Adhyaya 202

Verse 1

संजय कहते हैं--राजन्‌! भीमसेनको उस अस्त्रसे घिरा हुआ देख अर्जुनने उन्हें उसके तेजका निवारण करनेके लिये वारुणास्त्रसे ढक दिया

Sinabi ni Sanjaya: O Hari! Nang makita ni Arjuna si Bhīmasena na napaliligiran at dinidiin ng sandatang iyon, tinakpan niya siya ng Varuṇa-astra upang pigilan at pahupain ang naglalagablab na lakas nito.

Verse 2

नालक्षयत तत्‌ कश्रनिद्‌ वारुणास्त्रेण संवृतम्‌ । अर्जुनस्य लघुत्वाच्च संवृतत्वाच्च तेजस:

Wika ni Sañjaya: Walang sinuman ang nakapansin na (si Bhīmasena) ay nababalot ng sandatang Vāruṇa. Sapagkat kumilos si Arjuna nang ubod ng bilis, at ang naglalagablab na liwanag ng sandata mismo ang naging tabing; kaya’t hindi nakita ng mga mandirigma na si Bhīma ay napaliligiran ng Vāruṇāstra.

Verse 3

साश्वसूतरथो भीमो द्रोणपुत्रास्त्रसंवृत: । अग्नावग्निरिव न्यस्तो ज्वालामाली सुदुर्दश:

Wika ni Sañjaya: Si Bhīma—kasama ang kanyang mga kabayo, ang tagapagmaneho, at ang karwahe—ay nabalot ng sandatang pinakawalan ng anak ni Droṇa. Siya’y wari’y apoy na inilagay sa loob ng apoy, napupuluputan ng mga liyab at napakahirap titigan.

Verse 4

यथा रात्रिक्षये राजन्‌ ज्योतींष्यस्तागिरिं प्रति । समापेतुस्तथा बाणा भीमसेनरथं प्रति

Wika ni Sañjaya: “O Hari, kung paanong sa pagwawakas ng gabi ang maningning na mga bituin at planeta ay wari’y dumudulog sa bundok ng paglubog, gayon din ang mga palaso ni Aśvatthāmā ay nagsipagtipon at bumagsak sa karwahe ni Bhīmasena.”

Verse 5

स हि भीमो रथश्चास्य हया: सूतश्न मारिष | संवृता द्रोणपुत्रेण पावकान्तर्गता&भवन्‌,माननीय नरेश! भीमसेन तथा उनके रथ, घोड़े और सारथि--ये सभी अभश्वत्थामाके अस्त्रसे आच्छादित हो आगकी लपटोंके भीतर आ गये थे

Wika ni Sañjaya: O kagalang-galang na Hari, si Bhīma—kasama ang karwahe, mga kabayo, at tagapagmaneho—ay lubusang nabalot ng sandata ng anak ni Droṇa. Natakpan ng palasong-sandata ni Aśvatthāmā, wari’y itinaboy sila sa pinakasentro ng naglalagablab na apoy.

Verse 6

यथा दग्ध्वा जगत्‌ कृत्स्नं समये सचराचरम्‌ । गच्छेद्‌ वल्नलिविंभोरास्यं तथास्त्रं भीममावृणोत्‌

Wika ni Sañjaya: “Kung paanong sa panahon ng pagkalusaw, ang apoy na lumalamon sa lahat ay sinusunog ang buong daigdig, kasama ang lahat ng gumagalaw at di-gumagalaw, at saka pumapasok sa bibig ng Kataas-taasan; gayon din ang kakila-kilabot na sandatang iyon ay sumaklob kay Bhīmasena mula sa bawat panig.”

Verse 7

सूर्यमग्नि: प्रविष्ट: स्थाद्‌ यथा चाग्निं दिवाकर: । तथा प्रविष्टं तत्‌ तेजो न प्राज्ञायत पाण्डव:

Gaya ng araw na waring pumasok sa apoy at ang apoy nama’y waring pumasok sa araw, na hindi na maihiwalay sa paningin—gayundin, ang ningning ng sandatang iyon ay lumukob sa maringal na Bhīmasena. Kaya’t si Bhīmasena, anak ni Pāṇḍu, ay hindi na makita ninuman.

Verse 8

विकीर्णमस्त्रं तद्‌ दृष्टवा तथा भीमरयथं प्रति । उदीर्यमाणं द्रौणिं च निष्प्रतिद्वन्द्धमाहवे

Wika ni Sañjaya: Nang makita nilang kumalat ang sandatang iyon at lumukob sa dako ng karwaheng pandigma ni Bhīma, at makita rin ang anak ni Droṇa na si Aśvatthāmā na lalo pang tumitindi ang lakas sa larangan, sapagkat wala siyang katapat na mandirigmang makapantay—ang hukbo ng mga Pāṇḍava ay nilamon ng sindak: marami ang nagbaba ng sandata at waring nawalan ng ulirat sa takot, at ang mga dakilang mandirigmang may karwahe, gaya ni Yudhiṣṭhira, ay tumalikod sa labanan. Nang masaksihan ito, ang maningning na Arjuna at ang Panginoong Śrī Kṛṣṇa, kapwa nagmamadaling iligtas ang kanila, ay tumalon mula sa karwahe at tumakbo patungo kay Bhīmasena.

Verse 9

सर्वसैन्यं च पाण्डूनां न्‍्यस्तशस्त्रमचेतनम्‌ | युधिष्ठिरपुरोगांश्व विमुखांस्तानू महारथान्‌

Wika ni Sañjaya: Ang buong hukbo ng mga Pāṇḍava ay nagbaba ng sandata at naging tila nawalan ng ulirat sa takot; at ang mga dakilang mandirigmang may karwahe, na pinangungunahan ni Yudhiṣṭhira, ay tumalikod sa labanan.

Verse 10

अर्जुनो वासुदेवश्च त्वरमाणौ महाद्युती । अवलप्लुत्य रथाद्‌ वीरौ भीममाद्रवतां ततः:

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, sina Arjuna at Vāsudeva—kapwa bayani na may dakilang ningning—ay nagmamadaling tumalon mula sa karwahe at tumakbo patungo kay Bhīma.

Verse 11

ततस्तद्‌ द्रोणपुत्रस्य तेजो5स्त्रबलसम्भवम्‌ । विगाहा[ तौ सुबलिनौ मायया55विशतां तथा

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, ang dalawang mandirigmang lubhang makapangyarihan ay sumuong sa naglalagablab na apoy ng lakas, na sumibol mula sa kapangyarihan ng sandata ng anak ni Droṇa; at sa pamamagitan ng māyā, pumasok din sila roon—na waring tinatahak ang hindi dapat matahak.

Verse 12

न्यस्तशस्त्रौ ततस्तौ तु नादहत्‌ सो<स्त्रजोडनल: । वारुणास्त्रप्रयोगाच्च वीर्यवत्वाच्च कृष्णयो:

Sinabi ni Sañjaya: “Pagkaraan, yamang ibinaba na ng dalawa ang kanilang mga sandata, hindi sila masunog ng apoy na isinilang ng sandatang iyon. At sapagkat ginamit nila ang Sandata ni Varuṇa, at sapagkat ang dalawang Kṛṣṇa ay mga lalaking may higit na lakas, nabigo ang apoy na likha ng sandata na lamunin sila.”

Verse 13

ततश्नकृषतुर्भीम॑ सर्वशस्त्रायुधानि च । नारायणास्त्रशान्त्यर्थ नरनारायणौ बलात्‌

Sinabi ni Sañjaya: “Pagkaraan, sa sinadyang pagpipigil, isinantabi ni Bhīma ang lahat ng sandata at kagamitang pandigma. Upang payapain ang Nārāyaṇāstra, ang kambal na mga pantas na sina Nara at Nārāyaṇa, sa di-mapipigil na kapangyarihan, ang siyang nagpaamo at nagpatahimik dito.”

Verse 14

तदनन्तर नर-नारायणस्वरूप अर्जुन और श्रीकृष्णने उस नारायणास्त्रकी शान्तिके लिये भीमसेनको और उनके सम्पूर्ण अस्त्र-शस्त्रोंको बलपूर्वक रथसे नीचे खींचा ।।

Sinabi ni Sañjaya: “Pagkaraan, sina Arjuna at Śrī Kṛṣṇa—na wari’y nag-anyong Nara at Nārāyaṇa sa anyo at diwa—ay sapilitang hinila si Bhīmasena pababa ng karwahe, kasama ang lahat ng kanyang sandata, upang payapain ang Nārāyaṇāstra. Habang hinihila ang anak ni Kuntī, lalo siyang umatungal nang malakas; at dahil sa mapanghamong sigaw na iyon, lalo pang lumakas ang kakila-kilabot at halos di-madaig na sandata ni Aśvatthāmā.”

Verse 15

तमब्रवीद्‌ वासुदेव: किमिदं पाण्डुनन्दन । वार्यमाणो5पि कौन्तेय यद्‌ युद्धान्न निवर्तसे

Sinabi ni Sañjaya: “Nagsalita si Vāsudeva sa kanya: ‘Ano ito, O ligaya ng mga Pāṇḍu? O anak ni Kuntī, kahit ikaw ay pinipigil at pinapayuhang tumigil, bakit hindi ka pa rin umurong mula sa labanan?’”

Verse 16

यदि युद्धेन जेया: स्युरिमे कौरवनन्दना: । वयमप्यत्र युध्येम तथा चेमे नरर्षभा:

Sinabi ni Sañjaya: “ ‘Kung ang mga anak ng angkan ng Kuru na ito ay maaaring magtagumpay sa pamamagitan ng digmaan, kung gayon tayo man ay dapat lumaban dito—kasama ng mga lalaking matitibay na gaya ng toro (ang ating mga pangunahing mandirigma).’ ”

Verse 17

उस समय भगवान्‌ श्रीकृष्णने उनसे कहा--'पाण्डुनन्दन! कुन्तीकुमार! यह क्या बात है कि तुम मना करनेपर भी युद्धसे निवृत्त नहीं हो रहे हो। यदि ये कौरवनन्दन इस समय युद्धसे ही जीते जा सकते तो हम और ये सभी नरश्रेष्ठ राजा लोग युद्ध ही करते ।।

Noong sandaling iyon, nagsalita si Bhagavān Śrī Kṛṣṇa sa kanya: “O anak ni Pāṇḍu, O anak ni Kuntī—ano ito, na kahit pinipigil ka na ay hindi ka pa rin umaatras sa labanan? Kung ang mga anak ng Kuru ay maaaring mapabagsak ngayon sa digmaan lamang, kami at ang lahat ng pinakadakilang mga hari rito ay pipiliing lumaban. Ngunit ang iyong mga kawal ay sabay-sabay nang bumaba mula sa kanilang mga karwahe; kaya, O Kaunteya, ikaw man ay agad bumaba sa karwahe at humiwalay sa sagupaan.”

Verse 18

एवमुक्‍्त्वा तु तं॑ कृष्णो रथाद्‌ भूमिमवर्तयत्‌ । निःश्वसन्तं यथा नागं क्रोधसंरक्तलोचनम्‌,ऐसा कहकर श्रीकृष्णने क्रोधसे लाल आँखें करके सर्पके समान फुफकारते हुए भीमसेनको रथसे भूमिपर उतार लिया

Sinabi ni Sañjaya: Pagkasabi niyon, pinababa ni Kṛṣṇa siya mula sa karwahe patungo sa lupa. Humihingal siya na parang elepanteng nagngangalit, at namumula ang mga mata sa poot—larawan ng galit na napipigil at napapasailalim sa bigat ng dharma sa digmaan.

