Adhyaya 36

Verse 1

अफ्-#-रा- सप्तत्रिशो5्ध्याय: कौरव-सेनामें अपशकुन, कर्णकी आत्मप्रशंसा, शल्यके द्वारा उसका उपहास और अर्जुनके बल-पराक्रमका वर्णन संजय उवाच दृष्टवा कर्ण महेष्वासं युयुत्सुं समवस्थितम्‌ । चुक्॒ुशु: कुरव: सर्वे हृष्टरूपा: समनन्‍्तत:ः

Wika ni Sañjaya: Nang makita si Karṇa—ang dakilang mamamana—na nakahandang tumindig at sabik sa labanan, ang lahat ng mga Kuru ay nagsigawan sa tuwa mula sa bawat panig.

Verse 2

संजय कहते हैं--महाराज! जब महाथनुर्धर कर्ण युद्धकी इच्छासे समरांगणमें डटकर खड़ा हो गया, तब समस्त कौरव बड़े हर्षमें भरकर सब ओर कोलाहल करने लगे ।। ततो दुन्दुभिनिर्घोषैभेरीणां निनदेन च | बाणशब्दैश्व विविधैर्गर्जितिश्व तरस्विनाम्‌

Wika ni Sañjaya: O Hari, nang ang dakilang mamamanang si Karṇa, na uhaw sa digmaan, ay tumindig nang matatag sa larangan, ang buong Kaurava, punô ng galak, ay nag-ingay sa lahat ng dako. Pagkaraan, umalingawngaw ang dagundong ng mga kettledrum at ang hagupit ng mga tambol-pandigma, ang sari-saring tunog ng mga palaso, at ang mababangis na ungol ng mga makapangyarihang mandirigma—isang alingawngaw na nagbabadya ng pagsiklab ng digmaan.

Verse 3

प्रयाते तु तत: कर्णे योधेषु मुदितेषु च

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, nang sumulong si Karṇa at nagsaya rin ang mga mandirigma, ang hukbo ay umusad na may panibagong pagtitiwala.

Verse 4

निःसरन्तो व्यदृश्यन्त सूर्यात्‌ सप्त महाग्रहा:,उस समय सूर्यमण्डलसे सात बड़े-बड़े ग्रह निकलते दिखायी दिये, उल्कापात होने लगे, दिशाओंमें आग-सी जल उठी, बिना वर्षके ही बिजलियाँ गिरने लगीं और भयानक आँधी चलने लगी

Wika ni Sañjaya: “Pitong dambuhalang planeta ang wari’y lumitaw mula sa araw. Nagsimulang bumagsak ang mga bulalakaw; nagliyab ang mga dako na parang may apoy. Kumidlat kahit walang ulan, at sumiklab ang nakapanghihilakbot na malalakas na hangin.”

Verse 5

उल्कापाताश्च संजज्ुर्दिशां दाहास्तथैव च । शुष्काशन्यश्व सम्पेतुर्वयुर्वाताश्च॒ भैरवा:,उस समय सूर्यमण्डलसे सात बड़े-बड़े ग्रह निकलते दिखायी दिये, उल्कापात होने लगे, दिशाओंमें आग-सी जल उठी, बिना वर्षके ही बिजलियाँ गिरने लगीं और भयानक आँधी चलने लगी

Wika ni Sañjaya: Sumambulat ang masasamang palatandaan—bumagsak ang mga bulalakaw, at ang mga dako’y wari’y nagliliyab; kumidlat kahit walang ulan, at umihip ang nakapanghihilakbot na mga hangin.

Verse 6

मृगपक्षिगणाश्वैव पृतनां बहुशस्तव । अपसव्यं तदा चक्रुरवेदयन्तो महाभयम्‌,बहुतेरे मृग और पक्षी महान्‌ भयकी सूचना देते हुए अनेक बार आपकी सेनाको दाहिने करके चले गये

Sinabi ni Sañjaya: “Noon, ang mga kawan ng usa at mga pangkat ng ibon ay paulit-ulit na umikot sa inyong hukbo sa masamang palatandaan na landas (pakaliwa), na wari’y nagbabalita ng isang napakalaking sindak na darating.”

Verse 7

प्रस्थितस्य च कर्णस्य निपेतुस्तुरगा भुवि । अस्थिवर्ष च पतितमन्तरिक्षाद्‌ भयानकम्‌,कर्णके प्रस्थान करते ही उसके घोड़े पृथ्वीपर गिर पड़े और आकाशसे हडियोंकी भयंकर वर्षा होने लगी

Sinabi ni Sañjaya: “Nang umalis si Karṇa, biglang bumagsak sa lupa ang kanyang mga kabayo; at mula sa langit ay bumuhos ang isang kakila-kilabot na ulang-buto—isang masamang pangitain.”

Verse 8

जज्वलुश्चैव शस्त्राणि ध्वजाश्वैव चकम्पिरे । अश्रूणि च व्यमुञ्चन्त वाहनानि विशाम्पते,प्रजानाथ! कौरवोंके शस्त्र जल उठे, ध्वज हिलने लगे और वाहन आँसू बहाने लगे

Sinabi ni Sañjaya: “O panginoon ng mga tao, O hari ng sangkatauhan—sa panig ng mga Kaurava, biglang nagliyab ang mga sandata, nanginig ang mga watawat, at maging ang mga hayop na sinasakyan at mga sasakyan ay wari’y nagluha.”

Verse 9

एते चान्ये च बहव उत्पातास्तत्र दारुणा: | समत्पेतुर्विनाशाय कौरवाणां सुदारुणा:,ये तथा और भी बहुत-से भयंकर उत्पात वहाँ प्रकट हुए, जो कौरवोंके विनाशकी सूचना दे रहे थे

Sinabi ni Sañjaya: “Ang mga ito, at marami pang ibang kakila-kilabot na pangitain, ay lumitaw doon—nakapanghihilakbot sa lahat ng paraan—na nagtitipon bilang mga tanda ng pagkapuksa, na nagbabadya ng ganap na pagkawasak ng mga Kaurava.”

