Adhyaya 41

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल ८८ श्लोक हैं) ता निज: - महाडीनके सिवा, जो अन्य पचीस उड़ानें कही गयी हैं, उन सबका पृथक्‌-पृथक्‌ एक-एक संपात (पंख फड़फड़ानेकी क्रिया) भी है, ये पचीस संपात जोड़नेसे एक सौ एक संख्याकी पूर्ति होती है। द्विचत्वारिशोड ध्याय: कर्णका श्रीकृष्ण और अर्जुनके प्रभावको स्वीकार करते हुए अभिमानपूर्वक शल्यको फटकारना और उनसे अपनेको परशुरामजीद्वारा और ब्राह्माणद्वारा प्राप्त हुए शापोंकी कथा सुनाना संजय उवाच मद्राधिपस्याधिरथिममहात्मा वचो निशम्याप्रियमप्रतीत: । उवाच शल्यं विदितं ममैतद्‌ यथाविधावर्जुनवासुदेवौ,संजय कहते हैं--राजन्‌! मद्रराज शल्यकी ये अप्रिय बातें सुनकर महामनस्वी अधिरथपुत्र कर्णने असंतुष्ट होकर उनसे कहा--'शल्य! अर्जुन और श्रीकृष्ण कैसे हैं, यह बात मुझे अच्छी तरह ज्ञात है

Sinabi ni Sanjaya: O Hari, nang marinig ang di-kanais-nais na mga salita ni Shalya, ang panginoon ng Madra, si Karṇa—ang marangal na anak ni Adhiratha—ay nainis. Kaya’t sinabi niya kay Shalya: “Shalya, batid ko na nang lubos kung ano ang pagkatao nina Arjuna at Vasudeva (Krishna).”

Verse 2

शौरे रथं वाहयतोअर्जुनस्य बल॑ महास्त्राणि च पाण्डवस्य । अहं विजानामि यथावदद्य परोक्षभूतं तव तत्‌ तु शल्य,“मद्रराज! अर्जुनका रथ हाँकनेवाले श्रीकृष्णके बल और पाण्डुपुत्र अर्जुनके महान्‌ दिव्यास्त्रोंकी इस समय मैं भलीभाँति जानता हूँ। तुम स्वयं उनसे अपरिचित हो

“O hari ng Madra, batid ko ngayon nang wasto ang lakas ni Shauri (Krishna) na nagmamaneho ng karwahe ni Arjuna, at ang dakilang mga sandatang makalangit ni Arjuna, anak ni Pandu. Ngunit ikaw, Shalya, ay hindi tunay na nakakakilala sa kanila.”

Verse 3

तौ चाप्यहं शस्त्रभृतां वरिष्ठौ व्यपेतभीर्योधयिष्यामि कृष्णौ । संतापयत्यभ्यधिकं नु रामा- च्छापोउ्द्य मां ब्राह्मणसत्तमाच्च,वे दोनों कृष्ण शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ हैं तो भी मैं उनके साथ निर्भय होकर युद्ध करूँगा। परंतु परशुरामजीसे तथा एक ब्राह्मणशिरोमणिसे मुझे जो शाप प्राप्त हुआ है, वह आज मुझे अधिक संताप दे रहा है

Sañjaya said: “Though those two Kṛṣṇas are foremost among weapon-bearers, I shall still fight them without fear. Yet today the curse I received from Rāma (Paraśurāma) and from a most eminent brāhmaṇa torments me all the more.”

Verse 4

अवसं वै ब्राह्मणच्छगनाहं रामे पुरा दिव्यमस्त्रं चिकीर्षु: तत्रापि मे देवराजेन विध्नो हितार्थिना फाल्गुनस्यैव शल्य,'पूर्वकालकी बात है, मैं दिव्य अस्त्रोंको प्राप्त करनेकी इच्छासे ब्राह्मणका वेष बनाकर परशुरामजीके पास रहता था। शल्य! वहाँ भी अर्जुनका ही हित चाहनेवाले देवराज इन्द्रने मेरे कार्यमें विघ्न उपस्थित कर दिया था। एक दिन गुरुदेव मेरी जाँघपर अपना मस्तक रखकर सो गये थे। उस समय इन्द्रने एक कीडेके भयंकर शरीरमें प्रवेश करके मेरी जाँघके पास आकर उसे काट लिया, काटकर उसमें भारी घाव कर दिया और इस कार्यके द्वारा इन्होंने मेरे मनोरथमें विध्न डाल दिया

Sanjaya said: Long ago, desiring to obtain divine weapons, I lived with Rama (Parashurama) in the guise of a Brahmin. Even there, O Shalya, Indra—the king of the gods—who sought only the welfare of Phalguna (Arjuna), placed an obstacle in my undertaking. (Thus, the gods themselves intervened to protect Arjuna’s destined advantage, frustrating my pursuit through deception.)

Verse 5

कृतो विभेदेन ममोरुमेत्य प्रविश्य कीटस्य तनुं विरूपाम्‌ । ममोसमेत्य प्रबिभेद कीट: सुप्ते गुरौ तत्र शिरो निधाय,'पूर्वकालकी बात है, मैं दिव्य अस्त्रोंको प्राप्त करनेकी इच्छासे ब्राह्मणका वेष बनाकर परशुरामजीके पास रहता था। शल्य! वहाँ भी अर्जुनका ही हित चाहनेवाले देवराज इन्द्रने मेरे कार्यमें विघ्न उपस्थित कर दिया था। एक दिन गुरुदेव मेरी जाँघपर अपना मस्तक रखकर सो गये थे। उस समय इन्द्रने एक कीडेके भयंकर शरीरमें प्रवेश करके मेरी जाँघके पास आकर उसे काट लिया, काटकर उसमें भारी घाव कर दिया और इस कार्यके द्वारा इन्होंने मेरे मनोरथमें विध्न डाल दिया

Sañjaya said: “Having assumed a hideous worm’s body by a contrivance, it came to my thigh and entered it. Approaching me, the worm bored into my flesh while my teacher slept with his head resting there. Thus an obstacle was laid in my endeavor—an act of covert interference meant to thwart my pursuit of divine weapons.”

Verse 6

ऊरुप्रभेदाच्च महान्‌ बभूव शरीरतो मे घनशोणितौघ: । गुरोर्भयाच्चापि न चेलिवानहं ततो विबुद्धों ददृशे स विप्र:,'जाँघमें घाव हो जानेके कारण मेरे शरीरसे गाढ़े रक्तका महान्‌ प्रवाह बह चला; परंतु गुरुके जागनेके भयसे मैं तनिक भी विचलित नहीं हुआ। तत्पश्चात्‌ जब गुरुजी जागे, तब उन्होंने यह सब कुछ देखा

Because my thigh was pierced, a great, thick torrent of blood began to flow from my body. Yet, out of fear that my teacher might awaken, I did not stir even slightly. Then, when the teacher did wake, that brahmin saw what had happened.