Verse 19

यदापकृष्ट: स रथानन्यासितकश्चायुधं भुवि । ततो नारायणान्त्र तत्‌ प्रशान्तं शत्रुतापनम्‌

Sinabi ni Sañjaya: Nang siya’y umatras at ang mga mandirigma ay bumaba mula sa kanilang mga karwahe, inilapag ang mga sandata sa lupa, noon ang Nārāyaṇa-astra—na mabagsik sa pagpapahirap sa mga kaaway—ay kusang humupa at tumahimik.

Verse 20

संजय उवाच तस्मिन्‌ प्रशान्ते विधिना तेन तेजसि दुःसहे । बभूवुर्विमला: सर्वा दिश: प्रदिश एव च

Sinabi ni Sañjaya: O Hari, nang ang di-matiis na ningas na iyon ay napatahimik ayon sa itinakdang paraan, luminaw at naging dalisay muli ang lahat ng dako at mga pagitan ng mga dako.

Verse 21

प्रववुश्च शिवा वाता: प्रशान्ता मृगपक्षिण: । वाहनानि च ह्ृष्टानि प्रशान्ते<स्त्रे सुदुर्जये

Sinabi ni Sañjaya: “O Hari, nang mapatahimik na ang sandatang yaong di-matiis at di-matatalo, naging mapalad ang himpapawid. Umihip ang banayad at malamig na hangin; tumigil ang mga daing ng mga hayop at mga ibon; at maging ang mga sasakyan at mga sinasakyan ng mga mandirigma ay kumalma at nakahinga nang maluwag. Sa pagkapawi ng kakila-kilabot na lakas ng astra, may bahagyang kapayapaan na muling bumalik sa paligid ng larangan.”

Verse 22

व्यपोढे च ततो घोरे तस्मिंस्तेजसि भारत । बभौ भीमो निशापाये धीमान्‌ सूर्य इवोदित:,भारत! उस भयंकर तेजके दूर हो जानेपर बुद्धिमान्‌ भीमसेन रात बीतनेपर उगे हुए सूर्यके समान प्रकाशित होने लगे

Wika ni Sañjaya: O Bhārata, nang lumipas na ang nakapanghihilakbot na ningas ng kapangyarihan, ang marunong na si Bhīma ay muling nagningning sa dulo ng gabi na parang bagong sumisikat na araw—at ang kanyang paglitaw ay nagpanumbalik ng loob sa kanyang panig sa gitna ng mga lagim ng digmaan.

Verse 23

हतशेषं बल॑ तत्‌ तु पाण्डवानामतिष्ठत । अस्त्रव्युपरमाद्धुष्टं तव पुत्रजिघांसया,पाण्डवोंकी जो सेना मरनेसे बच गयी थी, वह उस अस्त्रके शान्त हो जानेसे पुनः आपके पुत्रोंका विनाश करनेके लिये हर्षसे खिल उठी

Wika ni Sañjaya: Ang nalalabing hukbo ng mga Pāṇḍava—yaong mga nakaligtas sa paglipol—ay muling tumindig nang matatag. Nang humupa ang bugso ng mga sandata, ang puwersang iyon, na naglalayong lipulin ang iyong mga anak, ay bumangon na may panibagong alab, hinimok ng mabagsik na pasyang tapusin ang gawain ng digmaan.

Verse 24

व्यवस्थिते बले तस्मिन्नस्त्रे प्रतिहते तथा । दुर्योधनो महाराज द्रोणपुत्रमथाब्रवीत्‌,महाराज! उस अस्त्रके प्रतिहत और पाण्डव-सेनाके सुव्यवस्थित हो जानेपर दुर्योधनने द्रोणपुत्रसे इस प्रकार कहा--

Wika ni Sañjaya: Nang muling maayos ang hanay ng hukbong iyon, at nang ang sandata ay natapatan din, saka nagsalita si Haring Duryodhana sa anak ni Droṇa. Ang sandaling iyon ay tanda ng pagliko ng kapalaran—mula sa pagkabigla sa napigil na sandata tungo sa panibagong paninindigan—sapagkat ang pamumuno, sa harap ng pagbaligtad, ay humingi ng payo at pagkilos sa isang makapangyarihang kapanalig.

Verse 25

अश्वत्थामन्‌ पुनः शीघ्रमस्त्रमेतत्‌ प्रयोजय । अवस्थिता हि पज्चाला: पुनरेते जयैषिण:

Wika ni Sañjaya: “Aśvatthāman, gamitin mong muli at madali ang sandatang ito. Sapagkat ang mga Pāñcāla ay nakatindig pa rin, at muli silang naghahangad ng tagumpay.”

Verse 26

'अश्वत्थामन्‌! तुम पुनः शीघ्र ही इसी शस्त्रका प्रयोग करो; क्योंकि विजयकी अभिलाषा रखनेवाले ये पांचाल सैनिक पुनः युद्धके लिये आकर डट गये हैं' ।।

Wika ni Sañjaya: “Aśvatthāman! Muli mong gamitin agad ang sandatang ito; sapagkat ang mga mandirigmang Pāñcāla—na uhaw sa tagumpay—ay nagbalik at muling nakatindig para sa labanan.” Nang masabihan nang gayon ng iyong anak, O kagalang-galang na hari, si Aśvatthāman, lubhang nanlumo, ay humugot ng mabigat na buntong-hininga at magalang na nagsalita sa hari ng ganito—

Verse 27

नैतदावर्तते राजन्नस्त्र द्विनोपपद्यते | आवृतं हि निवर्तेत प्रयोक्तारं न संशय:

Sinabi ni Sañjaya: “O Hari, ang sandatang ito, kapag pinakawalan na, ay hindi na bumabalik, at hindi rin maaaring gamitin sa ikalawang pagkakataon. Kapag sinubukang ibalik o muling gamitin, ito’y babalikwas at tatama sa mismong gumagamit—walang alinlangan.”

Verse 28

एष चास्त्रप्रतीघातं वासुदेव: प्रयुक्तवान्‌ अन्यथा विहित: संख्ये वध: शत्रोर्जनाधिप

Sinabi ni Sañjaya: “Si Vāsudeva (Śrī Kṛṣṇa) ang naglapat ng panangga upang itaboy ang sandatang ito. Kung hindi, O Hari, O panginoon ng mga tao, sa labang ito ngayong araw, ang ganap na paglipol na itinakda para sa kaaway ay tunay sanang naganap.”

Verse 29

पराजयो वा मृत्युर्वा श्रेयान्‌ मृत्युने निर्जय: । विजिताश्चारयो होते शस्त्रोत्स्गान्मृतोपमा:

Sinabi ni Sañjaya: “Maging pagkatalo man o kamatayan—mas mainam ang kamatayan; huwag ang pagkatalo. Ang mga kaaway, nang madaig, ay itinapon ang kanilang mga sandata at tumindig na wari’y mga patay.”

Verse 30

दुर्योधन उवाच आचार्यपुत्र यद्येतद्‌ द्विरस्त्रं न प्रयुज्यते । अन्यैर्गुरुध्ना वध्यन्तामस्त्रैरस्त्रविदां वर

Wika ni Duryodhana: “O anak ng guro, kung ang sandatang ito’y hindi na magagamit sa ikalawang pagkakataon, kung gayon—O pinakamahusay sa mga bihasa sa sandata—patayin mo ang mga mamamatay-guro na ito sa pamamagitan ng iba pang sandata.”

Verse 31

त्वयि शस्त्राणि दिव्यानि त्र्यम्बके चामितौजसि । इच्छतो न हि ते मुच्येत्‌ संक्रुद्धों हि पुरंदर:

Wika ni Duryodhana: “Nasa iyo ang mga makalangit na sandata, at gayundin kay Tryambaka (Śiva) na may di-masukat na kapangyarihan. Kung nanaisin mong pumatay, kahit si Purandara (Indra), bagama’t nag-aalab sa galit, ay hindi makatatakas sa iyo.”

Verse 32

धृतराष्ट उवाच तस्मिन्नस्त्रे प्रतिहते द्रोणे चोपधिना हते । तथा दुर्योधनेनोक्तो द्रौणि: किमकरोत्‌ पुन:

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: “Nang mapigil ang sandatang iyon, at si Droṇa man ay napatay sa pamamagitan ng pakana, kung gayon—nang kausapin siya ni Duryodhana nang gayon—ano ang ginawa pa ni Aśvatthāmā, ang anak ni Droṇa?”

Verse 33

धृतराष्ट्रने पूछा--संजय! द्रोणाचार्य छलपूर्वक मारे गये और नारायणास्त्र भी प्रतिहत हो गया

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: “Sañjaya! Napatay si Droṇācārya sa pamamagitan ng pakana, at maging ang sandatang Nārāyaṇa-astra ay napigil. Pagkasabi ni Duryodhana nang gayon, ano ang ginawa ni Aśvatthāmā pagkatapos? Sapagkat nakita niya ang mga anak ni Pṛthā—na nakaligtas sa Nārāyaṇa-astra—na nakahandang lumaban sa gitna ng labanan, at gumagalaw sa pinakaharap ng hukbo.”

Verse 34

संजय उवाच जानन्‌ पितुः: स निधन सिंहलाड्गूलकेतन: । सक्रोधो भयमुत्सूज्य सो$भिदुद्राव पार्षतम्‌

Sabi ni Sañjaya: “O Hari! Si Aśvatthāmā—na ang watawat ay may sagisag na buntot ng leon—nang malaman niyang napatay ang kanyang ama, ay nag-alab sa galit, itinakwil ang takot, at sumugod kay Dhṛṣṭadyumna.”

Verse 35

अभिद्र॒त्य च विंशत्या क्षुद्रकाणां नरर्षभ । पज्चभिश्चातिवेगेन विव्याध पुरुषर्षभ:

Sabi ni Sañjaya: “O Hari! Lumapit si Aśvatthāmā, ang pinakadakila sa mga lalaki, at unang tinamaan si Dhṛṣṭadyumna ng dalawampung palasong tinatawag na ‘kṣudraka’. Pagkaraan, sa limang palasong pinakawalan nang ubod-bilis, muli niya itong binutas at malubhang nasugatan.”

Verse 36

धृष्टद्युम्नस्ततो राजन्‌ ज्वलन्तमिव पावकम्‌ । द्रोणपुत्रं त्रिषष्टया तु राजन्‌ विव्याध पत्रिणाम्‌

Sabi ni Sañjaya: “Pagkaraan, O Hari, si Dhṛṣṭadyumna—na tila naglalagablab na apoy—ay tumama sa anak ni Droṇa ng animnapu’t tatlong palasong may balahibo.”

Verse 37

राजन्‌! तदनन्तर धृष्टद्युम्नने प्रजलित अग्निके समान तेजस्वी द्रोणपुत्रको तिरसठ बाणोंसे बींध डाला ।। सारथिं चास्य विंशत्या स्वर्णपुड्खै: शिलाशितै: । हयांश्व चतुरो<विध्यच्चतुर्भिनिशितै: शरै:

Wika ni Sanjaya: O Hari! Pagkaraan nito, si Dhrishtadyumna—nagniningas sa ningning na gaya ng apoy—ay tumusok sa anak ni Drona (Aśvatthāmā) sa pamamagitan ng animnapu’t tatlong palaso. Tinamaan din niya ang tagapagmaneho ng karwahe nito ng dalawampung palaso, na may tangkay na pinalamutian ng ginto at hinasa sa bato; at sinugatan ang apat na kabayo sa apat na matutulis na palaso.