Verse 10

न च तान्‌ गणयामासु: सर्वे देवेन मोहिता: । प्रस्थितं सूतपुत्रं च जयेत्यूचुर्नराधिपा: । निर्जितान्‌ पाण्डवांश्वैव मेनिरे तत्र कौरवा:,परंतु दैवसे मोहित होनेके कारण उन सबने उन उत्पातोंकों कुछ गिना ही नहीं। सूतपुत्रके प्रस्थान करनेपर सब राजा उसकी जय-जयकार बोलने लगे। कौरवोंको यह विश्वास हो गया कि अब पाण्डव परास्त हो जायूँगे

Sinabi ni Sañjaya: “Ngunit dahil sa pagkabulag na dulot ng tadhana, hindi nila pinansin ang mga masamang palatandaang iyon. Nang umalis ang anak ng tagapagmaneho ng karwahe (Karna), sumigaw ang mga hari, ‘Tagumpay sa kanya!’ At naniwala ang mga Kaurava na ang mga Pāṇḍava ay napasuko na.”

Verse 11

ततो रथस्थ: परवीरहन्ता भीष्मद्रोणावस्तवीर्यों समीक्ष्य । समुज्ज्वलद्‌्भास्करपावका भो वैकर्तनोडसौ रथकुञ्जरो नूप,नरेश्वर! तदनन्तर प्रकाशमान सूर्य और अग्निके समान तेजस्वी, शत्रुवीरोंका संहार करनेमें समर्थ एवं रथपर बैठा हुआ रथिश्रेष्ठ कर्ण यह देखकर कि भीष्म और द्रोणाचार्यके पराक्रमका लोप हो गया, अर्जुनके अलौकिक कर्मका चिन्तन करके अभिमान और दर्पसे दग्ध हो उठा तथा क्रोधसे चलता हुआ-सा लंबी-लंबी साँस खींचने लगा। उस समय उसने शल्यको सम्बोधित करके कहा--

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan nito, si Karṇa—nakatindig sa kanyang karwahe, mamumuksa ng mga kampeon ng kaaway, nagliliyab na parang araw at apoy—ay nakita na ang lakas at giting nina Bhīṣma at Droṇa ay nagwakas na. Sa pagninilay sa pambihirang mga gawa ni Arjuna, siya’y sinunog ng pagmamataas at kayabangan; at waring nanginginig sa poot, humigop siya ng mahahaba at mabibigat na hininga. Noon ay hinarap niya si Śalya at nagsalita.

Verse 12

स शल्यमाभाष्य जगाद वाक्यं पार्थस्य कर्मातिशयं विचिन्त्य । मानेन दर्पेण विदह्ममान: क्रोधेन दीप्यन्निव नि:श्वसंश्ष,नरेश्वर! तदनन्तर प्रकाशमान सूर्य और अग्निके समान तेजस्वी, शत्रुवीरोंका संहार करनेमें समर्थ एवं रथपर बैठा हुआ रथिश्रेष्ठ कर्ण यह देखकर कि भीष्म और द्रोणाचार्यके पराक्रमका लोप हो गया, अर्जुनके अलौकिक कर्मका चिन्तन करके अभिमान और दर्पसे दग्ध हो उठा तथा क्रोधसे चलता हुआ-सा लंबी-लंबी साँस खींचने लगा। उस समय उसने शल्यको सम्बोधित करके कहा--

Sinabi ni Sañjaya: Matapos kausapin si Śalya, nagsalita si Karṇa—nakatuon ang isip sa pambihirang lakas ni Pārtha (Arjuna). Sinusunog ng pagmamataas at kayabangan, at nagliliyab sa galit, humihinga siya nang mariin na parang apoy na hinahampas ng hangin. Pagkaraan, ang pinakadakilang mandirigmang nakasakay sa karwahe—nagniningning na parang araw at apoy, nakaupo sa kanyang karwahe at may kakayahang lipulin ang mga bayani ng kaaway—nang makita niyang humina na ang lakas nina Bhīṣma at Droṇa, ay muling nagmuni sa mga gawang higit-tao ni Arjuna. Nilamon ng sugatang dangal, humigop siya ng mahahaba at mabibigat na hininga, humarap kay Śalya, at nagsimulang magsalita.

Verse 13

नाहं महेन्द्रादपि वजपाणे: क्रुद्धाद्‌ बिभेम्यायुधवान्‌ रथस्थ: । दृष्टवा हि भीष्मप्रमुखाउशयाना- नतीव मां हास्थिरता जहाति

Sinabi ni Sañjaya: “Kahit si Indra mismo—may hawak ng kulog na sandata—ay magalit, hindi ako matatakot, sapagkat ako’y may armas at nakatindig sa aking karwahe. Ngunit kapag nakikita ko ang mga pangunahing bayani, na pinangungunahan ni Bhīṣma, na nakahandusay na, ang aking katatagan ay lubusang lumilisan sa akin.”

Verse 14

“राजन! मैं हाथमें आयुध लेकर रथपर बैठा रहूँ, उस अवस्थामें यदि वज्र धारण करनेवाले इन्द्र भी कुपित होकर आ जाय॑ँ तो उनसे भी मुझे भय न होगा। भीष्म आदि महारथियोंको रणभूमिमें सदाके लिये सोया हुआ देखकर भी अस्थिरता (घबराहट) मुझसे दूर ही रहती है ।। महेन्द्रविष्णुप्रतिमावनिन्दितौ रथाश्वनागप्रवरप्रमाथिनौ । अवध्यकल्पौ निहतौ यदा परै- स्ततो न मे5प्यस्ति रणेड्द्य साध्वसम्‌,'भीष्म और द्रोणाचार्य देवराज इन्द्र और विष्णुके समान पराक्रमी, सबके द्वारा प्रशंसित, रथों, घोड़ों और गजराजोंको भी मथ डालनेवाले तथा अवध्य-तुल्य थे, जब उन्हें भी शत्रुओंने मार डाला, तब मेरी क्या गिनती है? यह सोचकर भी आज मुझे रणभूमिमें कोई भय नहीं हो रहा है

