Shloka 26
Adhyāya 36: Ghora-yuddha-varṇanam
A Clinical Description of the Intensified Engagement
निर्ययुस्तावका युद्धे मृत्युं कृत्वा निवर्तनम् । तदनन्तर आपके पक्षके समस्त वीर दुन्दुभि और भेरियोंकी ध्वनि, बाणोंकी सनसनाहट और वेगशाली वीरोंकी विविध गर्जनाओंके साथ युद्धके लिये निकल पड़े। उनके मनमें यह निश्चय था कि अब मौत ही हमें युद्धसे निवृत्त कर सकेगी,कल्याणवृत्त: सततं हि राजा वैचित्रवीर्यस्थ सुतो ममासीत् । तस्यार्थसिद्ध्यर्थमहं त्यजामि प्रियान् भोगान् दुस्त्यजं जीवितं च “धृतराष्ट्रपुत्र राजा दुर्योधन सदा ही मेरे कल्याण-साधनमें तत्पर रहा है; अतः आज उसके मनोरथकी सिद्धिके लिये मैं अपने प्रिय भोगोंको और जिसे त्यागना अत्यन्त कठिन है, उस जीवनको भी त्याग दूँगा
sañjaya uvāca | niryayus tāvakā yuddhe mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam | tad-anantaraṃ tava pakṣasya samastā vīrā dundubhi-bherīṇāṃ dhvaniṃ bāṇānāṃ sanasanāhaṭaṃ ca vegāśīlānāṃ vīrāṇāṃ vividhā garjanāś ca saha yuddhāya niryayuḥ | teṣāṃ manasi niścayo 'bhūt—idānīṃ mṛtyur eva asmān yuddhāt nivartayiṣyati | kalyāṇa-vṛttaḥ satataṃ hi rājā vaicitryavīryasya suto mama āsīt | tasyārtha-siddhy-artham ahaṃ tyajāmi priyān bhogān dustyajaṃ jīvitaṃ ca ||
Wika ni Sanjaya: Lumabas sa digmaan ang mga mandirigmang Kaurava, matatag ang pasya na kamatayan lamang ang makapagpapabalik sa kanila. Pagkaraan nito, sa pag-ugong ng mga tambol ng digmaan at mga malaking batingaw, sa huni ng mga palasong humahagibis, at sa sari-saring mababangis na sigaw ng mga matutuling bayani, ang lahat ng kampeon sa panig mo ay sumulong upang makipaglaban. Sa kanilang dibdib ay nakaukit ang isang tiyak na pasiya: ngayon, wala nang iba kundi ang kamatayan mismo ang makapagpapaurong sa amin mula sa digmaang ito. Sapagkat si Haring Duryodhana, anak ni Vichitravirya, ay laging masikap para sa aking kapakanan; kaya upang matupad ang kanyang layon, itinatakwil ko ang mga aliw na aking minamahal—maging ang buhay na ito, na napakahirap talikdan.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights a warrior-ethic of unwavering resolve—treating death as the only permissible retreat—while also exposing the moral tension of loyalty: devotion to a benefactor (Duryodhana) can drive one to renounce pleasure and even life, regardless of the broader righteousness of the cause.
Sanjaya reports to Dhritarashtra that the Kaurava forces surge into battle amid drums, arrows, and battle-cries, determined not to withdraw. The passage then frames a personal pledge of self-sacrifice made for Duryodhana’s success, emphasizing the intensity of commitment on the Kaurava side.