Verse 38

फिर शानपर चढ़ाकर तेज किये हुए सुवर्णमय पंखवाले बीस बाणोंसे उसके सारथिको और चार तीखे सायकोंसे उसके चारों घोड़ोंको भी घायल कर दिया ।।

Pagkaraan, itinaas niya ang busog na hinasa sa bato at pinana ang tagapagmaneho ng karwahe ng dalawampung matatalim na palasong ang mga pakpak ay kumikislap na tila ginto; at sa apat na matutulis na palaso ay sinugatan din niya ang apat na kabayo. Nang matamaan niya si Drauṇi (Aśvatthāmā), ang makapangyarihang mandirigma’y waring nagpayanig sa lupa. Sa dakilang labanan, sina Dhṛṣṭadyumna at Aśvatthāmā, paulit-ulit na sumusugat na tila inuuga ang daigdig, ay umungal na parang mga leon—na wari’y inaagaw ang mismong hininga ng buong sanlibutan.

Verse 39

पार्षतस्तु बली राजन्‌ कृतास्त्र: कृतनिश्चय: । द्रौणिमेवाभिदुद्राव मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्‌

Wika ni Sanjaya: O Hari! Ang makapangyarihang anak ni Pṛṣata—dalubhasa sa sandata at matatag ang pasya—si Dhṛṣṭadyumna ay sumugod nang tuwiran sa anak ni Droṇa, na itinakda ang kamatayan mismo bilang tanging hangganan bago umurong sa labanan.

Verse 40

ततो बाणमयं वर्ष द्रोणपुत्रस्य मूर्थनि । अवासृजदमेयात्मा पाज्चाल्यो रथिनां वर:

Wika ni Sanjaya: Pagdaka, ang prinsipe ng Pāñcāla na si Dhṛṣṭadyumna—may di-masukat na diwa at pinakadakila sa mga mandirigmang nakasakay sa karwahe—ay nagpaulan ng mga palaso sa ulo ng anak ni Droṇa (Aśvatthāmā).

Verse 41

त॑ द्रौणि: समरे क्रुद्धं छादयामास पत्रिभि: । विव्याध चैनं दशभि: पितुर्वधमनुस्मरन्‌

Wika ni Sanjaya: Sa gitna ng labanan, si Aśvatthāmā—anak ni Droṇa—na paulit-ulit na inaalala ang pagpaslang sa kanyang ama, ay nag-alab sa poot at tinabunan ng ulang-palaso ang nagngangalit na si Dhṛṣṭadyumna; saka niya ito tinusok ng sampung palaso, at nagdulot ng mabigat na sugat.

Verse 42

द्वाभ्यां च सुविसृष्ट भ्यां क्षुराभ्यां ध्वजकार्मुके । छित्त्वा पाड्चालराजस्य द्रौणिरन्यै: समार्दयत्‌

Sinabi ni Sañjaya: Sa dalawang palasong matalim na parang labaha, na mahusay na pinakawalan, pinutol ng anak ni Droṇa (Aśvatthāmā) ang watawat at ang busog ng prinsipe ng Pāñcāla. Pagkaraan, sa iba pang mga palaso, mariin niya itong piniga at pinahirapan sa nagngangalit na labanan.

Verse 43

व्यश्वसूतरथं चैन द्रौणिश्नलक्रे महाहवे । तस्य चानुचरान्‌ सर्वान्‌ क्रुद्धः प्राद्रावयच्छरै:

At hindi lamang iyon: sa dakilang labanan, inalis ni Drauṇi kay Dhṛṣṭadyumna ang mga kabayo, ang kutsero, at maging ang kanyang karwahe. Sa galit, pinaulanan din niya ng mga palaso ang lahat ng mga kasama nito at itinaboy silang magkawatak-watak.

Verse 44

ततः प्रदुद्रुवे सैन्यं पजचालानां विशाम्पते । सम्भ्रान्तरूपमार्त च न परस्परमैक्षत,प्रजानाथ! तदनन्तर पांचालोंकी सेना भ्रान्त एवं आर्त होकर भाग चली। उसके सैनिक एक-दूसरेको देखते नहीं थे

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, O panginoon ng bayan, nabuwag at tumakas ang hukbo ng mga Pāñcāla. Litong-lito at lugmok sa dalamhati, ni hindi na nila magawang magtinginan—ganap na naglaho ang kanilang kaayusan at pagkakabatid sa isa’t isa.

Verse 45

दृष्टवा तु विमुखान्‌ योधान्‌ धृष्टद्युम्नं च पीडितम्‌ । शैनेयोडचोदयत्‌ तूर्ण रथं दौणिरथं प्रति

Sinabi ni Sañjaya: Nang makita niyang tumatalikod sa labanan ang mga mandirigma at si Dhṛṣṭadyumna ay pinipiga ng mga palaso, agad na pinaharurot ni Śaineya (Sātyaki) ang kanyang karwahe patungo sa karwahe ni Drauṇi (Aśvatthāmā).

Verse 46

अष्टभिनिशितैर्बाणैरश्व॒त्थामानमार्दयत्‌ । विंशत्या पुनराहत्य नानारूपैरमर्षण:

Sinabi ni Sañjaya: Sa walong matatalim na palaso, tinamaan niya si Aśvatthāmā at pinasakit. Pagkaraan, nag-aalab sa matuwid na poot, muli niya itong sinalakay ng dalawampung palasong iba-iba ang anyo—pinipiga ang kalaban sa disiplina ng isang bihasang mamamana, upang puksain ang kakayahan nitong lumaban at hindi lamang magyabang ng galing.

Verse 47

विव्याध च तथा सूतं चतुर्भिश्चतुरो हयान्‌ धनुर्ध्वजं च संयत्तश्चिच्छेद कृतहस्तवत्‌

Sinabi ni Sanjaya: Pagkaraan, tinamaan din niya ang kutsero, at sa apat na palaso ay sinugatan ang apat na kabayo. Ganap na panatag at alisto, gaya ng isang dalubhasa sa sandata, pinutol niya ang busog at ang watawat. Sa hibla ng dangal ng digmaan, hindi ito basta bugso ng poot kundi pagpipigil na may taktika—pagpigil sa galaw at sa kakayahang umatake ng kaaway, sa halip na walang pinipiling pagpatay.

Verse 48

स साथ्र व्यधमच्चापि रथं हेमपरिष्कृतम्‌ । ह्दि विव्याध समरे त्रिंशता सायकैर्भुशम्‌,इसके बाद घोड़ोंसहित उसके सुवर्णभूषित रथको छिल्न-भिन्न कर डाला और समरांगणमें तीस बाणोंसे उसकी छातीमें गहरी चोट पहुँचायी

Sinabi ni Sanjaya: Dinurog din niya ang karwaheng pinalamutian ng ginto, kasama ang mga kabayo, hanggang magkapira-piraso. At sa gitna ng labanan, tinusok niya ang dibdib ng kalaban sa tatlumpung palaso, na nagdulot ng matinding sugat. Ipinapakita ng taludtod ang walang humpay na pag-igting ng husay at dahas sa digmaan, kung saan ang giting ay ipinakikita nang walang pahinga kahit ang mas malawak na kaayusang moral (dharma) ay nababatak ng pangangailangan ng pakikidigma.

Verse 49

एवं स पीडितो राजलन्नश्वत्थामा महाबल: । शरजालै: परिवृत:ः कर्तव्यं नान्वपद्यत,राजन! इस प्रकार बाणोंके जालसे घिरकर पीड़ित हुए महाबली अश्वत्थामाको कोई कर्तव्य नहीं सूझता था

Sinabi ni Sanjaya: O Hari, sa gayong kalagayan—pinahihirapan at napaliligiran ng lambat ng mga palaso—ang makapangyarihang si Aśvatthāmā ay hindi na matukoy kung ano ang nararapat gawin. Sa siksik ng labanan, kapag nilalamon ng puwersa at sakit, kahit ang isang malakas na mandirigma ay maaaring mawalan ng linaw tungkol sa tungkulin at wastong pagkilos.

Verse 50

एवं गते गुरो: पुत्रे तव पुत्रो महारथ: । कृपकर्णादिश्नि: सार्थ शरै: सात्वतमावृणोत्‌

Sinabi ni Sanjaya: Nang ang anak ng guro ay nadala sa gayong kagipitan, ang iyong anak na si Duryodhana—isang dakilang mandirigmang nakasakay sa karwahe—ay sumulong kasama sina Kṛpa, Karṇa, at ang iba pa, at tinabunan si Sātyaki (ang bayani ng Sātvata) ng ulang-palaso. Ipinakikita ng tagpong ito kung paanong sa siksik ng digmaan, ang katapatan sa sariling panig at ang pagnanais na ipagtanggol ang anak ng iginagalang na guro ay nagtutulak sa magkakaugnay na karahasan, habang lalo nitong pinalalalim ang trahedyang moral ng mga kamag-anak at mga guro na nahihila sa walang tigil na labanan.

Verse 51

दुर्योधनस्तु विंशत्या कृप: शारद्वतस्त्रिभि: । कृतवर्माथ दशभि: कर्ण: पञ्चाशता शरै:

Sinabi ni Sanjaya: Tinamaan ni Duryodhana si Sātyaki ng dalawampung palaso; si Kṛpa, anak ni Śaradvat, ng tatlo; si Kṛtavarman ng sampu; at si Karṇa ng limampung palaso. Kaya’t sinalakay mula sa lahat ng panig ng mga pangunahing mandirigmang ito, si Sātyaki ay mabilis na nasugatan—larawan ng walang tigil na bigat ng digmaan, kung saan ang tapang ay sinusubok sa magkakaugnay na pag-atake, hindi lamang sa tunggaliang isa-sa-isa.

Verse 52

दुःशासन: शतेनैव वृषसेनश्न सप्तभि: । सात्यकिं विव्यधुस्तूर्ण समन्तान्निशितै: शरै:

Sinabi ni Sañjaya: Tinamaan ni Duḥśāsana si Sātyaki ng buong sandaang palaso, at si Vṛṣasena naman ay ng pito. Sa kisap-mata, mula sa lahat ng panig, tinuhog nila siya ng matatalim na palaso—larawan ng walang-awang agos ng digmaan, kung saan ang tapang ay sinusubok sa sabayang paglusob, hindi lamang sa tunggaliang isa-sa-isa.

Verse 53

ततः स सात्यकी राजन्‌ सवनिव महारथान्‌ | विरथान्‌ विमुखांश्वैव क्षणेनैवाकरोन्नूप,राजन्‌! तब सात्यकिने भी उन सभी महारथियोंको क्षणभरमें रथहीन एवं युद्धसे विमुख कर दिया

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan nito, O hari, sa isang iglap ay ginawa ni Sātyaki na ang mga dakilang mandirigmang nakasakay sa karwahe ay tila gubat na pinabagsak—inalisan sila ng karwahe at pinatalikod sa labanan. Ipinakikita ng tagpong ito na ang galing sa digmaan ay kayang biglang bumuwag sa yabang at sigla, at ang dangal ng mandirigma’y marupok sa gitna ng malalaking agos ng tadhana at dharma (tungkulin).

Verse 54

अश्वत्थामा तु सम्प्राप्य चेतनां भरतर्षभ । चिन्तयामास दु:खारतों नि:श्वसंश्ष पुनः पुन:

Sinabi ni Sañjaya: O toro sa angkan ng Bharata, nang magbalik-malay si Aśvatthāmā, siya—nilamon ng dalamhati—ay nalugmok sa pag-iisip nang ilang sandali, at paulit-ulit na humihinga nang mahaba at mabigat. Ipinakikita ng tagpong ito kung paanong ang dagok ng digmaan at pagkalugi ay yayanig sa isip, at kung paanong ang unos sa loob ang nauuna bago ang mga pasyang susunod.