Sinabi ni Sañjaya: “O Hari, kung ako’y nananatiling nakaupo sa aking karwahe na may sandata sa kamay, kahit si Indra mismo—may hawak ng kulog na sandata—ay dumating na nagngangalit, hindi ko siya katatakutan. Kahit makita ko si Bhīṣma at ang iba pang dakilang mandirigmang nakasakay sa karwahe na nakahandusay na parang natutulog magpakailanman sa larangan, ang pagkabalisa ay nananatiling malayo sa akin. Sapagkat nang sina Bhīṣma at Droṇa—walang dungis, pinupuri ng lahat, makapangyarihan na tulad nina Indra at Viṣṇu, kayang durugin ang pinakamahuhusay na karwahe, kabayo, at mga elepanteng panginoon, at wari’y di-mapapatay—ay napatay pa rin ng mga kaaway, ano pa ang bilang ko? Gayunman, kahit iniisip ko ito, ngayong araw ay wala akong takot sa digmaan.”

Verse 15

समीक्ष्य संख्येडतिबलान्‌ नराधिपान्‌ ससूतमातड्रथान्‌ परैहतान्‌ | कथं न सर्वानहितान्‌ रणेडवधीद्‌ महास्त्रविद्‌ ब्राह्मणपुड्वो गुरु:

Sinabi ni Sañjaya: “Nang makita ang mga haring napakalalakas—kasama ang kanilang mga kutsero at mga karwahe—na pinabagsak ng kaaway, mapapaisip ang isa: paano hindi napatay ng gurong marangal, bihasa sa mga dakilang sandata at iginagalang maging ng mga Brahmin, ang lahat ng mga kaaway sa labanan?”

Verse 16

युद्धस्थलमें अत्यन्त बलवान्‌ नरेशोंको सारथि, रथ और हाथियोंसहित शत्रुओंद्वारा मारा गया देखकर भी महान्‌ अस्त्रवेत्ता ब्राह्मणशिरोमणि आचार्य द्रोणने रणभूमिमें समस्त शत्रुओंका वध क्‍यों नहीं कर डाला? ।। स संस्मरन्‌ द्रोणमहं महाहवे ब्रवीमि सत्यं कुरवो निबोधत । न वा मदन्य: प्रसहेद्‌ रणे<र्जुन॑ समागतं मृत्युमिवोग्ररूपिणम्‌,“अतः महासमरमें मारे गये द्रोणाचार्यका स्मरण करके मैं सत्य कहता हूँ, कौरवो! तुमलोग ध्यान देकर सुनो। मेरे सिवा दूसरा कोई रणभूमिमें अर्जुनका वेग नहीं सह सकता। वे सामने आये हुए भयानक रूपधारी मृत्युके समान हैं

Sinabi ni Sanjaya: Kahit nakita na sa larangan ng digmaan ang mga haring napakalalakas—kasama ang kanilang mga sarathi, mga karwahe, at mga elepante—na pinaslang ng kaaway, bakit hindi nilipol ng dakilang dalubhasa sa sandata, ang hiyas ng mga Brahmin, si Acharya Drona, ang lahat ng kalaban sa digmaan? Sa pag-alaala kay Drona na napatay sa dakilang labanan, sinasabi ko ang katotohanan—O mga Kuru, makinig kayong mabuti: maliban sa akin, wala nang ibang makakatagal kay Arjuna sa labanan. Kapag siya’y sumusugod, siya’y tila ang Kamatayan mismo, kakila-kilabot ang anyo.

Verse 17

शिक्षाप्रमादश्न बल॑ धृतिश्न द्रोणे महास्त्राणि च संनतिश्न । स चेदगान्मृत्युवशं महात्मा सव्वनिन्यानातुरानद्य मन्ये,'शिक्षा, सावधानी, बल, धैर्य, महान्‌ अस्त्र और विनय--ये सभी सदगुण द्रोणाचार्यमें विद्यमान थे। वे महात्मा द्रोण भी यदि मृत्युके वशमें पड़ गये तो अन्य सब लोगोंको भी मैं मरणासन्न ही समझता हूँ

Sinabi ni Sanjaya: Pagsasanay at disiplina, pagbabantay at pag-iingat, lakas, matatag na tapang, ganap na pagkamaster sa mga dakilang sandata, at kababaang-loob—lahat ng kabutihang ito’y nasa kay Droṇa. Kung maging ang dakilang-loob na si Droṇa ay napasailalim sa kapangyarihan ng Kamatayan, kung gayon sa araw na ito, itinuturing kong ang lahat ng iba pang tao ay tila tinamaan na at malapit na sa wakas.

Verse 18

नेह ध्रुवं किंचिदपि प्रचिन्तयन्‌ विद्यां लोके कर्मणो नित्ययोगात्‌ । सूर्योदये को हि विमुक्तसंशयो भावं कुर्वीताद्य गुरौ निपातिते,“बहुत सोचनेपर भी मैं कर्म-सम्बन्धकी अनित्यताके कारण इस लोकमें किसी भी वस्तुको नित्य नहीं मानता। जब आचार्य द्रोण भी मार दिये गये, तब कौन संदेहरहित होकर आगामी सूर्योदयतक जीवित रहनेका दृढ़ विश्वास कर सकता है?

Sinabi ni Sanjaya: Kahit pag-isipan ko nang malalim, hindi ko itinuturing na may anumang tunay na nananatili sa mundong ito, sapagkat ang gawa ay laging nakatali sa pagbabago at pagpanaw. Kung ngayong araw ay napatumba na maging ang iginagalang na guro na si Droṇa, sino—na walang pag-aalinlangan—ang makakapanghawakang matibay na mabubuhay siya hanggang sa susunod na pagsikat ng araw?

