wika ni Sañjaya: “Sa gitna ng labanan, si Kṛtavarmā, bagama’t matindi ang tama mula sa anak ni Pṛṣata (Dhṛṣṭadyumna), ay gumanti sa pamamagitan ng pagbuhos ng mga palaso, tinakpan si Dhṛṣṭadyumna pati ang kanyang karwahe at mga kabayo.”

Verse 35

सरथश्छादितो राजन्‌ धृष्टद्युम्नो न दृश्यते । मेघैरिव परिच्छन्नो भास्करो जलधारिभि:,राजन! जैसे जलकी धारा गिरानेवाले मेघोंसे आच्छन्न हुए सूर्यका दर्शन नहीं होता, उसी प्रकार कृतवर्मके बाणोंसे रथसहित आच्छादित हुए धृष्टद्युम्न दिखायी नहीं देते थे

Wika ni Sañjaya: “O Hari, hindi na makita si Dhṛṣṭadyumna—pati ang kaniyang karwahe ay natabingan. Gaya ng araw na naglalaho sa paningin kapag natatakpan ng mga ulap na may dalang ulan, gayon din si Dhṛṣṭadyumna ay nawala sa tanaw, nabalot ng mga palaso ni Kṛtavarman.”

Verse 36

विधूय तं बाणगणं शरै: कनकभूषणै: । व्यरोचत रणे राजन धृष्टद्युम्न: कृतव्रण:,महाराज! यद्यपि धृष्टद्युम्न घायल हो गये थे तो भी अपने सुवर्णभूषित बाणोंद्वारा कृतवर्माके शरसमूहको छिन्न-भिन्न करके प्रकाशित होने लगे

Wika ni Sañjaya: “O Hari, itinaboy ni Dhṛṣṭadyumna ang nagkumpol na mga palaso sa pamamagitan ng sarili niyang mga palasong may palamuting ginto; bagama’t sugatan na, siya’y muling nagningning sa larangan ng digmaan.”

Verse 37

ततस्तु पार्षतः क्रुद्धः शस्त्रवृष्टिं सुदारुणाम्‌ | कृतवर्माणमासाद्य व्यसृजत्‌ पृतनापति:,फिर क्रोधमें भरे हुए सेनापति धृष्टद्युम्नने कृतवर्मेक निकट जाकर उसके ऊपर अस्त्र- शस्त्रोंकी भयंकर वर्षा आरम्भ कर दी

Wika ni Sañjaya: “Pagkaraan, si Dhṛṣṭadyumna, anak ni Pṛṣata, na nag-aalab sa galit, ay lumapit kay Kṛtavarmā at nagpakawala ng isang kakila-kilabot na ulang ng mga sandata.”

Verse 38

तामापतन्तीं सहसा शस्त्रवृष्टिं सुदारुणाम्‌ । शरैरनेकसाहसैहार्दिक्यो5वारयद्‌ युधि,अपने ऊपर सहसा आती हुई उस भयंकर बाण-वर्षाको युद्धस्थलमें कृतवर्माने कई हजार बाण मारकर रोक दिया

Wika ni Sañjaya: “Nang biglang bumagsak sa kaniya ang napakakakila-kilabot na ulang ng mga sandata, hinarang iyon ni Hārdikya (Kṛtavarmā) sa larangan ng digmaan sa pamamagitan ng pagpapakawala ng libu-libong palaso.”

Verse 39

दृष्टवा तु वारितां युद्धे शस्त्रवृष्टिं दुरासदाम्‌ | कृतवर्माणमासाद्य वारयामास पार्षत:,रणभूमिमें उस दुर्जय शस्त्रवर्षाकों रोकी गयी देख धृष्टद्युम्नने कृतवर्मापर आक्रमण करके उसे आगे बढ़नेसे रोक दिया और उसके सारथिको तीखी धारवाले भल्लसे वेगपूर्वक मारकर यमलोक भेज दिया। मारा गया सारथि रथसे नीचे गिर पड़ा

Wika ni Sañjaya: “Nang makita niyang naharang sa labanan ang ulang ng mga sandatang mahirap salagin, ang anak ni Pṛṣata (Dhṛṣṭadyumna) ay sumugod kay Kṛtavarmā at pinigil siya, upang hindi na makausad pa sa larangan.”

Verse 40

सारथिं चास्य तरसा प्राहिणोद्‌ यमसादनम्‌ | भल्लेन शितधारेण स हत: प्रापतद्‌ रथात्‌,रणभूमिमें उस दुर्जय शस्त्रवर्षाकों रोकी गयी देख धृष्टद्युम्नने कृतवर्मापर आक्रमण करके उसे आगे बढ़नेसे रोक दिया और उसके सारथिको तीखी धारवाले भल्लसे वेगपूर्वक मारकर यमलोक भेज दिया। मारा गया सारथि रथसे नीचे गिर पड़ा

Wika ni Sañjaya: Sa biglang lakas, ipinadala niya ang kutsero ng taong iyon sa tahanan ni Yama, nang tamaan ng matalim na bhalla. Napatay, ang kutsero’y nahulog mula sa karwahe patungo sa larangan ng digmaan—isang pagputol sa paraan ng pagmamaniobra at pagkilos, kaya napigil ang pagsulong ng kalaban sa gitna ng mabagsik na batas ng digmaan.