Verse 7

स धैर्ययुक्त प्रसमीक्ष्य मां वै नत्वं विप्र: कोडसि सत्यं वदेति । तस्मै तदा55त्मानमहं यथाव- दाख्यातवान्‌ सूत इत्येव शल्य,“शल्य! उन्होंने मुझे ऐसे धैर्यसे युक्त देखकर पूछा--“अरे! तू ब्राह्मण तो है नहीं; फिर कौन है? सच-सच बता दे।” तब मैंने उनसे अपना यथार्थ परिचय देते हुए इस प्रकार कहा --'भगवन! मैं सूत हूँ!

Sañjaya said: Seeing me steady and composed, he questioned me: “You are not a brāhmaṇa—who are you? Speak the truth.” Then, to him, I disclosed my identity exactly as it was, saying, “O Śalya, I am a sūta.”

Verse 8

स मां निशम्याथ महातपस्वी संशप्तवान्‌ रोषपरीतचेता: । सूतोपधावाप्तमिदं तवास्त्र न कर्मकाले प्रतिभास्यति त्वाम्‌,“तदनन्तर मेरा वृत्तान्त सुनकर महातपस्वी परशुरामजीके मनमें मेरे प्रति अत्यन्त रोष भर गया और उन्होंने मुझे शाप देते हुए कहा--'सूत! तूने छल करके यह ब्रह्मास्त्र प्राप्त किया है। इसलिये काम पड़नेपर तेरा यह अस्त्र तुझे याद न आयेगा

Sinabi ni Sañjaya: Nang marinig niya ang aking salaysay, ang dakilang asceta (Paraśurāma), na nabalot ng poot ang isipan, ay nagbitiw ng sumpa: “O sūta! Sa panlilinlang mo nakuha ang sandatang ito. Kaya kapag dumating ang sandali ng pagkilos, hindi ito sasagi sa iyong alaala.”

Verse 9

अन्यत्र तस्मात्‌ तव मृत्युकाला- दब्राद्माणे ब्रह्म न हि ध्रुवं स्यात्‌ । तदद्य पर्याप्तमतीव चास्त्र- मस्मिन्‌ संग्रामे तुमुलेडतीव भीमे,“तेरी मृत्युके समयको छोड़कर अन्य अवसरोंपर ही यह अस्त्र तेरे काम आ सकता है; क्योंकि ब्राह्मणेतर मनुष्यमें यह ब्रह्मास्त्र सदा स्थिर नहीं रह सकता।” वह अस्त्र आज इस अत्यन्त भयंकर तुमुल संग्राममें पर्याप्त काम दे सकता है

Sinabi ni Sañjaya: “Maliban sa oras na itinakda para sa iyong kamatayan, maaari kang paglingkuran ng sandatang ito sa ibang pagkakataon; sapagkat sa hindi brāhmaṇa, ang Brahmāstra ay hindi nananatiling matatag. Ngunit ngayon, sa napakakakila-kilabot at magulong labanan na ito, ang sandatang iyon ay higit pang sasapat.”

Verse 10

योडयं शल्य भरतेषूपपन्न: प्रकर्षण: सर्वहरो5तिभीम: । सो5भिमन्ये क्षत्रियाणां प्रवीरान्‌ प्रतापिता बलवान वै विमर्द:,“शल्य! वीरोंको आकृष्ट करनेवाला, सर्वसंहारक और अत्यन्त भयंकर जो यह प्रबल संग्राम भरतवंशी क्षत्रियोंपर आ पड़ा है, वह क्षत्रिय-जातिके प्रधान-प्रधान वीरोंको निश्चय ही संतप्त करेगा, ऐसा मेरा विश्वास है

Sinabi ni Sañjaya: “O Śalya, ang makapangyarihang sagupaan na ito na bumagsak sa mga mandirigmang Bharata—humihila sa mga bayani sa pagkakagapos nito, nag-aalis ng lahat, at nakapangingilabot nang di masukat—ay, sa aking paniniwala, tiyak na magpapasiklab ng pagdurusa sa mga pangunahing kampeon sa hanay ng mga kṣatriya.”

Verse 11

शल्योग्रधन्वानमहं वरिष्ठ तरस्विनं भीममसहांवीर्यम्‌ । सत्यप्रतिज्ञं युधि पाण्डवेयं धनंजयं मृत्युमुखं नयिष्ये,'शल्य! आज मैं युद्धमें भयंकर धनुष धारण करनेवाले सर्वश्रेष्ठ, वेगवान, भयंकर, असहापराक्रमी और सत्यप्रतिज्ञ पाण्डुपुत्र अर्जुनको मौतके मुखमें भेज दूँगा

“O Śalya, ngayong araw, sa digmaan, ihahatid ko si Dhanañjaya Arjuna, anak ni Pāṇḍu—ang pinakadakila, ubod ng bilis, may tangan na kakila-kilabot na busog, di-matiis ang tapang at lakas, at tapat sa panata—sa bunganga ng kamatayan.”

Verse 12

अस्त्र॑ ततो<न्यत्‌ प्रतिपन्नमद्य येन क्षेप्स्थे समरे शत्रुपूगान्‌ । प्रतापिनं बलवन्तं कृतास्त्रं तमुग्रधन्चानममितौजसं च

Sinabi ni Sañjaya: “Ngayon ay kinuha mo ang isa pang sandata—na sa gitna ng sagupaan ay balak mong ipuksa ang mga hanay ng kaaway. Ang mandirigmang iyon ay makapangyarihan at malakas, ganap na bihasa sa mga sandata, isang mabangis na mamamana, at may lakas na di masukat.”

Verse 13

अपां पतिर्वेगवानप्रमेयो निमज्जयिष्यन्‌ बहुला: प्रजाश्न

Sinabi ni Sañjaya: “Ang Panginoon ng mga tubig—mabilis at lampas sa sukat—ay waring naglalayong ilubog ang napakaraming tao.”

Verse 14

प्रमुड्चन्तं बाणसंघानमेयान्‌ मर्मच्छिदो वीरहण: सुपत्रान्‌

Sinabi ni Sañjaya: “Nagpapakawala siya ng di-mabilang na bugso ng mga palaso—mga palasong may magagandang balahibo—na tumatama sa mga mahalagang bahagi, pumapatay ng mga bayani—kaya’t lalong tumitindi ang dahas ng labanan sa nakamamatay na katumpakan.”

Verse 15

कुन्तीपुत्रं यत्र योत्स्यामि युद्धे ज्यां कर्षतामुत्तममद्य लोके । “उसी प्रकार मैं भी मर्मस्थलको विदीर्ण कर देनेवाले, सुन्दर पंखोंसे युक्त, असंख्य, वीरविनाशक बाण-समूहोंका प्रयोग करनेवाले उन कुन्तीकुमार अर्जुनके साथ रणभूमिमें युद्ध करूँगा, जो इस जगतके भीतर प्रत्यंचा खींचनेवाले वीरोंमें सबसे उत्तम हैं ।। १४ ई ।। एवं बलेनातिबल महास्त्र समुद्रकल्पं सुदुरापमुग्रम्‌

Sinabi ni Sañjaya: “Doon, sa larangan ng digmaan, makikipaglaban ako kay Arjuna, anak ni Kuntī—na sa mundong ito’y pinakadakila sa mga bayani sa paghila ng bagting ng pana—haharapin ko siya sa digmaan habang pinakakawalan niya ang di-mabilang na magagandang palasong may balahibo, tumatagos sa mga mahalagang bahagi at nagpapabagsak maging sa pinakamatatapang.”