Verse 19

न नूनमस्त्राणि बल॑ पराक्रम: क्रिया: सुनीतं परमायुधानि वा । अलं मनुष्यस्य सुखाय वर्तितुं तथा हि युद्धे निहतः परैर्गुरु:,“निश्चय ही अस्त्र, बल, पराक्रम, क्रिया, अच्छी नीति अथवा उत्तम आयुध आदि किसी मनुष्यको सुख पहुँचानेके लिये पर्याप्त नहीं हैं; क्योंकि इन सब साधनोंके होते हुए भी आचार्यको शत्रुओंने युद्धमें मार डाला है

Sinabi ni Sanjaya: Tunay ngang ang mga sandata, lakas, kabayanihan, bihasang pagkilos, mabuting patakaran, o maging ang pinakamainam na armas ay hindi sapat upang tiyakin ang kaligayahan ng tao; sapagkat kahit taglay ang lahat ng ito, ang iginagalang na guro ay napatay pa rin ng mga kaaway sa digmaan.

Verse 20

हुताशनादित्यसमानतेजसं पराक्रमे विष्णुपुरन्दरोपमम्‌ | नये बृहस्पत्युशनो: सदा सम॑ न चैनमस्त्रं तदुपास्त दुःसहम्‌,“अग्नि और सूर्यके समान तेजस्वी, विष्णु और इन्द्रके समान पराक्रमी तथा सदा बृहस्पति और शुक्राचार्यके समान नीतिमान्‌ इन गुरुदेवको बचानेके लिये इनके दुःसह अस्त्र आदि पास न आ सके अर्थात्‌ उनकी रक्षा नहीं कर सके

Sinabi ni Sanjaya: “Sa ningning, siya’y tulad ng Apoy at ng Araw; sa kabayanihan, kahawig niya si Viṣṇu at si Purandara (Indra); at sa pamamahala, lagi siyang kapantay nina Bṛhaspati at Uśanas (Śukrācārya). Ngunit ang kakila-kilabot na sandatang iyon ay hindi nakapangalaga sa iginagalang na gurong ito—hindi nakalapit ang kapangyarihan nito upang iligtas siya.”

Verse 21

सम्प्राक्रुष्टे रुदितस्त्रीकुमारे पराभूते पौरुषे धार्तराष्टरे । मया कृत्यमिति जानामि शल्य प्रयाहि तस्माद्‌ द्वधिघतामनीकम्‌,“शल्य! (द्रोणाचार्यके मारे जानेपर) जब सब ओर त्राहि-त्राहिकी पुकार हो रही है, स्त्रियाँ और बच्चे बिलख-बिलखकर रो रहे हैं तथा दुर्योधनका पुरुषार्थ दब गया है, ऐसे समयमें दुर्योधनको मेरी सहायताकी विशेष आवश्यकता है। मैं अपने इस कर्तव्यको अच्छी तरह समझता हूँ। इसलिये तुम शत्रुओंकी सेनाकी ओर चलो

Wika ni Sañjaya: “Kapag ang mga sigaw ng paghingi ng saklolo ay umaalingawngaw sa lahat ng dako, kapag ang mga babae at mga bata ay humahagulhol, at kapag ang panlalaking tatag ng Dhārtarāṣṭra (Duryodhana) ay nadurog, batid ko ang tungkuling nakaatang sa akin, O Śalya. Kaya humayo ka patungo sa hukbo ng kaaway at ibagsak ang kanilang mga pangunang hanay.”

Verse 22

यत्र राजा पाण्डव: सत्यसंधो व्यवस्थितो भीमसेनार्जुनौ च । वासुदेव: सात्यकि: सृञ्जयाश्न यमौ च कस्तान्‌ विषहेन्मदन्य:,“जहाँ सत्यप्रतिज्ञ पाण्डुपुत्र राजा युधिष्ठिर खड़े हैं, जहाँ भीमसेन, अर्जुन, वसुदेवनन्दन श्रीकृष्ण, सात्यकि, सूंजय वीर तथा नकुल और सहदेव डटे हुए हैं, वहाँ मेरे सिवा दूसरा कौन उन वीरोंका वेग सह सकता है?

Wika ni Sañjaya: “Kung saan nakatindig ang haring Pāṇḍava na tapat sa katotohanan—kung saan nakapuwesto sina Bhīmasena at Arjuna, at kung saan naroon si Vāsudeva (Kṛṣṇa), si Sātyaki, ang mga bayani ng Sṛñjaya, at ang kambal na magkapatid (Nakula at Sahadeva)—sino pa, maliban sa akin, ang makatatagal sa bugso ng mga mandirigmang iyon?”

Verse 23

तस्मात्‌ क्षिप्र॑ मद्रपते प्रयाहि रणे पञ्चालान्‌ पाण्डवान्‌ सृज्जयांश्व । तान्‌ वा हनिष्यामि समेत्य संख्ये यास्यामि वा द्रोणपथा यमाय,“इसलिये मद्रराज! तुम शीघ्र ही रणभूमिमें पांचाल, पाण्डव तथा सूंजय वीरोंकी ओर रथ ले चलो। आज युद्धस्थलमें उन सबके साथ भिड़कर या तो उन्हें ही मार डालूँगा या स्वयं ही द्रोणाचार्यके मार्गसे यमलोक चला जाऊँगा

Kaya, O hari ng Madra, itaboy mong mabilis ang karwahe sa larangan ng digmaan patungo sa mga Pāñcāla, sa mga Pāṇḍava, at sa mga bayani ng Sṛñjaya. Ngayon, sa pagharap sa kanila sa dikitang labanan, papatayin ko sila—o kung hindi man, susunod ako sa landas na dinaanan ni Droṇa at ako mismo’y tutungo sa kaharian ni Yama.

Verse 24

न त्वेवाहं न गमिष्यामि मध्ये तेषां शूराणामिति मां शल्य विद्धि | मित्रद्रोहो मर्षणीयो न मे<5यं त्यक्त्वा प्राणाननुयास्यामि द्रोणम्‌,“शल्य! मैं उन शूरवीरोंके बीचमें नहीं जाऊँगा, ऐसा मुझे न समझो; क्योंकि संग्रामसे पीछे हटनेपर मित्रद्रोह होगा और यह मित्रद्रोह मेरे लिये असह्य है। इसलिये मैं प्राणोंका परित्याग करके द्रोणाचार्यका ही अनुसरण करूँगा

Wika ni Sañjaya: “Huwag mong isipin, O Śalya, na hindi ako papasok sa gitna ng mga bayaning iyon. Ang umurong sa digmaan ay pagtataksil sa kaibigan, at ang gayong pagtataksil ay hindi ko matitiis. Kaya, kahit kapalit ang aking buhay, susundan ko si Droṇa.”