Verse 55

अथो रथान्तरं द्रौणि: समारुह्मु परंतप: । सात्यकिं वारयामास किरन्‌ शरशतान्‌ बहून्‌,फिर दूसरे रथपर आरूढ़ हो शत्रुतापन अश्व॒त्थामाने कई सौ बाणोंकी वर्षा करके सात्यकिको आगे बढ़नेसे रोक दिया

Sinabi ni Sañjaya: Pagkatapos, si Aśvatthāmā, anak ni Droṇa at tagasunog ng mga kaaway, ay sumakay sa ibang karwahe. Sa pagbuhos ng daan-daang palaso kay Sātyaki, napigil niya ang pag-abante nito—ipinakikitang sa mabagsik na siksikan ng digmaan, ang taktikal na pagharang at walang-tigil na ulang-palaso ang agarang paraan upang kontrolin ang kinalalabasan ng labanan, sa estratehiya man o sa usaping dharma.

Verse 56

तमापततन्तं सम्प्रेक्ष्य भारद्वाजसुतं रणे । विरथं विमुखं चैव पुनश्चक्रे महारथ:,रणभूमिमें द्रोणपुत्रको अपनी ओर आते देख महारथी सात्यकिने उसे पुनः रथहीन एवं युद्धसे विमुख कर दिया

Sinabi ni Sañjaya: Nang makita ng dakilang mandirigmang si Sātyaki na sumasalakay papalapit ang anak ni Bhāradvāja (si Aśvatthāmā) sa larangan, muli niyang inalisan ito ng karwahe at pinatalikod sa labanan—isang pagpapatunay ng ganap na husay sa gitna ng walang-tigil na batas ng digmaan, kung saan ang pagwasak sa paraan ng pakikipaglaban ng kalaban ay nagiging pasyang mapagpasiya.

Verse 57

ततस्ते पाण्डवा राजन्‌ दृष्टवा सात्यकिविक्रमम्‌ | शड्खशब्दान्‌ भृशं चक्कुः सिंहनादांश्व नेदिरे,राजन! सात्यकिका यह पराक्रम देख पाण्डव बड़े जोर-जोरसे शंख बजाने और सिंहनाद करने लगे

Wika ni Sañjaya: “Pagkaraan nito, O Hari, nang masaksihan ng mga Pāṇḍava ang kagitingan ni Sātyaki, buong lakas nilang hinipan ang mga kabibe at nagpalabas ng sigaw na parang ungol ng leon. Sa gayon ay ipinahayag nila ang tapang, pinatatag ang sariling hanay, at pinarangalan ang kabayanihang inialay para sa kanilang panig.”

Verse 58

एवं त॑ विरथं कृत्वा सात्यकि: सत्यविक्रम: । जघान वृषसेनस्य त्रिसाहस्रान्‌ महारथान्‌,इस प्रकार उसे रथहीन करके सत्यपराक्रमी सात्यकिने वृषसेनकी सेनाके तीन हजार विशाल रथोंको नष्ट कर दिया

Wika ni Sañjaya: “Nang sa gayon ay maalisan niya ng karwahe ang kalaban, si Sātyaki—na ang tapang ay di kailanman nagkamali—ay saka pumutol at nagbagsak ng tatlong libong dakilang mandirigmang nakakarwahe mula sa hukbo ni Vṛṣasena.”

Verse 59

अयुतं दन्तिनां सार्थ कृपस्थ निजघान सः । पज्चायुतानि चाश्वानां शकुनेर्निजघान ह,तदनन्तर कृपाचार्यकी सेनाके पंद्रह हजार हाथियोंका वध कर डाला; इसी तरह शकुनिके पचास हजार घोड़ोंको भी उन्होंने मार गिराया

Wika ni Sañjaya: “Nasa hanay ng pangkat ni Kṛpa, pinabagsak niya ang buong sampung libong elepante na magkakasama. Pagkaraan, pinatay rin niya ang limampung libong kabayo na kay Śakuni.”

Verse 60

ततो द्रौणिमहाराज रथमारुह्य[ वीर्यवान्‌ सात्यकिं प्रतिसंक्रुद्ध: प्रययौ तद्वधेप्सया,महाराज! तब पराक्रमी अश्वत्थामा रथपर आरूढ़ हो सात्यकिपर क्रोध करके उनका वध करनेकी इच्छासे आगे बढ़ा

Wika ni Sañjaya: “Pagkatapos, O Hari, ang anak ni Droṇa (si Aśvatthāmā) na puspos ng lakas ay sumakay sa kanyang karwahe at, nag-aalab sa galit laban kay Sātyaki, sumugod na may hangaring patayin siya.”

Verse 61

पुनस्तमागतं दृष्टवा शैनेयो निशितै: शरै: । अदारयत्‌ क्रूरतरै: पुन: पुनररिंदम,शत्रुदमन नरेश! अश्वत्थामाको फिर आया देख सात्यकिने अत्यन्त क्रूर तीखे बाणोंद्वारा उसे बारंबार विदीर्ण किया

Wika ni Sañjaya: “O Hari, tagapagpabagsak ng mga kaaway—nang makita niyang bumalik muli ang kalaban, si Śaineya (Sātyaki) ay paulit-ulit na pumilas sa kanya sa pamamagitan ng matutulis na palaso, lalo pang malupit.”

Verse 62

सो5तिविद्धो महेष्वासो नानालिड्रैरमर्षण: । युयुधानेन वै द्रौणि: प्रहसन्‌ वाक्यमब्रवीत्‌

Wika ni Sañjaya: Bagaman matinding natusok ng mga palaso, ang dakilang mamamana na si Aśvatthāmā—anak ni Droṇa—ay hindi tumatanggap ng paghamak. Tinamaan siya ni Yuyudhāna ng mga palasong may sari-saring tanda; napuno siya ng poot, tumawa, at nagsalita sa kanya.

Verse 63

शैनेयाभ्युपपत्ति ते जानाम्याचार्यघधातिनि । न चैनं त्रास्यसि मया ग्रस्तमात्मानमेव च

“O Śaineya, batid ko ang iyong natatanging pagtulong at pagkiling kay Dhṛṣṭadyumna, ang pumatay sa guro. Ngunit ang Dhṛṣṭadyumna na nasa aking pagkakahawak—pati ikaw mismo—ay hindi mo maililigtas.”

Verse 64

शपे55त्मनाहं शैनेय सत्येन तपसा तथा । अहत्वा सर्वपाज्चालान्‌ यदि शान्तिमहं लभे,'शैनेय! मैं सत्य और तपस्याकी सौगंध खाकर कहता हूँ, सम्पूर्ण पांचालोंका वध किये बिना मुझे कदापि शान्ति नहीं मिलेगी

“O Śaineya, isinusumpa ko sa aking sarili—sa katotohanan at sa pag-aayuno at pagninilay—na hangga’t hindi ko napapatay ang lahat ng Pāñcāla, hindi ako kailanman magkakamit ng kapayapaan.”

Verse 65

यद्‌ बल॑ पाण्डवेयानां वृष्णीनामपि यद्‌ बलम्‌ | क्रियतां सर्वमेवेह निहनिष्पयामि सोमकान्‌,पाण्डवों और वृष्णिवंशियोंके पास जितना भी बल है, वह सब यहीं लगा दो तो भी सोमकोंका संहार कर डालूँगा'

“Kahit tipunin dito ang buong lakas ng mga anak ni Pāṇḍu, at pati ang lakas ng mga Vṛṣṇi—gamitin man ang lahat—lilipulin ko pa rin ang mga Somaka.”

Verse 66

एवमुक्‍्त्वार्करश्म्याभं सुतीक्षणं तं शरोत्तमम्‌ । व्यसृज्यत्‌ सात्वते द्रौणिर्वज्ञ॑ वृत्रे यथा हरि:

Wika ni Sañjaya: Pagkasabi nito, pinakawalan ni Aśvatthāmā, anak ni Droṇa, laban kay Sātyaki ang pinakamainam na palaso—nagniningning na parang sinag ng araw at ubod ng talim—na wari’y si Hari (Indra) na humahampas kay Vṛtra ng vajra.

Verse 67

स तं निर्भिद्य तेनासत: सायकः सशरावरम्‌ | विवेश वसुधां भिनत्त्वा श्वसन्‌ बिलमिवोरग:

Sabi ni Sañjaya: Ang palasong pinakawalan niya ay tumagos kay Sātyaki—binutas ang baluti at laman—at pagkaraan, hinati pa ang lupa at lumubog sa loob nito, na wari’y ahas na sumisingasing na dumudulas papasok sa sariling lungga. Ipinakikita ng larawang ito ang walang-awang sigla ng digmaan: ang husay at lakas ay nagtutulak sa sandata lampas sa mismong tao, at ang buhay ay tinatratong bagay na tinatagos, hindi iniingatan.

Verse 68

स भिन्नकवच: शूरस्तोत्रार्दित इव द्विप: | विमुच्य सशरं चापं भूरिव्रणपरिस्रव:

Sabi ni Sañjaya: Nang mabasag ang kaniyang baluti, ang magiting na si Sātyaki ay nayanig na parang elepanteng pinahihirapan ng panggabay na kawit. Dumaloy nang sagana ang dugo mula sa maraming sugat; binitiwan niya ang busog pati ang mga palaso, at, lupaypay at basang-basa sa dugo, umupo sa hulihan ng kaniyang karwahe. Kaya’t agad siyang inilayo ng kaniyang kutsero mula sa anak ni Droṇa patungo sa ibang mandirigma. Ipinakikita nito ang malupit na halaga ng digmaan: kahit ang matatapang ay kailangang umurong minsan—hindi dahil kulang sa tapang, kundi dahil may hangganan ang katawan sa gitna ng walang-tigil na karahasan.

Verse 69

सीदन्‌ रुधिरसिक्तश्न रथोपस्थ उपाविशत्‌ | सूतेनापह्वतस्तूर्ण द्रोणपुत्राद रथान्तरम्‌

Sabi ni Sañjaya: Lupaypay at basang-basa sa dugo, umupo siya sa upuan ng karwahe. Sa madaliang tawag ng kutsero, siya’y mabilis na inilayo mula sa anak ni Droṇa patungo sa ibang karwahe—isang maingat na pag-urong sa gitna ng siksikang labanan, upang mailigtas ang buhay kapag ang lakas at baluti ay bumigay na.

Verse 70

अथान्येन सुपुड्खेन शरेणानतपर्वणा । आजलचघान भ्रुवोर्मध्ये धृष्टदुम्नं परंतप:

Sabi ni Sañjaya: Pagkaraan, sa isa pang palaso—maayos ang balahibo at buo ang mga dugtungan—tinamaan ng makapangyarihang mandirigma si Dhṛṣṭadyumna sa gitna ng kaniyang mga kilay sa larangan ng digmaan. Ipinakikita nito ang walang-palyang tumpak ng digmaan, kung saan ang galing at paninindigan—hindi pag-aatubiling moral—ang nagtutulak sa mga mandirigma sa gitna ng tunggalian ng dharma at tadhana.