Verse 16

अद्याहवे यस्य न तुल्यमन्यं मन्ये मनुष्यं धनुराददानम्‌

Sinabi ni Sañjaya: “Ngayong araw, sa larangan ng digmaan, inaakala kong wala nang ibang taong makapapantay sa kanya habang inaangkin niya ang kanyang pana.”

Verse 17

अतीव मानी पाण्डवो युद्धकामो हामानुषैरेष्यति मे महास्त्रै:

Sinabi ni Sañjaya: “Ang Pāṇḍava na iyon, labis ang pagmamataas at sabik sa labanan, ay darating laban sa akin na may mga dakilang sandatang may kapangyarihang higit sa tao.”

Verse 18

सहस्ररश्मिप्रतिमं ज्वलन्तं दिशश्च सर्वा: प्रतपन्तमुग्रम्‌

Wika ni Sañjaya: “Nagniningas na tila araw na may sanlibong sinag—mabangis at nakapapaso—wari’y sinusunog nito ang lahat ng dako.”

Verse 19

तमोनुद मेघ इवातिमात्रं धनंजयं छादयिष्यामि बाणै: | '“सहस्रों किरणोंवाले सूर्यके सदृश प्रकाशित हो सम्पूर्ण दिशाओंको ताप देते हुए भयंकर वीर अर्जुनको मैं अपने बाणोंद्वारा उसी प्रकार अत्यन्त आच्छादित कर दूँगा, जैसे मेघ अन्धकारनाशक सूर्यदेवको ढक देता है ।। वैश्वानरं धूमशिखं ज्वलन्तं तेजस्विनं लोकमिदं दहन्तम्‌

Wika ni Sañjaya: “Lulunurin ko si Dhanañjaya ng isang napakalakas na ulang-palaso, gaya ng ulap na tumatakip sa araw na nagpapawi ng dilim. Bagama’t nagliliyab si Arjuna na tila araw na may sanlibong sinag at pinapaso ang lahat ng dako sa kanyang liwanag, tatakpan ko pa rin ang kakila-kilabot na bayani na iyon ng aking mga palaso.”

Verse 20

आशीदविपष॑ दुर्धरमप्रमेयं सुतीक्षणदंष्टं ज्वलनप्रभावम्‌

Wika ni Sañjaya: “Ito’y gaya ng ahas—mahirap salagin, lampas sa sukat—ubod ng talas ang mga pangil, at ang likas nitong anyo’y nagliliyab na parang apoy.”

Verse 21

प्रमाथिनं बलवन्तं प्रहारिणं प्रभञ्जनं मातरिश्वानमुग्रम्‌

Wika ni Sañjaya: “(Siya’y) isang puwersang dumudurog—makapangyarihan, walang tigil sa pananagupa—gaya ng bagyo, gaya ni Mātariśvan (ang Hangin) na mabangis.”

Verse 22

विशारदं रथमार्गेषु शक्तं धुर्य नित्यं समरेषु प्रवीरम्‌

Wika ni Sañjaya: “Dalubhasa siya sa mga landas ng karwaheng pandigma, may kakayahan at maaasahan na parang pangunahing pinuno, laging matatag sa mga labanan, at isang bayaning napatunayan na.”

Verse 23

अद्याहवे यस्य न तुल्यमन्यं मन्ये मनुष्यं धनुराददानम्‌

Sinabi ni Sañjaya: “Ngayong araw, sa larangang-digma na ito, inaakala kong wala nang ibang taong kapantay niya—kapag iniaangat niya ang kanyang pana.”

Verse 24

यः सर्वभूतानि सदैवतानि प्रस्थेडघजयत्‌ खाण्डवे सव्यसाची

Sinabi ni Sañjaya: “Ang siyang nagapi sa gubat ng Khāṇḍava ang lahat ng nilalang—kasama ang kanilang mga banal na tagapangalaga—ay si Arjuna, ang Savyasācin, ang dalubhasang mamamana na kayang bumaril gamit ang dalawang kamay.”

Verse 25

मानी कृतास्त्र: कृतहस्तयोगो दिव्यास्त्रविच्छुवेतहय: प्रमाथी

Sinabi ni Sañjaya: “May pagmamataas at matibay na tiwala, ganap na sanay sa paggamit ng mga sandata at bihasa sa labang-kamay, siya’y isang mabangis na mandirigma—nakaaalam ng mga banal na sandata, kasingbilis ng kabayong mahusay ang pagpapatakbo, at kayang dumurog ng mga kalaban sa digmaan.”

Verse 26

योत्स्याम्येनं शल्य धनंजयं वै मृत्युं पुरस्कृत्य रणे जयं वा

Sinabi ni Sañjaya: “Makikipaglaban ako sa kanya—kay Dhanañjaya—O Śalya, sa digmaan, na inilalagay sa unahan ko ang kamatayan; o kung hindi man, makakamit ko ang tagumpay.”

Verse 27

तस्याहवे पौरुषं पाण्डवस्य ब्रूयां हृष्ट: समितौ क्षत्रियाणाम्‌

Sinabi ni Sañjaya: “Sa labang ito, ikalulugod kong isalaysay ang kagitingan ng Pāṇḍava na iyon, na naipamalas sa pagtitipon ng mga mandirigma.”

Verse 28

अप्रियो य: पुरुषो निष्ठुरो हि क्षुद्र: क्षेप्ता क्षमिणश्नाक्षमावान्‌

Sinabi ni Sañjaya: “Ang taong kasuklam-suklam, tunay na malupit at hamak—yaong sanay maghagis ng pang-iinsulto—bagama’t wari’y ‘matiisin’, sa katotohanan ay hindi marunong magpatawad.”

Verse 29

अवोचचस्त्वं पाण्डवार्थेडप्रियाणि प्रधर्षयन्‌ मां मूढवत्‌ पापकर्मन्‌

Sinabi ni Sañjaya: “Ngunit ikaw, dahil sa poot laban sa panig ng mga Pāṇḍava, ay nagsalita ng mga salitang di-kanais-nais—iniinsulto mo ako na parang hangal, O gumagawa ng kasalanan.”

Verse 30

कालस्त्वयं प्रत्युययाति दारुणो दुर्योधनो युद्धमुपागमद्‌ यत्‌

Sinabi ni Sañjaya: “Ang mabagsik at walang-awa na Panahon ay bumabalik upang sumalakay sa atin; sapagkat si Duryodhana ay sumulong na sa digmaan.”

Verse 31

मित्र मिन्देर्नन्दते: प्रीयतेर्वा संत्रायतेर्मिनुतेमोदतेर्वा

Sinabi ni Sañjaya: “Ang kaibigan ay yaong dahil sa kanya’y nagagalak ang tao, o nakadarama ng pagmamahal; o yaong nagtatanggol; o yaong kasama sa ligaya.”

Verse 32

शत्रु: शदे: शासतेर्वा श्यतेर्वा शणातेर्वा श्वसते: सीदते्वा

Sinabi ni Sañjaya: “Ang salitang ‘kaaway’ (śatru) ay nauunawaan sa iba’t ibang diwa—yaong nananakit, yaong namumuno o nagpaparusa, yaong tumutusok o humahampas, yaong lumilipol, yaong humihinga palabas (na wari’y lalamon), o yaong nagpapalubog sa kapighatian ng iba.”