Verse 25

प्राज्लस्थ मूढस्य च जीवितान्ते नास्ति प्रमोक्षो5न्तकसत्कृतस्य । अतो विद्वन्नभियास्यामि पार्थान्‌ दिष्टं न शक्‍्यं व्यतिवर्तितुं वै,“विद्वान्‌ हो या मूर्ख, आयुकी समाप्ति होनेपर सभीका यमराजके द्वारा यथायोग्य सत्कार होता है। उससे किसीको छुटकारा नहीं मिलता। अतः विद्वन! मैं कुन्तीके पुत्रोंपर अवश्य चढ़ाई करूँगा। निश्चय ही दैवके विधानको कोई पलट नहीं सकता

Wika ni Sañjaya: “Maging marunong man o naliligaw, kapag dumating na sa wakas ang buhay, walang makatatakas sa Kamatayan, si Antaka, na tumatanggap sa bawat nilalang ayon sa nararapat. Kaya, O pantas, tunay ngang sasalakay ako laban sa mga Pārtha—mga anak ni Kuntī. Sapagkat ang itinakda ng tadhana ay hindi maibabaling.”

Verse 26

निर्ययुस्तावका युद्धे मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्‌ । तदनन्तर आपके पक्षके समस्त वीर दुन्दुभि और भेरियोंकी ध्वनि, बाणोंकी सनसनाहट और वेगशाली वीरोंकी विविध गर्जनाओंके साथ युद्धके लिये निकल पड़े। उनके मनमें यह निश्चय था कि अब मौत ही हमें युद्धसे निवृत्त कर सकेगी,कल्याणवृत्त: सततं हि राजा वैचित्रवीर्यस्थ सुतो ममासीत्‌ । तस्यार्थसिद्ध्यर्थमहं त्यजामि प्रियान्‌ भोगान्‌ दुस्त्यजं जीवितं च “धृतराष्ट्रपुत्र राजा दुर्योधन सदा ही मेरे कल्याण-साधनमें तत्पर रहा है; अतः आज उसके मनोरथकी सिद्धिके लिये मैं अपने प्रिय भोगोंको और जिसे त्यागना अत्यन्त कठिन है, उस जीवनको भी त्याग दूँगा

Wika ni Sanjaya: Lumabas sa digmaan ang mga mandirigmang Kaurava, matatag ang pasya na kamatayan lamang ang makapagpapabalik sa kanila. Pagkaraan nito, sa pag-ugong ng mga tambol ng digmaan at mga malaking batingaw, sa huni ng mga palasong humahagibis, at sa sari-saring mababangis na sigaw ng mga matutuling bayani, ang lahat ng kampeon sa panig mo ay sumulong upang makipaglaban. Sa kanilang dibdib ay nakaukit ang isang tiyak na pasiya: ngayon, wala nang iba kundi ang kamatayan mismo ang makapagpapaurong sa amin mula sa digmaang ito. Sapagkat si Haring Duryodhana, anak ni Vichitravirya, ay laging masikap para sa aking kapakanan; kaya upang matupad ang kanyang layon, itinatakwil ko ang mga aliw na aking minamahal—maging ang buhay na ito, na napakahirap talikdan.

Verse 27

वैयाप्रचर्माणमकूजनाक्षं हैमत्रिकोषं रजतत्रिवेणुम्‌ | रथप्रबर्ह तुरगप्रबर्ह - युक्त प्रादान्महममिमं हि राम:,“गुरुवर परशुरामजीने मुझे यह व्याप्रचर्मसे आच्छादित और उत्तम अश्वोंसे जुता हुआ श्रेष्ठ रथ प्रदान किया है। इसमें तीन सुवर्णमय कोष और रजतमय त्रिवेणु सुशोभित हैं। इसके धुरों और पहियोंसे कोई आवाज नहीं निकलती है

Wika ni Sanjaya: “Ipinagkaloob sa akin ng kagalang-galang na Rama (Parashurama) ang maringal na karwaheng ito—nababalutan ng balat ng tigre, walang ingay ang mga ehe, pinalamutian ng tatlong sisidlang ginto ng mga palaso at ng pilak na palamuting triveṇu, at ganap sa mahuhusay na kagamitan; at nakayuko rito ang mga kabayong ubod-galing.”

Verse 28

धनूंषि चित्राणि निरीक्ष्य शल्य ध्वजान्‌ गदा: सायकांश्रोग्ररूपान्‌ | असिं च दीप्तं परमायुधं च शड्खं च शुभ्र॑ स्वनवन्तमुग्रम्‌,“शल्य! तत्पश्चात्‌ उन्होंने भलीभाँति इस रथका निरीक्षण करके बहुत-से विचित्र धनुष, भयंकर बाण, ध्वज, गदा, खड्ग, चमचमाते हुए उत्तम आयुध तथा गम्भीर ध्वनिसे युक्त भयंकर श्वेत शंख भी दिये थे

Wika ni Sanjaya: “O Śalya, matapos nilang siyasatin nang mabuti ang karwahe, inihandog nila ang maraming pambihirang pana, nakapanghihilakbot na mga palaso, mga watawat, mga pamalo (gada), isang nagliliyab na espada, iba pang dakilang sandata, at isang puting kabibe (śaṅkha) na ang malalim na tunog ay nakapanghihilakbot.”