Verse 71

तदनन्तर शत्रुओंको संताप देनेवाले अश्वत्थामाने सुन्दर पंख एवं झुकी हुई गाँठवाले दूसरे बाणसे धृष्टद्युम्नकी दोनों भौंहोंके बीचमें गहरा आघात किया ।।

Sabi ni Sañjaya: Pagkaraan, si Aśvatthāmā—na nagpapahirap sa mga kaaway—ay tumama kay Dhṛṣṭadyumna sa ikalawang palaso, maganda ang balahibo at matibay ang dugtungan, at ibinaon ito nang malalim sa pagitan ng kaniyang mga kilay. Ang prinsipe ng Pāñcāla ay dati nang tinamaan at malubha na ang sugat; ngayo’y lalo pang dinurog ng sakit, kaya’t bumagsak siyang mabigat sa upuan ng karwahe at isinandal ang katawan sa watawat. Ipinapaalala ng tagpong ito na sa digmaan, kahit ang bantog na pinuno ay maaaring mapabagsak sa isang iglap—at na marupok ang kapangyarihang nakasalalay sa katawan sa harap ng walang-humpay na dahas na itinutulak ng adharma.

Verse 72

त॑ं नागमिव सिंहेन दृष्टवा राजन्‌ शरार्दितम्‌ | जवेनाभ्यद्रवज्छूरा: पजच पाण्डवतो रथा:

Wika ni Sañjaya: “O Hari, nang makita nila siya—sugatan at pinahihirapan ng mga palaso, na wari’y elepanteng hinarap ng leon—ang limang magigiting na mandirigmang karwahe ng mga Pāṇḍava ay sumugod sa kanya nang ubod-bilis.”

Verse 73

राजन! जैसे सिंह हाथीको सताता है, उसी प्रकार धृष्टद्युम्नको अश्व॒त्थामाके बाणोंसे पीड़ित देखकर पाण्डवपक्षसे पाँच शूरवीर महारथी वेगसे वहाँ आ पहुँचे ।।

Wika ni Sañjaya: “O Hari, kung paanong ginugulo ng leon ang elepante, gayon din nang makita nilang si Dhrishtadyumna ay pinahihirapan ng mga palaso ni Aśvatthāmā, limang magigiting na dakilang mandirigmang karwahe mula sa panig ng Pāṇḍava ang mabilis na dumating sa pook na iyon. Ang kanilang mga pangalan ay: si Arjuna na may suot na diadema, si Bhīmasena, si Paurava, si Vriddhakshatra, ang prinsipe-tagapagmana ng mga Chedi, at si Sudarshana, hari ng mga Malava.”

Verse 74

एते हाहाकृता: सर्वे प्रगृुहीतशरासना: । वीरं द्रौणायनिं वीरा: सर्वतः पर्यवारयन्‌

Wika ni Sañjaya: “Ang lahat ng mga mandirigmang iyon, sumisigaw sa pagkabigla, tangan ang mga pana at palasong handa na, ay pumaligid sa magiting na anak ni Droṇa mula sa lahat ng panig.”

Verse 75

इन सब वीरोंने हाहाकार करते हुए हाथमें धनुष लेकर वीर अश्वत्थामाको चारों ओरसे घेर लिया ।।

Wika ni Sañjaya: “Ang mga mandirigmang iyon, sa gitna ng hiyaw ng digmaan, tangan ang mga pana, ay pumaligid kay Aśvatthāmā sa lahat ng panig. Nang makalapit sila sa loob ng dalawampung hakbang sa anak ng Guru—ang mabagsik at di-matinag na Aśvatthāmā—sabay-sabay nila siyang tinamaan mula sa bawat dako, at bawat isa’y nagpaulan ng tig-limang palaso.”

Verse 76

आशीविषाभैविंशत्या पञ्चभिस्तु शितै: शरै: । चिच्छेद युगपद्‌ द्रौणि: पडचविंशतिसायकान्‌,तब द्रोणकुमारने विषैले सर्पोंके समान पचीस तीखे बाणोंद्वारा एक साथ ही उनके पचीसों बाणोंको काट डाला

Wika ni Sañjaya: “Pagkatapos, ang anak ni Droṇa (si Aśvatthāmā), sa pamamagitan ng dalawampu’t limang palasong matalim na gaya ng makamandag na ahas, ay sabay-sabay na pumutol sa dalawampu’t limang palaso ng kalaban—sa isang iglap.”

Verse 77

सप्तभिस्तु शितैर्बाणै: पौरवं द्रौणिरार्दयत्‌ । मालवं त्रिभिरेकेन पार्थ षड़्भिव॑कोदरम्‌

Sinabi ni Sañjaya: Sa pitong palasong matalas na tila labaha, malubhang tinamaan ng anak ni Droṇa (Aśvatthāmā) ang mandirigmang Paurava. Pagkaraan, sa tatlong palaso ay nasugatan niya ang hari ng Mālava; sa isang palaso ay tinamaan niya si Pārtha (Arjuna); at sa anim na palaso ay nasugatan niya si Vṛkodara (Bhīma).

Verse 78

ततस्ते विव्यधु: सर्वे द्रौणिं राजन्‌ महारथा: । युगपच्च पृथक्‌ चैव रुक्मपुड्खै: शिलाशितै:

Sinabi ni Sañjaya: Pagkatapos, O Hari, ang lahat ng dakilang mandirigmang nakasakay sa karwahe ay nagsimulang tumusok sa anak ni Droṇa—ang ilan ay sabay-sabay sa iisang bugso ng paglusob, at ang iba nama’y hiwa-hiwalay na humaharap sa kanya—gamit ang mga palasong may gintong balahibo at mga dulong pinatalas sa bato.

Verse 79

युवराजश्न विंशत्या दौर्णिं विव्याध पत्रिभि: | पार्थश्व पुनरष्टाभिस्तथा सर्वे त्रिभिस्त्रिभि:,चेदिदेशके युवराजने बीस, अर्जुनने आठ तथा अन्य सब लोगोंने तीन-तीन बाणोंद्वारा द्रोणपुत्रको बींध डाला

Sinabi ni Sañjaya: Tinusok ni Yuyurāja ang anak ni Droṇa (Aśvatthāmā) ng dalawampung matatalas na palaso. Muling tinamaan siya ni Arjuna ng walong palaso, at ang iba pang mandirigma’y nakasugat din sa kanya—bawat isa’y tig-tatlong palaso.

Verse 80

ततोडर्जुनं पड़भिरथाजघान द्रौणायनिर्दशभिवासुदेवम्‌ । भीम॑ दशार्धिर्युवराजं चतुर्भि- द्वभ्यां द्वाभ्यां मालवं पौरवं च

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, tinamaan ng anak ni Droṇa si Arjuna ng anim na palaso, si Vāsudeva (Śrī Kṛṣṇa) ng sampu, si Bhīma ng lima, ang prinsipe ng Cedi ng apat; at tig-dalawang palaso naman ang ikinasugat ng hari ng Mālava at ng mandirigmang Paurava.

Verse 81

सूतं विद्ध्वा भीमसेनस्य षड्भि- दभ्यां विद्ध्वा कार्मुकं च ध्वजं च । पुन: पार्थ शरवर्षेण विद्ध्वा द्रौणिघोरं सिंहनादं ननाद

Sinabi ni Sañjaya: Nang matamaan niya ng anim na palaso ang tagapagpatakbo ng karwahe ni Bhīmasena, at sa dalawa pa’y nabutas ang busog at ang watawat nito, muling sinugatan ng anak ni Droṇa (Aśvatthāmā) si Pārtha (Arjuna) sa pamamagitan ng ulang-palaso; at pagkaraan ay nagpakawala siya ng nakapanghihilakbot na ungol na tila leon.

Verse 82

तस्यास्यतस्तान्‌ निशितान्‌ पीतधारान्‌ द्रौणे: शरान्‌ पृष्ठतश्नाग्रतश्न । धरा वियद्‌ द्यौ: प्रदिशो दिशश्न च्छन्ना बाणैरभवन्‌ घोररूपै:

Sinabi ni Sañjaya: Habang walang tigil na pinapana ni Aśvatthāmā, anak ni Droṇa, ang kaniyang matutulis na palasong may dilaw na guhit—sa unahan at sa likuran—ang lupa, ang langit, ang kalagitnaang himpapawid, at ang lahat ng mga direksiyon at mga pagitan nitong direksiyon ay natakpan ng mga kakila-kilabot na palasong iyon, na wari’y ang mismong espasyo’y nabalutan ng dahas.

Verse 83

आसजन्नस्य स्वरथं तीव्रतेजा: सुदर्शनस्येन्द्रकेतुप्रकाशौ । भुजौ शिरश्रेन्द्रसमानवीर्य- स्त्रिभि: शरैर्युगपत्‌ संचकर्त

Sinabi ni Sañjaya: Sa labang iyon, si Aśvatthāmā—nagniningas ang ningning at kapantay ni Indra sa tapang—ay lumapit sa kaniyang karwahe at, sa tatlong palasong sabay-sabay, pinutol ang dalawang bisig ni Haring Sudarśana na kumikislap na parang watawat ni Indra, at pati ang ulo niya’y inihiwalay.

Verse 84

स पौरवं रथशक्‍त्या निहत्य छित्त्वा रथं तिलशक्षास्य बाणै: । छित्त्वा च बाहू वरचन्दनाक्तौ भल्लेन कायाच्छिर उच्चकर्त

Sinabi ni Sañjaya: Matapos pabagsakin ang Paurava sa pamamagitan ng sibat (śakti) na inihagis mula sa karwahe, winasak niya ang karwahe nito sa ulang-palaso hanggang maging pira-pirasong kasingliit ng butil ng linga. Pagkaraan, pinutol niya ang dalawang bisig na pinahiran ng mabangong sandal, at sa palasong bhalla ay inihiwalay ang ulo sa katawan.

Verse 85

युवानमिन्दीवरदामवर्ण चेदिप्रभुं युवराजं॑ प्रसह । बाणैस्त्वरावान्‌ प्रज्वलिताग्निकल्पै- विंदृध्वा प्रादान्मृत्यवे साश्वसूतम्‌

Sinabi ni Sañjaya: Sa mabilis at nagliliyab na mga palasong parang sinding apoy, marahas na pinabagsak ni Aśvatthāmā ang batang tagapagmana ng Cedi—maitim ang kulay na parang kuwintas ng bughaw na lotus—at inihandog siya sa kamatayan kasama ang kaniyang mga kabayo at ang kaniyang sais.

Verse 86

मालवं पौरवं चैव युवराजं च चेदिपम्‌ । दृष्टवा समक्ष निहतं द्रोणपुत्रेण पाण्डव:

Sinabi ni Sañjaya: Nang makita ng mga Pāṇḍava na ang Mālava, ang Paurava, at ang prinsipe ng Cedi ay napatay sa harap mismo ng kanilang mga mata ng anak ni Droṇa, sila’y nayanig—muling hinarap ang mabagsik na lapit ng digmaan, kung saan ang tapang at ang angkan ay walang pananggalang kapag ang poot na hinahatak ng adharma ay tumama sa pakay.

Verse 87

ततः शरशतैस्ती4&णै: संक्रुद्धाशीविषोपमै:

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan nito, sa pamamagitan ng daan-daang matutulis na palaso—na wari’y nagngangalit na mga makamandag na ahas—(ang mandirigma) ay tumama, lalo pang pinatindi ang bagsik ng labanan at ang panganib na kinakaharap ng mga nasa larangan.