Verse 33

दुर्योधनार्थे तव च प्रियार्थ यशोडर्थमात्मार्थमपीश्वरार्थम्‌

Sinabi ni Sañjaya: “Para sa layunin ni Duryodhana, at para sa iyong minamahal na hangarin; para sa dangal at katanyagan, para sa sariling kapakinabangan, at maging para sa Panginoon—(isinasagawa ang gawang ito).”

Verse 34

अस्त्राणि पश्याद्य ममोत्तमानि ब्राह्माणि दिव्यान्यथ मानुषाणि

Sinabi ni Sañjaya: “Masdan mo ngayon ang aking pinakamahuhusay na sandata—yaong mga banal na sandatang Brahma, makalangit ang kapangyarihan, at pati yaong nagmula sa tao.”

Verse 35

अस्त्रं ब्राह्म॑ं मनसा युध्यजेयं क्षेप्स्ये पार्थायाप्रमेयं जयाय । तेनापि मे नैव मुच्येत युद्धे न चेत्‌ पतेद्‌ विषमे मे5द्य चक्रम्‌,“मैं युद्धमें अजेय तथा असीम शक्तिशाली ब्रह्मास्त्रका मन-ही-मन स्मरण करके अपनी विजयके लिये अर्जुनपर प्रहार करूँगा। यदि मेरे रथका पहिया किसी विषम स्थानमें न फँस जाय तो उस अस्त्रसे अर्जुन रणभूमिमें जीवित नहीं छूट सकते

Sinabi ni Sañjaya: “Sa pamamagitan ng pagbigkas sa isip, gagamitin ko ang di-masusukat na sandatang Brahmā at ihahagis iyon kay Pārtha upang magwagi. Sa sandatang iyon, hindi siya makaliligtas nang buhay sa labanan—kung hindi lamang lulubog ngayon ang gulong ng aking karwahe sa lupang baku-bako.”

Verse 36

वैवस्वताद्‌ दण्डहस्ताद्वरुणाद्‌ वापि पाशिन: । सगदाद्‌ वा धनपते: सवज़ाद्‌ वापि वासवात्‌,सह युद्ध हि मे ताभ्यां साम्पराये भविष्यति । “शल्य! मैं दण्डधारी सूर्यपुत्र यमराजसे, पाशधारी वरुणसे, गदा हाथमें लिये हुए कुबेरसे, वज्रधारी इन्द्रसे अथवा दूसरे किसी आततायी शत्रुसे भी कभी नहीं डरता। इस बातको तुम अच्छी तरह समझ लो। इसीलिये मुझे अर्जुन और श्रीकृष्णसे भी कोई भय नहीं है। उन दोनोंके साथ रणक्षेत्रमें मेरा युद्ध अवश्य होगा

Sinabi ni Sañjaya: “Hindi ko kinatatakutan si Yama, anak ni Vivasvat, na may hawak na pamalo; ni si Varuṇa na may tali; ni si Kubera, panginoon ng yaman, na may hawak na pamalo (gada); ni si Vāsava (Indra) na may kulog na sandata—ni alinmang marahas na kaaway. Unawain mo ito nang mabuti: kaya’t wala rin akong takot kina Arjuna at Śrī Kṛṣṇa. Sa huling pagtutuos, tiyak na magaganap ang aking labanan laban sa kanilang dalawa.”

Verse 37

अन्यस्मादपि कस्माच्चिदमित्रादाततायिन: । इति शल्य विजानीहि यथा नाहं बिभेम्यत: ।। तस्मान्न मे भयं पार्थान्नापि चैव जनार्दनात्‌,सह युद्ध हि मे ताभ्यां साम्पराये भविष्यति । “शल्य! मैं दण्डधारी सूर्यपुत्र यमराजसे, पाशधारी वरुणसे, गदा हाथमें लिये हुए कुबेरसे, वज्रधारी इन्द्रसे अथवा दूसरे किसी आततायी शत्रुसे भी कभी नहीं डरता। इस बातको तुम अच्छी तरह समझ लो। इसीलिये मुझे अर्जुन और श्रीकृष्णसे भी कोई भय नहीं है। उन दोनोंके साथ रणक्षेत्रमें मेरा युद्ध अवश्य होगा

Sinabi ni Sañjaya: “O Śalya, unawain mong mabuti: wala akong takot sa sinumang kaaway, kahit sa manlulusob na nananaksak nang palihim. Kaya’t wala akong takot kay Pārtha (Arjuna) ni kay Janārdana (Kṛṣṇa). Sa huling pasya ng digmaan, tiyak na darating ang aking pakikipaglaban sa kanilang dalawa.”

Verse 38

।। कदाचित्‌ विजयस्याहमस्त्रहेतोरटन्नूप,“नरेश्वरर एक समयकी बात है, मैं शस्त्रोंके अभ्यासके लिये विजय नामक एक ब्राह्मणगके आश्रमके आसपास विचरण कर रहा था। उस समय घोर एवं भयंकर बाण चलाते हुए मैंने अनजानमें ही असावधानीके कारण उस ब्राह्मणकी होमधेनुके बछड़ेको एक बाणसे मार डाला

Wika ni Sanjaya: “O hari, minsan, habang ako’y naglilibot malapit sa ashram ng isang Brahmin na nagngangalang Vijaya upang magsanay ng mga sandata, nagpapakawala ako ng mababangis at nakapanghihilakbot na mga palaso. Sa aking kamangmangan, dahil sa lubos na kapabayaan, tinamaan at napatay ko sa iisang palaso ang guya ng sagradong bakang panghandog (homadhenu) ng Brahmin na iyon.”

Verse 39

अज्ञानद्धि क्षिपन्‌ बाणान्‌ घोररूपान्‌ भयानकान्‌ | होमधेन्वा वत्समस्य प्रमत्त इषुणाहनम्‌,“नरेश्वरर एक समयकी बात है, मैं शस्त्रोंके अभ्यासके लिये विजय नामक एक ब्राह्मणगके आश्रमके आसपास विचरण कर रहा था। उस समय घोर एवं भयंकर बाण चलाते हुए मैंने अनजानमें ही असावधानीके कारण उस ब्राह्मणकी होमधेनुके बछड़ेको एक बाणसे मार डाला

Wika ni Sanjaya: “Sa kamangmangan, habang nagpapakawala ako ng mga palasong nakapanghihilakbot at nakatatakot, sa kapabayaan ay napatumba ko sa iisang palaso ang guya ng sagradong bakang panghandog (homadhenu) ng Brahmin na iyon.”

Verse 40

चरन्तं विजने शल्य ततो<नुव्याजहार माम्‌ । यस्मात्‌ त्वया प्रमत्तेन होमधेन्वा हत: सुतः

Wika ni Sanjaya: “Habang ako’y naglalakad sa isang liblib na pook, saka ako kinausap ni Śalya: ‘Dahil sa iyo—sa iyong kapabayaan—napaslang ang aking anak: ang guya ng homadhenu.’”