Verse 29

पताकिनं वज्जनिपातनि:स्वनं सिताश्चयुक्ते शुभतूणशोभितम्‌ । इमं समास्थाय रथं रथर्षभं रणे हनिष्याम्यहमर्जुनं बलात्‌,“यह रथ सब रथोंसे उत्तम है। इसमें पताकाएँ फहरा रही हैं, सफेद घोड़े जुते हुए हैं और सुन्दर तरकस इसकी शोभा बढ़ाते हैं। चलते समय इस रथकी धमकसे वज्रपातके समान शब्द होता है। मैं इस रथपर बैठकर रणभूमिमें अर्जुनको बलपूर्वक मार डालूँगा

Wika ni Sanjaya: “Ang karwaheng ito’y may mga bandilang nakawagayway, at ang ugong nito’y tila bagsak ng kulog; nakayuko rito ang mga kabayong puti at pinapaganda ng mariringal na sisidlan ng mga palaso. Sasakay ako sa karwaheng ito—pinakamainam sa lahat ng karwahe—at sa lakas lamang ay papatayin ko si Arjuna sa digmaan.”

Verse 30

त॑ चेन्मृत्यु: सर्वहरो5भिरक्षेत्‌ सदाप्रमत्त: समरे पाण्डुपुत्रम्‌ । तं॑ वा हनिष्यामि रणे समेत्य यास्यामि वा भीष्ममुखो यमाय,“यदि सबका संहार करनेवाली मृत्यु सदा सावधान रहकर समरांगणमें पाण्डुपुत्र अर्जुनकी रक्षा करे तो रणक्षेत्रमें उससे भी भिड़कर या तो मैं उसे ही मार डालूँगा या स्वयं ही भीष्मके सम्मुख यमलोकको चला जाऊँगा

Wika ni Sanjaya: “Kung ang Kamatayan mismo—ang kapangyarihang sumasamsam sa lahat—ay magbabantay nang laging handa sa larangan upang ipagtanggol ang anak ni Pandu (si Arjuna), haharapin ko pa rin ang tagapagtanggol na iyon sa labanan: alinman sa mapapatay ko siya roon, o ako mismo’y tutungo sa kaharian ni Yama, upang makaharap si Bhishma.”

Verse 31

यमवरुणकुबेरवासवा वा यदि युगपत्सगणा महाहवे । जुगुपिषव इहैत्य पाण्डवं किमु बहुना सह तैर्जयामि तम्‌,“अधिक कहनेसे क्या लाभ? यदि इस महासमरमें अपने गणोंसहित यम, वरुण, कुबेर और इन्द्र भी एक साथ आकर यहाँ पाण्डुपुत्र अर्जुनकी रक्षा करना चाहें तो मैं उन सबके साथ ही उन्हें जीत लूँगा”

Sinabi ni Sañjaya: “Kahit pa sina Yama, Varuṇa, Kubera, at Vāsava (Indra)—kasama ang kani-kanilang mga hukbo—ay sabay-sabay na dumating sa dakilang digmaang ito upang ipagtanggol ang anak ni Pāṇḍu dito, ano pa ang saysay ng higit pang salita? Tatalunin ko siya, kahit kasama pa niya sila.”

Verse 32

संजय उवाच इति रणरभसस्य कत्थत- स्तदुत निशम्य वच: स मद्रराट्‌ । अवहसदवमन्य वीर्यवान्‌ प्रतिषिषिधे च जगाद चोत्तरम्‌,संजय कहते हैं--राजन! पराक्रमी मद्रराज शल्य युद्धके उत्साहमें भरकर बढ़-बढ़कर बातें बनानेवाले कर्णके उस कथनको सुनकर उसकी अवहेलना करके उपहास करने लगे। उन्होंने फिर ऐसी बातें कहनेसे कर्णको रोका और इस प्रकार उत्तर दिया

Sinabi ni Sañjaya: “O Hari, nang marinig ang mapagmalaking salita ni Karṇa—binigkas sa init at pagkasabik ng labanan—ang matapang na hari ng Madra na si Śalya ay tumawa sa kanya nang may paghamak. Pinigilan niya si Karṇa na magpatuloy sa gayong pananalita, at saka siya sumagot.”

Verse 33

शल्य उवाच विरम विरम कर्ण कत्थना- दतिरभसो&प्यतिवाचमुक्तवान्‌ | क्व च हि नरवरो धनंजय: क्व पुनरहो पुरुषाधमो भवान्‌,शल्यने कहा--कर्ण! बस, अब बढ़-बढ़कर बातें बनाना बंद करो, बंद करो। तुम अधिक जोशमें आकर अपनी शक्तिसे बहुत बड़ी बात कह गये। भला, कहाँ नरश्रेष्ठ अर्जुन और कहाँ मनुष्योंमें अधम तुम?

Sinabi ni Śalya: “Tigil, tigil, Karṇa—itigil mo ang pagyayabang. Sa labis na pag-aalab, nakapagsalita ka ng mga salitang lampas sa sukat. Sapagkat nasaan si Dhanaṃjaya Arjuna, ang pinakamainam sa mga tao—at nasaan ka naman, ang pinakahamak sa mga tao?”

Verse 34

यदुसदनमुपेन्द्रपालितं त्रिदशमिवामरराजरक्षितम्‌ | प्रसभमतिविलोड्‌्य को हरेत्‌ पुरुषवरावरजामृते<र्जुनात्‌

Sinabi ni Śalya: “Sino, maliban kay Arjuna—ang nakababatang kapatid ng pinakamainam sa mga tao—ang makapagsasalakay nang sapilitan at makapagnanakaw-limas sa kuta ng mga Yadu, na binabantayan ni Upendra (Viṣṇu) at pinangangalagaan na parang langit sa ilalim ng pagbabantay ng hari ng mga diyos?”