Verse 88

छादयामास समरे द्रोणपुत्रं परंतप: । फिर तो शत्रुओंको संताप देनेवाले भीमसेनने क्रोधमें भरे हुए विषधर सर्पोंके समान सैकड़ों तीखे बाणोंद्वारा समरांगणमें द्रोणपुत्र अश्वत्थामाको आच्छादित कर दिया ।।

Wika ni Sañjaya: Sa gitna ng labanan, si Bhīmasena—tagapagpasakit ng kanyang mga kaaway—ay nilamon sa bagsik si Aśvatthāmā, anak ni Droṇa. Sa tindi ng galit, tinakpan niya ang larangan ng digmaan ng daan-daang palasong matalas, na parang mga makamandag na ahas na sumasalakay sa pagkabaliw. Ipinakikita ng tanawing ito na kapag pinakawalan ang poot sa digmaan, ang galing ay nagiging unos ng karahasan na lumulunod sa pagpipigil.

Verse 89

ततो भीमो महाबाहुद्रौणेर्युधि महाबल:

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan nito, si Bhīma—makapangyarihan ang mga bisig at napakalakas—ay sumulong sa labanan laban sa anak ni Droṇa, sagisag ng paninindigan ng mga Pāṇḍava na harapin ang mabigat na kapangyarihan sa di-natitinag na tapang at disiplinadong lakas.

Verse 90

तदपास्य धनुश्कछिन्नं द्रोणपुत्रो महामना:

Wika ni Sañjaya: Itinapon niya ang busog na iyon—naputol at wala nang silbi—at ang marangal na anak ni Droṇa ay nagpatuloy, di natitinag ang pasya sa gitna ng kaguluhang moral ng digmaan, kung saan maging ang sirang sandata ng mandirigma ay nagiging sandali ng pagpili, hindi ng pagkatalo.

Verse 91

अन्यत्‌ कार्मुकमादाय भीम॑ विव्याध पत्रिभि: । इसके बाद महामनस्वी द्रोणपुत्रने उस कटे हुए धनुषको फेंककर दूसरा धनुष ले लिया और भीमसेनको अनेक बाण मारे || ९० $ || तौ दौणिभीमौ समरे पराक्रान्तोी महाबलौ

Wika ni Sañjaya: Kumuha ng isa pang busog ang anak ni Droṇa at tinamaan si Bhīma ng maraming palaso. Ipinakikita nito ang walang-humpay na agos ng digmaan—kapag nawala ang isang sandata, agad na kumakapit ang mandirigma sa iba—at kung paanong ang galing at pagtitiyaga ang nagtutulak sa labanan pasulong, kahit ang bigat ng digmaang magkakamag-anak ay patuloy na nakalambong sa bawat salpukan.

Verse 92

अवर्षतां शरवर्ष वृष्टिमन्ताविवाम्बुदौ । अश्वत्थामा और भीमसेन दोनों वीर महान्‌ बलवान्‌ एवं पराक्रमी थे। वे समरभूमिमें वर्षा करनेवाले दो बादलोंके समान परस्पर बाणोंकी बौछार करने लगे ।।

Sabi ni Sanjaya: Si Ashvatthama at si Bhimasena—kapwa bayani, napakalakas, at mabagsik sa giting—ay nagpaulan ng mga palaso na wari’y dalawang ulap na hitik sa ulan. Sa larangan ng digmaan, sinagot nila ang isa’t isa ng walang patid na bugso, na para bang nag-uunahan sa unos at kulog. Ang mga palasong may tatak ng pangalan ni Bhima, may gintong balahibo at hinasa sa bato, ay lumipad sa sagupaan—larawan ng walang-awang husay ng digmaan at ng tumitigas na pasya na kaakibat ng labanan.

Verse 93

तथैव द्रौणिनिर्मुक्तिर्भीम: संनतपर्वभि:

Sabi ni Sanjaya: Gayon din, si Bhima ay nakaligtas sa panganib, sapagkat ang sandatang pinakawalan ni Drauṇi ay napigil at napabagsak—ang bagsik nito’y nabaluktot at napasuko. Ipinakikita ng salaysay na sa gitna ng nagngangalit na digmaan, maging ang pinakakakila-kilabot na paglusob ay maaaring mapigil; at ang pag-iral ng mandirigma’y nakasalalay hindi lamang sa lakas, kundi sa pag-ikot ng tadhana at sa pagsagot sa dahas sa pamamagitan ng pagpipigil at pagkamahinahon.

Verse 94

अवाकीर्यत स क्षिप्रं शरै: शतसहसत्रश: । इसी तरह अअश्वत्थामाके छोड़े हुए झुकी हुई गाँठवाले लाखों बाणोंसे भीमसेन भी तत्काल ढक गये ।। स च्छाद्यमान: समरे द्रौणिना रणशालिना

Sabi ni Sanjaya: Siya’y agad na natabunan, sapagkat daan-daang libong palaso ang ibinuhos sa kanya. Kaya sa larangan ng digmaan, si Bhimasena—na tinakpan ng mga palasong pinakawalan ni Ashvatthama, anak ni Droṇa at dalubhasa sa pakikidigma—ay waring nabalutan sandali sa ilalim ng walang tigil na bagyong palaso. Ipinakikita ng tagpong ito ang malupit na sigla ng labanan, kung saan ang giting ay sinusukat hindi lamang sa lakas, kundi sa pagtitiis sa ilalim ng napakalaking puwersa.

Verse 95

ततो भीमो महाबाहु: कार्तस्वरविभूषितान्‌

Sabi ni Sanjaya: Pagkaraan nito, si Bhima, ang makapangyarihang mandirigmang may malalakas na bisig, ay sumulong patungo sa mga nakabihis ng kārtasvara—mga palamuting ginto—na nagpapahiwatig ng karangyaan ng mga armadong lalaki kahit sa gitna ng mabigat at madilim na tungkulin ng digmaan.

Verse 96

नाराचान्‌ दश सम्प्रैषीद्‌ यमदण्डनिभाडज्छितान्‌ | तदनन्तर महाबाहु भीमसेनने सुवर्णभूषित एवं यमदण्डके समान भयंकर दस तीखे नाराच अश्व॒त्थामापर चलाये ।। ते जत्रुदेशमासाद्य द्रोणपुत्रस्य मारिष

Sabi ni Sanjaya: Inihagis ni Bhimasena ang sampung palasong nārāca—tumpak at nakapanghihilakbot, na wari’y mismong tungkod ng parusa ni Yama. Pagdaka, si Bhima na makapangyarihan ang bisig, na may gintong palamuti, ay nagpakawala pa ng isa pang sampung matatalim at nakatatakot na nārāca, na maihahambing sa pamalo ni Yama, laban kay Ashvatthama. Ang mga palasong iyon, O kagalang-galang, ay tumama sa bahagi ng butong selangka/itaas na dibdib ng anak ni Droṇa. Ipinakikita ng tagpong ito ang mabagsik na batas ng larangan: sinasagot ng mandirigma ang dahas sa dahas, subalit ang larawan ng tungkod ni Yama’y paalala na ang kamatayan ang di-matatakasan na hanggahang moral ng digmaan.

Verse 97

सो5तिविद्धो भृशं दौणि: पाण्डवेन महात्मना

Wika ni Sañjaya: Tinamaan nang ubod-lakas at tumagos nang lubos ng marangal na Pāṇḍava, ang anak ni Droṇa ay malubhang nasugatan—larawang nagpapakita na sa digmaan, maging ang makapangyarihan ay naibabagsak kapag ang tapang ay sumasalubong sa matatag na layunin.

Verse 98

ध्वजयष्टिं समासाद्य न्यमीलयत लोचने । महात्मा पाण्डुपुत्रके बाणोंसे अत्यन्त घायल हुए अश्व॒त्थामाने ध्वजदण्ड थामकर नेत्र बंद कर लिये ।। स मुहूर्तात्‌ पुन: संज्ञां लब्ध्वा द्रौणिनराधिप

Wika ni Sañjaya: Inabot niya ang tungkod ng watawat at ipinikit ang mga mata. Si Aśvatthāman, ang dakilang-loob, na lubhang sugatan ng mga palaso ng anak ni Pāṇḍu, ay kumapit nang mahigpit sa poste ng bandila at ipinikit ang mga mata. Pagkaraan ng isang saglit, nang muling magbalik ang ulirat, ang anak ni Droṇa—O panginoon ng mga tao—…

Verse 99

दृढे सोडभिहतस्तेन पाण्डवेन महात्मना

Wika ni Sañjaya: Tinamaan ng hampas ng dakilang-loob na Pāṇḍava, tiniis niya iyon nang may matibay na katatagan, hindi natinag sa gitna ng labanan.

Verse 100

वेगं चक्रे महाबाहुर्भीमसेनरथं प्रति । महामना पाण्डुपुत्रने उसे गहरी चोट पहुँचायी थी। अतः महाबाहु अभश्वत्थामाने भीमसेनके रथपर ही बड़े वेगसे आक्रमण किया ।। ९९ $ ।। तत आकर्णपूर्णानां शराणां तिग्मतेजसाम्‌

Wika ni Sañjaya: Nag-ipon ng bilis ang mandirigmang makapangyarihan ang bisig at biglang sumalakay nang ubod-liksi patungo sa karwahe ni Bhīmasena. Sa init ng digmaan—uudyok ng paghihiganti at ng dharma ng mandirigmang kṣatriya—ang marahas na pagsulong na ito’y tanda ng hangaring tumama nang pasya sa isang pangunahing kaaway, hindi umurong o mag-atubili.

Verse 101

भीमो5पि समरश्लाघी तस्य वीर्यमचिन्तयन्‌

Wika ni Sañjaya: Si Bhīma man—kilala sa kanyang pagmamataas sa labanan—ay nagmuni-muni sa tapang at lakas ng mandirigmang iyon, tinimbang sa isip sa gitna ng lumalaganap na dahas ng digmaan.

Verse 102

तूर्ण प्रासृजदुग्राणि शरवर्षाणि पाण्डव: । युद्धकी स्पृहा रखनेवाले पाण्डुकुमार भीमसेन भी उसके इस पराक्रमकी कोई परवा न करते हुए तुरंत ही उसपर भयंकर बाणोंकी वर्षा प्रारम्भ कर दी ।।

Wika ni Sañjaya: Ang Pāṇḍava, sa biglang pasya, ay agad nagpakawala ng mabagsik na ulang-palaso. Si Bhīmasena man—sabik sa labanan at hindi natinag sa ipinakitang tapang ng kalaban—ay kaagad ding nagbuhos sa kanya ng nakapanghihilakbot na mga palaso. Pagkaraan, ang anak ni Droṇa, O dakilang hari, ay pinutol ang kanyang busog sa pamamagitan ng mga palasong tiyak ang tama.

Verse 103

आजयचघानोरसि क्रुद्ध: पाण्डवं निशितै: शरै: । महाराज! तब अभ्व॒त्थामाने कुपित हो बाणोंद्वारा भीमसेनके धनुषको काटकर उन पाण्डुपुत्रकी छातीमें पैने बाणोंका प्रहार किया || १०२ ई ।।

Wika ni Sañjaya: Sa galit, tinamaan niya ang Pāṇḍava sa dibdib ng matutulis na palaso. O Hari, si Aśvatthāman, nag-aalab sa poot, ay pinutol ang busog ni Bhīmasena sa pamamagitan ng kanyang mga palaso, at saka tinuhog ang dibdib ng anak ni Pāṇḍu ng mga palasong matalim. Pagdaka, si Bhīma—hindi matiis ang paghamak—ay kumuha ng isa pang busog…

Verse 104

जीमूताविव घ॒र्मान्ति तौ शरौघप्रवर्षिणौ

Wika ni Sañjaya: Sa pagtatapos ng mainit na panahon, na wari’y mga ulap na may dalang ulan, ang dalawang mandirigmang iyon ay nagbuhos ng ulang-palaso—isang nakalulunod na bagyo ng sandata—na lalo pang nagpaalab sa bangis ng labanan at naghayag ng di-matitinag na pasya ng mga mandirigmang nakatali sa layuning pinili nila.