Verse 41

श्वश्रे ते पततां चक्रमिति मां ब्राह्मणो<ब्रवीत्‌ । युध्यमानस्य संग्रामे प्राप्तस्यैकायनं भयम्‌

Wika ni Sanjaya: “May isang Brahmin na nagsabi sa akin: ‘O manugang, nawa’y bumagsak ang iyong gulong!’—sa panahong ako’y nakikipaglaban sa gitna ng digmaan, at narating ko ang iisang matinding takot na wala nang takas.”

Verse 42

“शल्य! तब उस ब्राह्मणने एकान्तमें घूमते हुए मुझसे आकर कहा--*तुमने प्रमादवश मेरी होमधेनुके बछड़ेको मार डाला है। इसलिये तुम जिस समय रणक्षेत्रमें युद्ध करते-करते अत्यन्त भयको प्राप्त होओ उसी समय तुम्हारे रथका पहिया गड्ढेमें गिर जाय” ।। तस्माद्‌ बिभेमि बलवद्‌ ब्राह्मणव्याह्रतादहम्‌ । एते हि सोमराजान ईश्वरा: सुखदुःखयो:,इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि कर्णशल्यसंवादे द्विचत्वारिंशो5ध्याय:

Wika ni Sanjaya: “O Śalya, pagkaraan, ang Brahmin na iyon, habang ako’y naglalakad mag-isa sa isang liblib na lugar, ay lumapit sa akin at nagsabi: ‘Sa iyong kapabayaan, napatay mo ang guya ng aking sagradong bakang panghandog (homadhenu). Kaya sa mismong sandaling ikaw ay nakikipaglaban sa larangan ng digmaan at masakmal ng sukdulang takot, sa sandaling iyon lulubog sa hukay ang gulong ng iyong karwahe.’ Kaya’t labis kong kinatatakutan ang mga salitang binigkas ng Brahmin; sapagkat ang gayong mga pahayag ay may kapangyarihan sa ligaya at dalamhati.”

Verse 43

77५ बह: * ८/5३१४ ४४.” 'ब्राह्मणके उस शापसे मुझे अधिक भय हो रहा है। ये ब्राह्मण, जिनके राजा चन्द्रमा हैं, अपने शाप या वरदानद्वारा दूसरोंको दुःख एवं सुख देनेमें समर्थ हैं ।। अदां तस्मै गोसहस्रं बलीवर्दाश्व षघट्शतान्‌ । प्रसाद॑ न लभे शल्य ब्राह्मुणान्मद्रकेश्वर,“मद्रराज शल्य! मैं ब्राह्मणको एक हजार गौएँ और छ: सौ बैल दे रहा था; परंतु उससे उसका कृपाप्रसाद न प्राप्त कर सका

Sinabi ni Sañjaya: “Ang sumpa ng brāhmaṇa na iyon ay lalo pang nagdulot sa akin ng matinding pangamba. Ang mga brāhmaṇa—na ang kanilang pinuno ay ang Buwan—ay may kapangyarihan, sa pamamagitan ng sumpa o biyaya, na magpataw ng pagdurusa o magbigay ng ligaya sa iba. O Śalya, panginoon ng Madra! Inialay ko sa kanya ang isang libong baka at anim na raang toro at mga kabayo, ngunit hindi ko pa rin nakamtan ang kanyang mahabaging pagsang-ayon.”

Verse 44

ईषादन्तान्‌ सप्तशतान्‌ दासीदासशतानि च । ददतो द्विजमुख्यो मे प्रसादं न चकार स:,“हलदण्डके समान दाँतोंवाले सात सौ हाथी और सैकड़ों दास-दासियोंके देनेपर भी उस श्रेष्ठ ब्राह्मणने मुझपर कृपा नहीं की

Sinabi ni Sañjaya: “Kahit inialay ko ang pitong daang elepante na ang mga pangil ay tila talim ng araro, kasama ang daan-daang aliping lalaki at babae, ang pinakadakilang brāhmaṇa ay hindi pa rin nagkaloob ng pabor sa akin.”

Verse 45

कृष्णानां श्वेतवत्सानां सहस्राणि चतुर्दश । आहरं न लभे तस्मात्‌ प्रसादं द्विजसत्तमात्‌,'श्वेत बछड़ेवाली चौदह हजार काली गौएँ मैं उसे देनेके लिये ले आया तो भी उस श्रेष्ठ ब्राह्मणसे अनुग्रह न पा सका

Sinabi ni Sañjaya: “Kahit dinala ko ang labing-apat na libong itim na baka, na bawat isa’y may puting guya, hindi ko pa rin nakamtan ang pabor ng pinakadakilang brāhmaṇa.”

Verse 46

ऋद्ध गृहं सर्वकामैर्यच्च मे वसु किंचन । तत्‌ सर्वमस्मै सत्कृत्य प्रयच्छामि न चेच्छति,“मैं सम्पूर्ण भोगोंसे सम्पन्न समृद्धिशाली घर और जो कुछ भी धन मेरे पास था, वह सब उस ब्राह्मणको सत्कारपूर्वक देने लगा; परंतु उसने कुछ भी लेनेकी इच्छा नहीं की

Sinabi ni Sañjaya: “Ipinagkaloob ko sa brāhmaṇa, nang may nararapat na paggalang, ang aking masaganang tahanan na hitik sa lahat ng kaginhawahan, at ang lahat ng yaman na nasa akin. Ngunit wala siyang ipinakitang pagnanais na tumanggap ng anuman.”

Verse 47

ततोअब्रवीन्मां याचन्तमपराध॑ प्रयत्नत: । व्याहृतं यन्मया सूत तत्‌ तथा न तदन्यथा,“उस समय मैं प्रयत्नपूर्वक अपने अपराधके लिये क्षमायाचना करने लगा। तब ब्राह्मणने कहा--'सूत! मैंने जो कह दिया, वह वैसा ही होकर रहेगा। वह पलट नहीं सकता

Pagkaraan, taimtim akong nakiusap ng kapatawaran sa aking pagkakasala. At sinabi sa akin ng brāhmaṇa: “Sūta, ang salitang aking binigkas ay mangyayari nang gayon na gayon; hindi ito maaaring maging iba.”

Verse 48

अनुतोक्तं प्रजां हन्यात्‌ तत: पापमवाप्नुयाम्‌ तस्माद्‌ धर्माभिरक्षार्थ नानृतं वक्तुमुत्सहे,“असत्य भाषण प्रजाका नाश कर देता है, अतः मैं झूठ बोलनेसे पापका भागी होऊँगा; इसीलिये धर्मकी रक्षाके उद्देश्यसे मैं मिथ्या भाषण नहीं कर सकता

Wika ni Sañjaya: “Kung sasabihin ko ang hindi dapat sabihin, maaari nitong idulot ang kapahamakan sa mga tao, at magkakamit ako ng kasalanan dahil doon. Kaya, alang-alang sa pag-iingat sa dharma, hindi ko kayang magbitaw ng kasinungalingan.”