Verse 35

बताओ तो सही, अर्जुनके सिवा दूसरा कौन ऐसा वीर है, जो साक्षात्‌ विष्णु भगवानसे सुरक्षित यदुवंशियोंकी पुरीको, जिसकी उपमा देवराज इन्द्रद्वारा पालित देवनगरी अमरावतीसे दी जाती है, बलपूर्वक मथकर पुरुषोत्तम श्रीकृष्णकी छोटी बहिन सुभद्राका अपहरण कर सके ।। त्रिभुवनविभुमीक्षरेश्वरं क इह पुमान्‌ भवमाह्दयेद्‌ युधि । मृगवधकलहे ऋते*र्जुनात्‌ सुरपतिवीर्यसमप्रभावत:,देवराज इन्द्रके समान बल और प्रभाव रखनेवाले अर्जुनको छोड़कर इस संसारमें दूसरा कौन ऐसा वीर पुरुष है, जो एक वन्य पशुको मारनेके विषयमें उठे हुए विवादके अवसरपर ईश्वरोंके भी ईश्वर त्रिलोकीनाथ भगवान्‌ शंकरको भी युद्धके लिये ललकार सके

Sinabi ni Śalya: “Sabihin mo nga nang tapat—bukod kay Arjuna, sino pa ang bayani na makakapasok sa lungsod ng mga Yadu sa pamamagitan ng dalisay na lakas—lungsod na binabantayan mismo ni Vishnu, na inihahambing sa Amarāvatī, kabiserang makalangit na iniingatan ni Indra—at makapagtatangay kay Subhadrā, bunsong kapatid ni Krishna, ang Pinakamataas na Tao? At bukod kay Arjuna—na ang lakas at ningning ay kapantay ng panginoon ng mga diyos—sinong tao sa mundong ito, sa alitang sumiklab dahil sa pagpatay sa isang mailap na hayop, ang mangangahas pang hamunin sa digmaan si Bhava (Shiva), ang Panginoon ng tatlong daigdig?”

Verse 36

इस प्रकार श्रीमह्याभारत कर्णपर्वमें शल्यसंवादविषयक छत्तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ,चचाल पृथिवी राजन्‌ ववाश च सुविस्तरम्‌ । राजन्‌! कर्ण और कौरव योद्धाओंके प्रसन्नतापूर्वक प्रस्थान करनेपर धरती डोलने और बड़े जोर-जोरसे अव्यक्त शब्द करने लगी असुरसुरमहोरगान्‌ नरान्‌ गरुडपिशाचसय क्षराक्षसान्‌ | इषुभिरजयदग्निगौरवात्‌ स्वभिलषितं च हविर्ददी जय: अर्जुनने अग्निदेवका गौरव मानकर गरुड़, पिशाच, यक्ष, राक्षस, देवता, असुर, बड़े- बड़े नाग तथा मनुष्योंको भी बाणोंद्वारा परास्त कर दिया और अग्निको अभीष्ट हविष्य प्रदान किया था

Wika ni Sañjaya: O Hari, nang umalis si Karṇa at ang mga mandirigmang Kaurava na masigla ang loob, nagsimulang manginig ang lupa at nagpalabas ng isang malawak at malabong ugong. At (naaalala rin na) si Arjuna, sa paggalang sa kadakilaan ni Agni, ay nanaig sa pamamagitan ng kaniyang mga palaso maging sa mga diyos at asura, sa malalaking ahas, sa mga tao, gayundin sa mga Garuḍa, piśāca, yakṣa, at rākṣasa; at saka inihandog kay Agni ang havis (banal na alay) na ninanais nito. Ipinapantay ng siping ito ang masasamang pangitain sa larangan ng digmaan at ang alaala ng debosyon at giting, na wari’y nagsasaad na ang mga puwersang moral at kosmiko ay tumutugon sa gawa ng tao sa digmaan.

Verse 37

स्मरसि ननु यदा परैह्तः स च धृतराष्ट्रसुतो5पि मोक्षित: । दिनकरसदूृशै: शरोत्तमैर्युधा कुरुषु बहून्‌ विनिहत्य तानरीन्‌,कर्ण! याद है वह घटना, जब कि कुरुजांगल-प्रदेशमें घोषयात्राके समय ग्रन्धर्वोने शत्रु बनकर दुर्योधनका अपहरण कर लिया था, उस समय इन्हीं अर्जुनने सूर्यकिरणोंके समान तेजस्वी उत्तमोत्तम बाणोंद्वारा उन बहुसंख्यक शत्रुओंको मारकर धुृतराष्ट्रपुत्रको बन्धनसे मुक्त किया था इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि कर्णशल्यसंवादे सप्तत्रिंशो5ध्याय

“Naalala mo ba noong ang anak ni Dhṛtarāṣṭra ay dinukot ng mga kaaway at pagkaraan ay napalaya? Si Arjuna ang, sa labanan, sa pamamagitan ng mga palasong ubod-husay na nagliliyab na parang sinag ng araw, pumatay sa napakaraming kalaban ng mga Kuru at nagpalaya sa prinsipe mula sa pagkabihag, O Karṇa.” (Layunin ni Śalya na ipaalala kay Karṇa ang napatunayang galing ni Arjuna at ang bigat ng dharma sa pagbabayad ng utang na loob, hindi ang paghamak dito.)

Verse 38

प्रथममपि पलायिते त्वयि प्रियकलहा धृतराष्ट्रसूनव: । स्मरसि ननु यदा प्रमोचिता: खचरगणानवजित्य पाण्डवै:,उस युद्धमें तुम सबसे पहले भाग गये थे। उस समय पाण्डवोंने गन्धर्वोको पराजित करके कलहप्रिय धृतराष्ट्रपुत्रोंको कैदसे छुड़ाया था। क्‍या ये सब बातें तुम्हें याद हैं?

“At maging mas maaga pa—noong ikaw ang unang tumakas—naaalala mo ba kung paanong napalaya ang mga anak ni Dhṛtarāṣṭra na mahilig sa alitan, matapos talunin ng mga Pāṇḍava ang pulutong ng mga Gandharva na naglalakbay sa himpapawid? Tunay bang naaalala mo ang mga pangyayaring iyon?”

Verse 39

समुदितबलवाहना: पुनः पुरुषवरेण जिता: स्थ गोग्रहे । सगुरुगुरुसुता: सभीष्मका: किमु न जितः स तदा त्वयार्जुन:,विराटनगरमें गोहरणके समय पुरुषश्रेष्ठ अर्जुनने विशाल बल-वाहनसे सम्पन्न तुम सब लोगोंको द्रोणाचार्य, अश्वत्थामा और भीष्मके सहित परास्त कर दिया था। उस समय तुमने अर्जुनको क्‍यों नहीं जीत लिया?