Verse 105

अन्योन्यक्रोधताम्राक्षौ छादयामासतुर्युधि । वे दोनों क्रोधमे लाल आँखें करके बरसातके दो बादलोंके समान बाणसमूहोंकी वर्षा करते हुए एक-दूसरेको आच्छादित करने लगे || १०४ $ ।।

Wika ni Sañjaya: Sa gitna ng labanan, ang dalawa—namumula ang mga mata sa galit sa isa’t isa—ay nagsimulang tabunan ang isa’t isa, nagbubuhos ng mga bugso ng palaso na parang dalawang ulap-bagyo na punô ng ulan. Ipinakikita ng tanawing ito na kapag pinakawalan ang poot, ang digmaan ay nagiging bulag na palitan ng hampas, at ang bawat isa’y hindi lamang nagnanais tumama kundi manupil at lumunod sa kalaban.

Verse 106

अयुध्येतां सुसंरब्धौ कृतप्रतिकृतैषिणौ । फिर ताल ठोंकनेकी भयंकर आवाजसे परस्पर त्रास उत्पन्न करते हुए वे दोनों योद्धा बड़े रोषसे युद्ध करने लगे। दोनों ही एक-दूसरेके प्रहारका प्रतीकार करना चाहते थे | १०५ श्‌ “3 ततो विस्फार्य सुमहच्चापं रुक्मविभूषितम्‌

Wika ni Sañjaya: Nag-aalab sa matinding pasya, nagpatuloy sa pakikipaglaban ang dalawa, at bawat isa’y hangad na makapagbigay ng katapat na ganti sa hampas ng kabila. Ang kanilang sagupaan—may mga nakapananakot na ingay at pag-uudyok sa isa’t isa—ay nagpapakita na sa init ng digmaan, ang pagganti ang nagiging agarang layon, pinahihigpit ang siklo ng karahasan at tinatakpan ang mahinahong paghatol.

Verse 107

भीम॑ प्रैक्षत स द्रोौणि: शरानस्यन्तमन्तिकात्‌ । शरद्यहर्मध्यगतो दीप्तार्चिरिव भास्कर:

Sinabi ni Sañjaya: Itinuon ni Drauṇi (Aśvatthāman) ang tingin kay Bhīma, na mula sa malapitan ay nagpapakawala ng sunod-sunod na ulang-palaso. Si Aśvatthāman ay nagliliwanag na parang araw sa katanghaliang-tapat ng taglagas, nag-aalab sa mababangis na sinag—larawang nagpapakita ng nakapanghihilakbot na ningning ng giting kapag ang dharma ay pinagtatalunan sa larangan ng digmaan.

Verse 108

आददानस्य विशिखान्‌ संदधानस्य चाशुगान्‌ । विकर्षतो मुज्चतश्न नान्तरं ददृशुर्जना:

Sinabi ni Sañjaya: Sa pagkuha niya ng mga palaso, sa paglalagay ng mabilis na mga punlo sa busog, sa paghila ng bagting, at sa pagpapakawala, hindi makita ng mga mandirigma ang anumang pagitan sa mga kilos na iyon. Ang kanyang pag-archery ay dumaloy na parang iisang tuluy-tuloy na galaw—napakabilis upang mapaghiwa-hiwalay ng paningin ng tao ang mga hakbang.

Verse 109

अलातचक्रप्रतिमं तस्य मण्डलमायुधम्‌ | द्रौणेरासीन्महाराज बाणान्‌ विसृजतस्तदा

Sinabi ni Sañjaya: O Hari, nang pakawalan ng anak ni Droṇa ang kanyang mga palaso, ang paikot na hagod ng kanyang sandata ay wari’y isang nag-iikot na sulo—isang nagliliyab na singsing na nakapangingilabot. Ipinahihiwatig ng larawang ito na ang giting sa digmaan, kapag pinasiklab ng poot, ay nakabubulag sa mata at lalo pang nagpapalalim sa kapahamakan ng labanan.

Verse 110

महाराज! बाण छोड़ते समय अभश्वत्थामाका धनुष अलातचक्रके समान मण्डलाकार दिखायी देता था ।।

Sinabi ni Sañjaya: O Hari, nang pakawalan ni Aśvatthāman ang kanyang mga palaso, ang kanyang busog ay wari’y isang sulo na iniikot na bumubuo ng bilog na apoy. Mula sa busog na iyon ay lumipad ang daan-daan—oo, libu-libo—na palaso, at sa langit ay nakita silang parang nagkakagulong lipad ng mga balang. Pinatitingkad ng talatang ito ang bigat na moral ng digmaan: ang ningning at nakapanghihilakbot na husay ay nagiging kasangkapan ng pagwasak, at ipinapaalala na ang lakas, kapag ikinabit sa poot, ay nagpaparami ng pagdurusa sa larangan ng labanan.

Verse 111

ते तु द्रौणिविनिर्मुक्ता: शरा हेमविभूषिता: । अजस्रमन्वकीर्यन्त घोरा भीमरथं प्रति,अश्वत्थामाके छोड़े हुए सुवर्णभूषित भयंकर बाण भीमसेनके रथपर लगातार गिरने लगे

Sinabi ni Sañjaya: Ang mga nakapanghihilakbot na palasong iyon, na pinakawalan ni Drauṇi (Aśvatthāman) at pinalamutian ng ginto, ay patuloy na umuulan nang walang tigil sa karwahe ni Bhīma. Ipinakikita ng tagpong ito ang walang humpay na pag-igting ng karahasan sa digmaan—kung saan ang husay at karangyaan (ginintuang palamuti) ay naglilingkod sa madilim na layunin ng pagwasak, sa halip na sa anumang matuwid na wakas.

Verse 112

तत्राद्भुतमपश्याम भीमसेनस्य विक्रमम्‌ । बलं॑ वीर्य प्रभावं च व्यवसायं च भारत,भारत! वहाँ हमलोगोंने भीमसेनका अद्भुत पराक्रम, बल, वीर्य, प्रभाव और व्यवसाय देखा

Wika ni Sañjaya: “Doon namin nasaksihan ang kagila-gilalas na kabayanihan ni Bhīmasena—ang kanyang lakas, ang sigla ng pagkalalaki, ang nangingibabaw na impluwensiya, at ang matatag na pasiya, O Bhārata.”

Verse 113

तां स मेघादिवोद्धूतां बाणवृष्टिं समन्‍्ततः । जलवृष्टिं महाघोरां तपान्त इव चिन्तयन्‌

Wika ni Sañjaya: “Sa pagninilay sa kakila-kilabot na ulang ng mga palaso—na itinutulak na parang buhos ng ulap-bagyo at bumabagsak sa lahat ng panig na gaya ng marahas na ulan—si Bhīmasena, bagaman siya man ay isang nakapanghihilakbot na bayani, ay nagpasiyang patayin ang anak ni Droṇa; at tulad ng mga ulap na nagdadala ng ulan matapos ang tag-ulan, nagsimula siyang magpaulan ng mga salbo ng palaso bilang ganti.”

Verse 114

द्रोणपुत्रवधप्रेप्सुभीमो भीमपराक्रम: । अमुञ्चच्छरवर्षाणि प्रावृषीव बलाहक:

Wika ni Sañjaya: “Si Bhīma, na may nakapanghihilakbot na lakas, na nagnanais pumatay sa anak ni Droṇa (Aśvatthāmā), ay nagsimulang magpakawala ng mga ulang palaso—gaya ng ulap-ulan sa tag-ulan—upang salubungin ang mabangis na bagyo ng mga sandata na dumarating mula sa lahat ng panig.”

Verse 115

तद्‌ रुक्मपृष्ठं भीमस्य धनुर्घोरें महारणे । विकृष्यमाणं विबभौ शक्रचापमिवापरम्‌,उस महासमरमें सोनेकी पीठवाला भीमसेनका भयंकर धनुष जब खींचा जाता था, तब दूसरे इन्द्रधनुषके समान प्रतीत होता था

Wika ni Sañjaya: “Sa kakila-kilabot na dakilang labanan, ang busog ni Bhīma—may likurang ginto at nakapanghihilakbot—ay kumislap habang hinihila, na wari’y isa pang bahaghari ni Indra.”

Verse 116

तस्माच्छरा: प्रादुरासन्‌ शतशो5थ सहस्रश: । संछादयन्त: समरे द्रौणिमाहवशोभिनम्‌

Wika ni Sañjaya: “Kaya’t lumitaw ang mga palaso nang daan-daan, at pagkaraan ay libu-libo, na kumalat at tumabon sa larangan ng digmaan—binabalot ang anak ni Droṇa (Aśvatthāmā), na maningning sa labanan.”

Verse 117

रणभूमिमें अधिक शोभा पानेवाले द्रोणकुमार अश्वत्थामाको आच्छादित करते हुए सैकड़ों और हजारों बाण भीमसेनके उस धनुषसे प्रकट हो रहे थे ।।

Wika ni Sañjaya: Habang patuloy na nagpapakawala ang dalawang mandirigmang iyon ng siksik na lambat ng mga palaso, O kagalang-galang, ang puwang sa pagitan nila ay napuno nang gayon na maging ang hangin, O Hari, ay hindi na makadaan. Ipinakikita ng tanawing ito ang nakapanghihilakbot na tindi ng husay sa digmaan—kung paanong ang lakas at poot ay nakagagawang gawing halos di-malampasang hadlang ang larangan ng labanan, na tila nilalampasan pa ang karaniwang hangganan ng kalikasan.

Verse 118

तथा दौणिर्महाराज शरान्‌ हेमविभूषितान्‌ । तैलथधौतानू्‌ प्रसन्नाग्रान्‌ प्राहिणोद्‌ वधकाड्क्षया

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan nito, O Hari, si Aśvatthāmā—anak ni Droṇa—na udyok ng pagnanais pumatay, ay nagpakawala ng maraming palasong pinalamutian ng ginto; pinahiran ng langis at nilinis nang maingat, na may maningning at matalas na dulo. Ipinahihiwatig ng taludtod na sa init ng digmaan, ang layon (ang hangaring pumatay) ang humuhubog sa gawa, at ang husay at paghahanda ay nagiging kasangkapan ng mapanirang pasiya.

Verse 119

तानन्तरिक्षे विशिखैस्त्रिधैकैकमशातयत्‌ । विशेषयन्‌ द्रोणसुतं तिष्ठ तिछेति चाब्रवीत्‌

Wika ni Sañjaya: Ngunit si Bhīmasena, na ipinamalas ang higit na galing, ay binasag ang bawat palasong iyon sa himpapawid at ginawang tig-tatlong piraso sa pamamagitan ng sarili niyang mga palaso. Pagkaraan, tinukoy niya ang anak ni Droṇa at sumigaw: “Manindigan—manindigan!” Sa diwang etikal ng digmaan, itinatampok ng taludtod ang tungkulin ng mandirigma na harapin nang hayagan ang mabagsik na kalaban, pinatutunayan ang tapang at paninindigan sa halip na umurong.

Verse 120

पुनश्न शरवर्षाणि घोराण्युग्राणि पाण्डव: । व्यसृजद्‌ बलवान क्रुद्धो द्रोणपुत्रवधेप्सया

Wika ni Sañjaya: Muli, ang Pāṇḍava—makapangyarihan at nag-aalab sa galit—ay nagbuhos ng nakapanghihilakbot at mabangis na ulang-palaso, udyok ng pagnanais na patayin ang anak ni Droṇa. Inilalarawan ng taludtod ang paglala ng labanan bilang kilos na itinutulak ng poot at tiyak na layon, na nagpapakita kung paanong ang personal na paghihiganti ay nagpapasidhi sa karahasan sa gitna ng mas malawak na digmaan.