Verse 49

मा त्वं ब्रह्मग॒तिं हिंस्या: प्रायश्षित्तं कृतं त्वया । मद्वाक्यं नानृतं लोके कश्ित्‌ कुर्यात्‌ समाप्लुहि,“तुम (लोभ देकर) ब्राह्मणकी उत्तम गतिका विनाश न करो। तुमने पश्चात्ताप और दानद्वारा उस वत्सवथका प्रायश्चित्त कर लिया। जगतमें कोई भी मेरे कहे हुए वचनको मिथ्या नहीं कर सकता; इसलिये मेरा शाप तुझे प्राप्त होगा ही'

Wika ni Sañjaya: “Huwag mong, sa pamamagitan ng pag-aalok ng kasakiman, wasakin ang pinakamataas na hantungan ng isang brāhmaṇa. Natubos mo na ang gawaing iyon sa pamamagitan ng pagsisisi at pagbibigay. Sa mundong ito, walang makapagpapawalang-bisa sa salitang binigkas ko; kaya ang aking sumpa ay tiyak na darating sa iyo.”

Verse 50

इत्येतत्ते मया प्रोक्तं क्षिप्तेनापि सुद्तत्तया । जानामि व्वां विक्षिपन्तं जोषमास्स्वोत्तरं शूणु,“मद्रराज! यद्यपि तुमने मुझपर आशक्षेप किये हैं, तथापि सुहृद्‌ होनेके नाते मैंने तुमसे ये सारी बातें कह दी हैं। मैं जानता हूँ, तुम अब भी निन्‍्दा करनेसे बाज न आओगे, तो भी कहता हूँ कि चुप होकर बैठो और अबसे जो कुछ कहूँ, उसे सुनो”

Wika ni Sañjaya: “Iyan ang sinabi ko sa iyo, kahit nagsalita ka nang may poot; ngunit dahil sa mabuting kalooban, nagsalita ako nang tuwiran. Alam kong magpapatuloy ka pa rin sa paghahanap ng mali; gayunman, pigilan mo ang sarili, umupo nang tahimik, at ngayon pakinggan mo ang susunod kong sasabihin.”

Verse 123

क्रूरं शूरं रौद्रममित्रसाहं धनंजयं संयुगे5हं हनिष्ये । “उस ब्रह्मास्त्रसे भिन्न एक दूसरा अस्त्र भी मुझे प्राप्त है, जिससे आज समरांगणनमें मैं शत्रुसमूहोंको मार भगाऊँगा तथा उन भयंकर धनुर्धर, अमिततेजस्वी, प्रतापी, बलवान्‌, अस्त्रवेत्ता, क्रूर, शूर, रौद्ररूपधारी तथा शत्रुओंका वेग सहन करनेमें समर्थ अर्जुनको भी युद्धमें मार डालूँगा

Wika ni Sañjaya: “Sa gitna ng labanan, papatayin ko si Dhanañjaya (Arjuna)—yaong mabangis at magiting na mandirigma, kakila-kilabot ang anyo, na kayang salagin ang bugso ng mga kaaway.”

Verse 133

महावेगं संकुरुते समुद्रो वेला चैनं धारयत्यप्रमेयम्‌ । “जलका स्वामी, वेगवान्‌ और अप्रमेय समुद्र बहुत लोगोंको निमग्न कर देनेके लिये अपना महान्‌ वेग प्रकट करता है; परंतु तटकी भूमि उस अनन्त महासागरको भी रोक लेती है

Wika ni Sañjaya: “Ang karagatan, mabilis at di masukat, ay nagtitipon at nagpapakawala ng dambuhalang bugso na kayang lumunod ng marami; ngunit ang pampang—ang hangganan nito—ay pumipigil kahit sa napakalawak na dagat.”

Verse 153

शरौघधिणं पार्थिवान्‌ मज्जयन्तं वेलेव पार्थमिषुभि: संसहिष्ये । “कुन्तीकुमार अर्जुन अत्यन्त बलशाली, महान्‌ अस्त्रधारी, समुद्रके समान दुर्लड्घ्य, भयंकर, बाणसमूहोंकी धारा बहानेवाले और बहुसंख्यक भूपालोंको डुबो देनेवाले हैं; तथापि मैं समुद्रको रोकनेवाली तटभूमिके समान अपने बाणोंद्वारा अर्जुनको बलपूर्वक रोकूँगा और उनका वेग सहन करूँगा

Wika ni Sañjaya: “Titiis ko ang bugso ng mga palaso ni Pārtha (Arjuna). Gaya ng dalampasigang pumipigil sa dagat, haharapin ko siya habang ibinubuhos niya ang ulang-palaso na kayang lumunod sa napakaraming hari. Si Arjuna, anak ni Kuntī, ay lubhang makapangyarihan, dalubhasa sa dakilang mga sandata—nakapangingilabot, mahirap tawirin na gaya ng dagat, at walang tigil sa pagpapakawala ng mga palaso. Gayunman, pipigilan ko si Arjuna sa pamamagitan ng sarili kong mga palaso at dadalhin ko ang bigat ng kanyang paglusob.”

Verse 166

सुरासुरान्‌ युधि वै यो जयेत तेनाद्य मे पश्य युद्ध सुघोरम्‌ । “आज मैं युद्धमें जिनके समान इस समय किसी दूसरे मनुष्यको नहीं मानता, जो हाथमें धनुष लेकर रणभूमिमें देवताओं और असुरोंको भी परास्त कर सकते हैं, उन्हीं वीर अर्जुनके साथ आज मेरा अत्यन्त घोर युद्ध होगा; उसे तुम देखना

Wika ni Sañjaya: “Ngayong araw, masdan ninyo ang aking digmaang lubhang kakila-kilabot. Ngayon ay magkakaroon ako ng napakabangis na labanan laban sa bayaning si Arjuna—na sa sandaling ito’y wala akong kinikilalang taong kapantay niya; na kapag tangan ang busog sa larangan, kaya niyang daigin maging ang mga diyos at mga asura. Masdan ninyo ang digmaang iyon.”

Verse 176

तस्यास्त्रमस्त्रै: प्रतिहत्य संख्ये बाणोत्तमै: पातयिष्यामि पार्थम्‌ | “अत्यन्त मानी पाण्डुपुत्र अर्जुन युद्धकी इच्छासे महान दिव्यास्त्रोंद्वारा मेरे सामने आयेंगे। उस समय मैं अपने अस्त्रोंद्वारा उनके अस्त्रका निवारण करके युद्धस्थलमें उत्तम बाणोंसे कुन्तीकुमार अर्जुनको मार गिराऊँगा

Wika ni Sañjaya: “Sa gitna ng labanan, sasalagin ko ang sandata niya sa pamamagitan ng sarili kong mga sandata; at pagkaraan, sa aking pinakamahuhusay na palaso, ibabagsak ko si Pārtha (Arjuna).”

Verse 193

पर्जन्य भूत: शरवर्षर्य था्ग्निं तथा पार्थ शमयिष्यामि युद्धे । “जैसे प्रलयकालका मेघ इस जगत्‌को दग्ध करनेवाले तेजस्वी एवं प्रज्वलित धूममयी शिखावाले संवर्तक अग्निको बुझा देता है, उसी प्रकार मैं मेघ बनकर बाणोंकी वर्षद्वारा युद्धमें अग्निरूपी अर्जुनको शान्त कर दूँगा

Wika ni Sañjaya: “Gaya ng ulap sa panahon ng pagkalipol na pumapawi sa naglalagablab na apoy na Saṃvartaka—makislap, nag-aalab, at may dulo ng apoy na nababalutan ng usok na tumutupok sa daigdig—gayon din ako’y magiging ulap, at sa ulang-palaso sa digmaan ay papayapain ko si Arjuna na gaya ng apoy.”