Wika ni Śalya: “Noong paglusob sa pag-agaw ng mga baka sa lungsod ni Virāṭa, kayo—bagaman may malaking hukbo at maraming karwaheng pandigma—ay muling natalo ng pinakamahusay sa mga lalaki, si Arjuna. Kahit naroon sa inyo ang mga nakatatanda at mga guro—si Droṇa, ang anak niyang si Aśvatthāmā, at si Bhīṣma—bakit hindi ninyo napagtagumpayan si Arjuna noon? Kung hindi ninyo siya nadaig sa naunang sagupaan, sa anong batayan kayo ngayon nagyayabang ng tagumpay?”

Verse 40

इदमपरमुपस्थितं पुन- स्तव निधनाय सुयुद्धमद्य वै | यदि न रिपुभयात्‌ पलायसे समरगतोडद्य हतोडसि सूतज,सूतपुत्र! अब आज तुम्हारे वधके लिये पुनः यह दूसरा उत्तम युद्ध उपस्थित हुआ है। यदि तुम शत्रुके भयसे भाग नहीं गये तो समरांगणमें पहुँचकर अवश्य मारे जाओगे

Wika ni Śalya: “Muli, ngayong araw, isang panibagong dakilang labanan ang dumating—na nakalaan para sa iyong pagkapuksa. O isinilang sa angkan ng karwahero, O anak ng karwahero! Kung hindi ka tatakas dahil sa takot sa kaaway, pagpasok mo sa larangan ng digmaan ngayong araw, tiyak na mapapatay ka.”

Verse 41

संजय उवाच इति बहु परुष॑ प्रभाषति प्रमनसि मद्रपतौ रिपुस्तवम्‌ । भृशमभिरुषित: परंतप: कुरुपृतनापतिराह मद्रपम्‌,संजयने कहा--राजन्‌! जब महामना मद्रराज शल्य इस प्रकार शत्रुकी प्रशंसासे सम्बन्ध रखनेवाली बहुत-सी कड़वी बातें सुनाने लगे, तब कौरव-सेनापति शत्रुसंतापी कर्ण अत्यन्त क्रोधसे जल उठा और शल्यसे बोला

Sabi ni Sañjaya: Nang ang marangal na hari ng Madra na si Śalya ay magsalita ng maraming mababagsik na salita—mga salitang wari’y pagpupuri sa kaaway mo—si Karṇa, tagapuksa ng mga kaaway at pinunò ng hukbong Kuru, ay nag-alab sa matinding galit at hinarap ang hari ng Madra.

Verse 42

कर्ण उवाच भवतु भवतु कि विकत्थसे ननु मम तस्य हि युद्धमुद्यतम्‌ । यदि स जयति मामिहाहवे तत इदमस्तु सुकत्थितं तव,कर्णने कहा--रहने दो, रहने दो। क्यों बहुत बड़बड़ा रहे हो। अब तो मेरा और उनका युद्ध उपस्थित हो ही गया है। यदि अर्जुन यहाँ युद्धमें मुझे परास्त कर दें, तब तुम्हारा यह बढ़-बढ़कर बातें करना ठीक और अच्छा समझा जायगा

Wika ni Karṇa: “Sige na, sige na—bakit ka napakaraming pagyayabang? Sa anumang mangyari, ang labanan naming dalawa ay narito na. Kung siya’y magwawagi laban sa akin dito sa digmaan, saka lamang mapatutunayang may saysay ang malalakas mong salita.”

Verse 43

संजय उवाच एवमस्त्विति मद्रेश उक्त्वा नोत्तरमुक्तवान्‌ | याहि शल्येति चाप्येनं कर्ण: प्राह युयुत्मया,संजय कहते हैं--राजन्‌! तब मद्रराज शल्य “एवमस्तु” कहकर चुप हो गये। उन्होंने कर्णकी उस बातका कोई उत्तर नहीं दिया। तब कर्णने युद्धकी इच्छासे उनसे कहा --'शल्य! रथ आगे ले चलो'

Sabi ni Sañjaya: “O Hari, noon ang panginoon ng Madra na si Śalya ay nagsabi lamang ng ‘Gayon nga’ at nanahimik, at hindi na sumagot sa sinabi ni Karṇa. Pagkaraan, si Karṇa na sabik sa labanan ay nagsabi sa kanya: ‘Śalya, itulak mo ang karwahe pasulong!’”

Verse 44

स रथ: प्रययौ शत्रून्‌ श्वेताश्वः शल्यसारथि: । निष्नन्नमित्रान्‌ समरे तमो घ्नन्‌ सविता यथा,तत्पश्चात्‌ शल्य जिसके सारथि थे और जिसमें श्वेत घोड़े जुते हुए थे, वह विशाल रथ अन्धकारका विनाश करनेवाले सूर्यदेवके समान शत्रुओंका संहार करता हुआ आगे बढ़ा

Sabi ni Sañjaya: Pagkaraan, ang dakilang karwaheng iyon—na may puting mga kabayo at si Śalya ang tagapagmaneho—ay sumugod sa hanay ng mga kaaway, pumuputol at pumupuksa sa mga kalaban sa digmaan, na parang araw na nagpapawi ng dilim.

Verse 45

ततः प्रायात्‌ प्रीतिमान्‌ वै रथेन वैयाप्रेण श्वेतयुजाथ कर्ण: । स चालोक्य ध्वजिनीं पाण्डवानां धनंजयं त्वरया पर्यपृच्छत्‌,तदनन्तर व्याप्रचर्मसे आच्छादित और श्वेत अश्वोंसे युक्त उस रथके द्वारा कर्ण बड़ी प्रसन्नताके साथ प्रस्थित हुआ। उसने सामने ही पाण्डवोंकी सेनाको खड़ी देख बड़ी उतावलीके साथ धनंजयका पता पूछा

Sabi ni Sañjaya: Pagkatapos, si Karṇa—punô ng tiwala at galak—ay umusad sakay ng kanyang karwahe, mabilis ang takbo at hinihila ng mapuputing kabayo. Nang makita niyang nakahanay sa harap ang hukbo ng mga Pāṇḍava, dali-dali niyang inusisa kung nasaan si Dhanañjaya (Arjuna).