Verse 41

(कृतवर्मा तु संक्रुद्धों दिधक्षुरिव पावक: । धृष्टद्युम्नमुखान्‌ सर्वान्‌ पाण्डवान्‌ पर्यवारयत्‌ ।। कृतवर्मा अत्यन्त क्रोधमें भरकर जलानेको उद्यत हुई आगके समान धृष्टद्युम्न आदि समस्त पाण्डवोंको रोकने लगा। ततो राजन महेष्वासं कृतवर्माणमाशु वै । गदां गुहा पुनर्वेगात्‌ कृतवर्माणमाहनत्‌ ।। राजन! तब धृष्टद्युम्नने गदा हाथमें लेकर पुनः बड़े वेगसे महाधनुर्थर कृतवर्मापर शीघ्र ही आघात किया। सो5तिविद्धों बलवता न्यपतन्मूर्च्छया हत: । श्रुतर्वा रथमारोप्य अपोवाह रणाजिरात्‌ ।।) उस बलवान्‌ वीरके गहरे आघातसे अत्यन्त पीड़ित एवं मूर्छित हो कृतवर्मा गिर पड़ा। तब श्रुतर्वा उसे अपने रथपर बिठाकर रणभूमिसे दूर हटा ले गया। धृष्टद्युम्नस्तु बलवाज्जित्वा शत्रुं महाबलम्‌ | कौरवान्‌ समरे तूर्ण वारयामास सायकै:,इस प्रकार बलवान धृष्टद्युम्नने उस महाबली शत्रुको जीतकर बाणोंकी वर्षा करके समरांगणमें समस्त कौरवोंको तुरंत आगे बढ़नेसे रोक दिया

Wika ni Sañjaya: Si Kṛtavarmā, nag-aalab sa galit na parang apoy na handang manunog, ay sumalakay at hinarang ang lahat ng Pāṇḍava na pinangungunahan ni Dhṛṣṭadyumna. Pagkaraan, O Hari, mabilis na dinampot ni Dhṛṣṭadyumna ang kaniyang pamalo at, sa panibagong bilis, hinampas ang dakilang mamamana na si Kṛtavarmā. Malubhang nasugatan sa lakas ng hampas, bumagsak si Kṛtavarmā, nilamon ng sakit at pagkahimatay; isinakay siya ni Śrutarmā sa kaniyang karwahe at inilayo mula sa labanan. Si Dhṛṣṭadyumna, matatag at malakas, matapos mapasuko ang makapangyarihang kaaway, ay agad na pumigil sa mga Kaurava sa pamamagitan ng ulang-palaso—ipinapakita na sa digmaan, ang mabangis na poot ay sinasalubong ng matibay na pagtutol, at ang tagumpay ay hindi sa kalupitan lamang, kundi sa katatagan at napapanahong pag-iingat sa sariling panig.

Verse 42

ततस्ते तावका योधा धृष्टद्युम्नमुपाद्रवन्‌ । सिंहनादरवं कृत्वा ततो युद्धमवर्तत,तब आपके समस्त योद्धा सिंहनाद करके धृष्टद्युम्नपर टूट पड़े। फिर वहाँ घोर युद्ध होने लगा

Wika ni Sañjaya: Pagkatapos, nagsidagsa ang iyong mga mandirigma laban kay Dhṛṣṭadyumna; nagpalabas sila ng sigaw-pandigmang tila ungol ng leon at sumalakay. Kaya’t sumiklab doon ang isang mabangis na sagupaan.

Verse 53

इस प्रकार श्रीमह्माभारत कर्णपर्वमें संकुलयुद्धविषयक तिरपनवाँ अध्याय पूरा हुआ

Sa ganito nagwakas ang ikalimampu’t ikatlong kabanata ng Karṇa Parva ng Śrī Mahābhārata, hinggil sa magulo at siksik na pagkakasalikop ng labanan sa larangan.

Verse 54

इति श्रीमहा भारते कर्णपर्वणि संकुलयुद्धे चतुष्पठ्चाशत्तमो5ध्याय:

“Iti”—Sa ganito nagwakas ang ikalimampu’t ikaapat na kabanata, na pinamagatang “Ang Magulo at Nagkakahalong Labanan,” sa Karṇa Parva ng iginagalang na Mahābhārata. Ang salaysay ni Sañjaya ay pormal na nagsasara sa bahaging ito, binibigyang-diin ang walang humpay na pagkakasalikop ng digmaan at ang mahinahong paglalagay ng epiko sa karahasan sa loob ng mas malawak na abot-tanaw ng dharma.