Verse 203

क्रोधप्रदीप्तं त्वहितं महान्तं कुन्तीपुत्रं शमयिष्यामि भल्लै: । “तीखे दाढ़ोंवाले विषधर सर्पके समान दुर्धर्ष, अप्रमेय, अग्निके समान प्रभावशाली तथा क्रोधसे प्रज्वलित अपने महान्‌ शत्रु कुन्तीपुत्र अर्जुनको मैं भल्लोंद्वारा शान्‍न्त कर दूँगा

Wika ni Sañjaya: “Ang makapangyarihang anak ni Kuntī—ang aking dakilang kaaway—na naglalagablab sa poot, di-madadaig na gaya ng makamandag na ahas na may matutulis na pangil, di-masukat, at mabagsik na gaya ng apoy—papayapain ko siya sa pamamagitan ng matatalim na palasong bhalla.”

Verse 226

लोके वरं सर्वधनुर्धराणां धनंजयं संयुगे संसहिष्ये । 'रथके मार्गोपर विचरनेमें कुशल, शक्तिशाली, समरांगणमें सदा महान्‌ भार वहन करनेवाले, संसारके समस्त धनुर्धरोंमें श्रेष्ठ, प्रमुख वीर अर्जुनका आज युद्धस्थलमें मैं डटकर सामना करूँगा

Wika ni Sañjaya: “Sa mundong ito, sa lahat ng mamamana, si Dhanañjaya (Arjuna) ang pinakadakila. Gayunman, sa labanan ay titiisin ko siya at tatayo akong kaharap niya. Sanay sa paggabay ng karwahe sa mga landas, makapangyarihan, at laging may kakayahang magpasan ng mabibigat na tungkulin sa larangan ng digmaan—si Arjuna, pangunahing bayani at pinakamahusay sa mga mamamana—ngayon ay haharapin ko siya nang matatag sa gitna ng digmaan.”

Verse 236

सर्वामिमां यः पृथिवीं विजिग्ये तेन प्रयोद्धास्मि समेत्य संख्ये | 'युद्धमें जिनके समान धनुर्धर मैं दूसरे किसी मनुष्यको नहीं मानता, जिन्होंने इस सारी पृथ्वीपप विजय पायी है, आज समरांगणमें उन्हींसे भिड़कर मैं बलपूर्वक युद्ध करूँगा

Wika ni Sañjaya: “Sasalubungin ko sa labanan at makikipagtagisan sa kanya na sumakop sa buong daigdig—sa kanya na, sa sining ng pagmamana, itinuturing kong walang kapantay sa mga tao. Ngayon, sa larangan ng digmaan, lalabanan ko siya nang buong lakas.”

Verse 243

को जीवितं रक्षमाणो हि तेन युयुत्सेद्‌ वै मानुषो मामृतेडन्य: । “जिन सव्यसाची अर्जुनने खाण्डववनमें देवताओं-सहित समस्त प्राणियोंको जीत लिया था, उनके साथ मेरे सिवा दूसरा कौन मनुष्य, जो अपने जीवनकी रक्षा करना चाहता हो, युद्धकी इच्छा करेगा

Wika ni Sañjaya: “Sinong tao, na nagnanais pang ingatan ang sariling buhay, ang magnanais makipaglaban sa kanya? Maliban sa akin, sino pa ang pipili ng digmaan laban kay Savyasācī Arjuna—yaong minsang nagwagi sa lahat ng nilalang, kasama pa ang mga diyos, sa gubat ng Khāṇḍava?”

Verse 256

तस्याहमद्यातिरथस्य काया- च्छिरो हरिष्यामि शितै: पृषत्कै: । 'श्वेतवाहन अर्जुन मानी, अस्त्रवेत्ता, सिद्धहस्त, दिव्यास्त्रोंके ज्ञाता और शत्रुओंको मथ डालनेवाले हैं। आज मैं अपने पैने बाणोंद्वारा उन्हीं अतिरथी वीर अर्जुनका मस्तक धड़से काट लूँगा

Wika ni Sañjaya: “Ngayon, sa pamamagitan ng aking matatalim na palaso, puputulin ko ang ulo ng dakilang atiratha na iyon mula sa kanyang katawan.”

Verse 266

अन्यो हि न होकरथेन मर्त्यों युध्येत य: पाण्डवमिन्द्रकल्पम्‌ । “शल्य! मैं रणभूमिमें मृत्यु अथवा विजयको सामने रखकर इन धनंजयके साथ युद्ध करूँगा। मेरे सिवा दूसरा कोई मनुष्य ऐसा नहीं है जो इन्द्रके समान पराक्रमी पाण्डुपुत्र अर्जुनके साथ एकमात्र रथके द्वारा युद्ध कर सके

Wika ni Sañjaya: “Walang ibang mortal ang makalalaban, gamit lamang ang iisang karwahe, sa anak ni Pāṇḍu na kasingtapang ni Indra.”

Verse 273

कि त्वं मूर्ख: प्रसभं मूढचेता ममावोच: पौरुष॑ फाल्गुनस्य । “मैं इस युद्धस्थलमें क्षत्रियोंके समाजमें बड़े हर्ष और उल्लासके साथ पाए्दुपुत्र अर्जुनके उत्साहका वर्णन कर सकता हूँ। तुम्हारे मनमें तो मूढ़ता भरी हुई है। तुम मूर्ख हो। फिर तुमने मुझसे अर्जुनके पुरुषार्थका हठपूर्वक वर्णन क्यों किया है?

Wika ni Sañjaya: “Bakit ikaw, na isang hangal at naliligaw ang isip, ay mariing nagpilit na magsalita ako tungkol sa kagitingan ni Arjuna? Sa larangang-digmaang ito, sa gitna ng kapulungan ng mga kṣatriya, maaari kong ilarawan nang may malaking galak at pag-igting ang alab at lakas-bayani ni Arjuna, anak ni Pāṇḍu; ngunit ang iyong isip ay punô ng kamangmangan—bakit mo pa matigas na hinihingi sa akin ang salaysay ng pagkalalaki ni Arjuna?”

Verse 283

हन्यामहं तादृशानां शतानि क्षमाम्यहं क्षमया कालयोगात्‌ | “जो अप्रिय, निष्ठुर, क्षुद्र हृदय और क्षमाशून्य मनुष्य क्षमाशील पुरुषोंकी निन्‍्दा करता है; ऐसे सौ-सौ मनुष्योंका मैं वध कर सकता हूँ; परंतु कालयोगसे क्षमाभावद्वारा मैं यह सब कुछ सह लेता हूँ

Wika ni Sañjaya: “Kaya kong pumatay ng daan-daang taong ganyang uri; subalit sa disiplina ng pagtitiis—at sapagkat ang kāla-yoga, ang takda ng panahon at pagkakataon, ang nag-uutos—tinitiis ko ang lahat. Kapag ang malulupit, makitid ang puso, at walang pagpapatawad ay nanlalait sa mga mapagtiis, ang mapagtiis ay maaaring may lakas na gumanti, ngunit pinipili ang pagpipigil, sapagkat nakikita niya ang mas dakilang kaayusang namamahala sa mga pangyayari.”

Verse 296

मय्यार्जवे जिद्यमतिर्हतस्त्व॑ मित्रद्रोही साप्तपद हि मैत्रम्‌ । '“ओ पापी! मूर्खके समान तुमने पाण्डुपुत्र अर्जुनके लिये मेरा तिरस्कार करते हुए मेरे प्रति अप्रिय वचन सुनाये हैं। मेरे प्रति सरलताका व्यवहार करना तुम्हारे लिये उचित था; परंतु तुम्हारी बुद्धिमें कुटिलता भरी हुई है, अतः तुम मित्रद्रोही होनेके कारण अपने पापसे ही मारे गये। किसीके साथ सात पग चल देने मात्रसे ही मैत्री सम्पन्न हो जाती है (किंतु तुम्हारे मनमें उस मैत्रीका उदय नहीं हुआ)

Wika ni Sañjaya: “Dapat sana’y nakitungo ka sa akin nang tuwiran; sa halip, ang iyong isip ay kumiling sa panlilinlang. Kaya bilang taksil sa pagkakaibigan, napatay ka ng sarili mong kasalanan. Sapagkat sinasabi na ang pagkakaibigan ay natatatakan sa paglakad na magkasama ng pitong hakbang—ngunit sa iyo, ang gayong pagkakaibigan ay hindi kailanman tunay na sumibol.”

Verse 303

अस्यार्थसिद्धि त्वभिकाड्क्षमाण- स्तन्मन्यसे यत्र नैकान्त्यमस्ति । “यह बड़ा भयंकर समय सामने आ रहा है। राजा दुर्योधन रणभूमिमें आ पहुँचा है। मैं उसके मनोरथकी सिद्धि चाहता हूँ; किंतु तुम्हारा मन उधर लगा हुआ है, जिससे उसके कार्यकी सिद्धि होनेकी कोई सम्भावना नहीं है

Wika ni Sañjaya: “Isang kakila-kilabot na panahon ang papalapit. Dumating na sa larangang-digma ang Haring Duryodhana. Nais kong maganap ang kanyang minimithi; ngunit ang iyong isip ay nakabaling sa landas na walang katiyakan na magtatagumpay ang kanyang gawain.”

Verse 313

ब्रवीमि ते सर्वमिदं ममास्ति तच्चापि सर्व मम वेत्ति राजा | “मिद, नन्द, प्री, त्रा, मि अथवा मुदरः धातुओंसे निपातनद्वारा मित्र शब्दकी सिद्धि होती है। मैं तुमसे सत्य कहता हँ--इन सभी धातुओंका पूरा-पूरा अर्थ मुझमें मौजूद है। राजा दुर्योधन इन सब बातोंको अच्छी तरह जानते हैं

Wika ni Sañjaya: “Sasabihin ko sa iyo ang lahat: ang salitang ‘mitra’ (kaibigan) ay nabubuo, ayon sa nipātana, mula sa mga ugat na ‘mid’, ‘nand’, ‘prī’, ‘trā’, ‘mi’ o ‘mudara’. Sinasabi ko sa iyo ang katotohanan—ang ganap na diwa ng mga ugat na iyon ay nasa akin. Alam na alam ng Haring Duryodhana ang lahat ng bagay na ito.”

Verse 323

उपसर्गाद्‌ बहुधा सूदतेश्व प्रायेण सर्व त्वयि तच्च महाम्‌ । “शद्‌ शास, शो, शू, श्वस्‌ अथवा षद्‌ तथा नाना प्रकारके उपसर्गोंसे युक्त सूद* धातुसे भी शत्रु शब्दकी सिद्धि होती है। मेरे प्रति इन सभी धातुओंका सारा तात्पर्य तुममें संघटित होता है

Sinabi ni Sañjaya: “Sa lakas ng mga panlaping-una, sa maraming paraan, karaniwang naihahango ang diwang ‘kaaway’—maging mula sa ugat na pandiwang sūd kapag ikinabit sa iba’t ibang preberbo. Ngunit, O dakila, ang lahat ng lilim ng kahulugang iyon, kapag pinagsama, ay waring nagtatagpo sa iyo kaugnay ko: anumang maipahiwatig ng salitang ‘kaaway’ sa gayong mga pag-uugat, ang ganap na saysay nito ay tila nagkatawang-tao sa iyo.”

Verse 333

तस्मादहं पाण्डववासुदेवौ योत्स्ये यत्नात्‌ कर्म तत्‌ पश्य मेउद्य । “अतः मैं दुर्योधनका हित, तुम्हारा प्रिय, अपने लिये यश और प्रसन्नताकी प्राप्ति तथा परमेश्वरकी प्रीतिका सम्पादन करनेके लिये पाण्डुपुत्र अर्जुन और श्रीकृष्णके साथ प्रयत्नपूर्वक युद्ध करुँगा। आज मेरे इस कर्मको तुम देखो

Sinabi ni Sañjaya: “Kaya nga, ngayong araw ay magsisikap akong makipaglaban laban sa Pāṇḍava (Arjuna) at kay Vāsudeva (Kṛṣṇa). Masdan ang aking gagawin—isang gawang isinagawa nang may sinadyang pagsisikap.”

Verse 343

आसादयिष्याम्यहमुग्रवीर्य द्विपो द्विपं मत्तमिवातिमत्त: । “आज मेरे उत्तम ब्रह्मास्त्र, दिव्यास्त्र और मानुषास्त्रोंकी देखो। मैं इनके द्वारा भयंकर पराक्रमी अर्जुनके साथ उसी प्रकार युद्ध करूँगा, जैसे कोई अत्यन्त मतवाला हाथी दूसरे मतवाले हाथीके साथ भिड़ जाता है

“Ngayong araw, masdan ang aking pinakamainam na Brahmāstra, ang mga sandatang makalangit, at ang mga sandatang pantao. Sa pamamagitan ng mga ito, makikipagdigma ako kay Arjuna na kakila-kilabot ang lakas—gaya ng isang lubhang nagngangalit na elepante na sumasalpok sa kapwa nagngangalit na elepante.”

Verse 2136

युद्धे सहिष्पे हिमवानिवाचलो धनंजयं क्रुद्धममृष्यमाणम्‌ । 'वृक्षोंकी तोड़-उखाड़ देनेवाली प्रचण्ड वायुके समान प्रमथनशील, बलवान, प्रहारकुशल, तोड़-फोड़ करनेवाले तथा अमर्षशील क़ुद्ध अर्जुनका वेग आज मैं युद्धस्थलमें हिमालय पर्वतके समान अचल रहकर सहन करूँगा

Sinabi ni Sañjaya: “Sa labang ito, titiisin ko ang bugso ni Dhanañjaya—si Arjuna—na nagngangalit at hindi nagpapatawad sa paghamak. Gaya ng mabangis na unos na bumabali at bumubunot ng mga puno, siya’y dumudurog sa pagsalakay, malakas, bihasa sa pag-atake, at mapanira. Ngunit ngayong araw, sa larangan ng digmaan, dadalhin ko ang kanyang lakas sa pagtindig na di matinag, tulad ng Himalaya.”