Verse 121

ततो<स्त्रमायया तूर्ण शरवृष्टिं निवार्य ताम्‌ । धनुश्विच्छेद भीमस्य द्रोणपुत्रो महास्त्रवित्‌

Wika ni Sañjaya: Pagkatapos, sa mabilis na paggamit ng sining ng sandata at pandarayang taktikal, napigil ng anak ni Droṇa ang ulang-palaso. Nang maitaboy iyon, ang dakilang dalubhasa sa mga sandata ay pumutol sa busog ni Bhīma—isang kilos na naglilipat ng timbangan ng tunggalian sa pamamagitan ng pag-alis ng sandata, hindi lamang sa pananakit, at nagpapakita kung paanong ang husay sa digmaan ay nakapagpapawalang-bisa sa hilaw na lakas sa isang iglap.

Verse 122

स छिन्नधन्वा बलवान्‌ रथशरक्ति सुदारुणाम्‌

Sinabi ni Sañjaya: Bagaman naputol na ang kanyang busog, ang makapangyarihang mandirigma ay nagpakawala pa rin mula sa kanyang karwahe ng isang napakabangis na pagsalakay—patunay sa walang humpay na agos ng digmaan, na ang tapang ay nananatili kahit mawala ang isang pangunahing sandata.

Verse 123

वेगेनाविध्य चिक्षेप द्रोणपुत्ररथं प्रति । धनुष कट जानेपर बलवान भीमसेनने द्रोणपुत्रके रथपर एक भयंकर रथशक्ति बड़े वेगसे घुमाकर फेंकी ।। तामापतन्तीं सहसा महोल्काभां शितै: शरै:

Sinabi ni Sañjaya: Sa napakalakas na puwersa, si Bhīmasena—makapangyarihan ang lakas at bihasa sa pana—ay umikot at inihagis ang isang nakapanghihilakbot na sibat ng karwahe patungo sa karwahe ng anak ni Droṇa. Bumagsak ito na parang nagliliyab na bulalakaw; at sa gitna ng paglipad ay sinalubong ng matatalim na palaso. Ipinapakita ng tagpong ito ang mabagsik na tindi ng digmaan: ang galing ay hindi para sa aliw kundi para sa pag-iral; bawat dahas ay agad na tinutugon, at ang bigat ng pananagutan sa labanan ay nasa pagpipigil, husay, at pananagutan sa gitna ng pagkawasak.

Verse 124

एतस्मिन्नन्तरे भीमो दृढ्मादाय कार्मुकम्‌

Sinabi ni Sañjaya: Sa gitna ng sandaling iyon, mariing dinampot ni Bhīma ang kanyang busog—hudyat ng agarang pasya na kumilos ayon sa mabagsik na hinihingi ng larangan ng digmaan.

Verse 125

ततो द्रौणिमहाराज भीमसेनस्य सारथिम्‌

Sinabi ni Sañjaya: “Pagkaraan nito, O dakilang hari, si Aśvatthāman—ang anak ni Droṇa—ay tinudla ang tagapagmaneho ng karwahe ni Bhīmasena.”

Verse 126

सो5तिविद्धों बलवता द्रोणपुत्रेण सारथि:

Sinabi ni Sañjaya: Ang tagapagmaneho, tinamaan at tinuhog ng anak ni Droṇa sa napakalakas na puwersa, ay malubhang nasugatan—larawang nagpapakita na sa digmaan, kahit yaong gumagabay at naglilingkod lamang ay hindi rin inililigtas sa dahas na pinakakawalan ng mga makapangyarihan.

Verse 127

ततोडश्वाः प्राद्रवंस्तृर्ण मोहिते रथसारथौ

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, biglang kumaripas ang mga kabayo, sapagkat ang tagapagmaneho ng karwahe ay nalito—naagaw ang kanyang pansin na wari’y sa isang munting damo lamang—kaya nawala ang pagpipigil sa karwahe sa gitna ng kaguluhan ng labanan.

Verse 128

त॑ दृष्टवा प्रद्रुतैरश्वैरपकृष्ट रणाजिरात्‌

Sinabi ni Sañjaya: Nang makita nila siya sa gayong kalagayan—hinihila palayo sa larangan ng digmaan ng mga kabayong humahagibis—naunawaan ng mga mandirigma na siya’y sapilitang inaalis mula sa mismong tanghalan ng labanan. Ipinakikita ng sandaling iyon kung gaano kabilis umikot ang kapalaran sa digmaan, at kung paanong ang sariling pagpapasya ng mandirigma ay maaaring lamunin ng marahas na agos ng pangyayari.

Verse 129

ततः: सर्वे च पठ्चाला भीमसेनश्नू पाण्डव:

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, ang lahat ng mga Pāñcāla, kasama si Bhīmasena at ang mga Pāṇḍava, ay kumilos nang magkakasabay at nagkaisa. Ipinahihiwatig ng taludtod ang panlahatang paninindigan sa larangan—isang diin sa dangal ng pagkakaisa at sa magkatuwang na tungkulin (svadharma) sa gitna ng bigat ng digmaan.

Verse 130

तान्‌ प्रभग्नांस्ततो द्रोणि: पृष्ठठो विकिरन्‌ शरान्‌

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, si Droṇi, nang makita silang nagkawatak-watak at umurong, ay nagpakalat ng mga palaso mula sa likuran, dinidiin ang mga tumatakas at lalo pang pinasidhi ang sindak ng pag-urong. Ipinakikita ng tagpong ito na sa digmaan, kapag nabasag ang hanay, inaanyayahan nito ang walang-humpay na paghabol, at ang takot ay kayang magpunit ng disiplina nang mas mabilis kaysa sandata.

Verse 131

ते वध्यमाना: समरे द्रोणपुत्रेण पार्थिवा:,राजन! समरांगणमें द्रोणपुत्रके द्वारा मारे जाते हुए समस्त राजाओंने उसके भयसे भागकर सम्पूर्ण दिशाओंकी शरण ली

Sinabi ni Sañjaya: O Hari, habang ang mga haring makalupa ay pinapatay sa labanan ng anak ni Droṇa, sila’y nanginig sa takot sa kanya, tumakas mula sa larangan, at humanap ng masisilungan sa lahat ng panig. Ipinakikita ng tagpong ito na kapag ang dahas ay sumobra, ang sindak at pagguho ng tapang ay kayang magkalat maging sa mga makapangyarihang hari.

Verse 132

द्रोणपुत्रभयाद्‌ राजन्‌ दिश: सर्वाश्व भेजिरे,राजन! समरांगणमें द्रोणपुत्रके द्वारा मारे जाते हुए समस्त राजाओंने उसके भयसे भागकर सम्पूर्ण दिशाओंकी शरण ली

Sinabi ni Sañjaya: O Hari, dahil sa takot sa anak ni Droṇa, sila’y nagsitakas sa lahat ng dako. Sa larangan ng digmaan, habang ang mga hari ay pinapatumba at pinuputol ng anak ni Droṇa, naghanap sila ng kanlungan sa bawat panig, hinahabol ng sindak sa halip na pinatatag ng loob.

Verse 200

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि नारायणास्त्रमोक्षपर्वण्यश्वत्थामपराक्रमे द्विशततमो<ध्याय:

Sinabi ni Sañjaya: Sa gayon, sa Śrī Mahābhārata, sa loob ng Droṇa Parva—lalo na sa bahaging tumatalakay sa pagpapakawala ng sandatang Nārāyaṇa—dito nagtatapos ang ika-dalawangdaang kabanata, na naglalarawan ng marahas na pagpupunyagi ni Aśvatthāman sa labanan. Itinatanghal ng pangwakas na tala ang pangyayaring ito bilang babalang moral: ang pagbitaw ng mga sandatang banal sa gitna ng poot ay nagbubunga ng kapahamakaang walang sukat, at kapag ang pagpipigil ay iniwan sa digmaan, lalo lamang lumulubha ang pagbagsak ng asal at katarungan.

Verse 866

भीमसेनो महाबाहु: क्रोधमाहारयत्‌ परम्‌ । मालवनरेश सुदर्शन

Sinabi ni Sañjaya: Si Bhīmasena, ang makapangyarihang may malalakas na bisig, ay sinakmal ng sukdulang poot. Sa harap mismo ng kaniyang mga mata, si Sudarśana, hari ng Mālava, si Vṛddhakṣatra, panginoon ng Purudeśa, at ang batang prinsipe ng lupain ng Cedi ay pinaslang ng anak ni Droṇa. Sa pagkakita sa mga kamatayang iyon, sumiklab ang galit ni Bhīma, ang Pāṇḍava—isang pagliko sa landas ng asal, kung saan ang dalamhati at poot sa digmaan ay tumitigas tungo sa panatang paghihiganti.

Verse 883

विव्याध निशितैर्बाणैर्भीमसेनममर्षण: । तब महातेजस्वी अमर्षशील द्रोणकुमारने उस बाणवर्षाको नष्ट करके भीमसेनको पैने बाणोंसे बींध डाला

Sinabi ni Sañjaya: Ang mandirigmang hindi makapagpigil ng poot ay tumusok kay Bhīmasena sa pamamagitan ng matutulis na palaso. Sa init ng labanan, ang anak ni Droṇa—maningning at mabagsik ang loob—ay unang winasak ang rumaragasang ulang-palaso, at saka tinamaan si Bhīma ng mga matatalim na palaso, ipinakikita ang walang-awang husay ng sining-digma kapag poot ang naghahari sa larangan.

Verse 893

क्षुरप्रेण धनुश्छित्त्वा द्रौणिं विव्याध पत्रिणा । यह देख महाबली महाबाहु भीमसेनने युद्धस्थलमें एक क्षुरप्रसे अश्वत्थामाका धनुष काटकर पंखदार बाणसे उसको भी घायल कर दिया

Sinabi ni Sañjaya: Nang maputol ang busog ni Aśvatthāman sa pamamagitan ng palasong may ulong tila talim, muling tinamaan ni Bhīmasena ang anak ni Droṇa ng palasong may balahibo. Itinatampok ng tagpong ito ang malupit na katumpakan ng husay sa digmaan—una’y pag-alis ng sandata ng kalaban, saka ang pananakit—sa madilim ngunit tungkuling lohika ng pakikidigma.

Verse 923

द्रौणिं संछादयामासुर्घनौधा इव भास्करम्‌ | जैसे मेघोंकी घटाएँ सूर्यको ढक लेती हैं, उसी प्रकार भीमसेनके नामसे अंकित और सानपर चढ़ाकर तेज किये हुए सुनहरी पाँखवाले बाणोंने द्रोणपुत्रकों आच्छादित कर दिया

Wika ni Sañjaya: Gaya ng makakapal na ulap na tumatakip sa araw, gayon din ang mga palaso—may gintong balahibo, hinasa sa batong panghasa at may tatak ng pangalan ni Bhīmasena—na lubusang bumalot sa anak ni Droṇa.

Verse 946

न विव्यथे महाराज तदद्भुतमिवा भवत्‌ । महाराज! संग्राममें शोभा पानेवाले अअश्वत्थामाके द्वारा समरभूमिमें ढके जानेपर भी भीमसेनको तनिक भी व्यथा नहीं हुई, वह अद्भुत-सी बात थी

Wika ni Sañjaya: O Mahārāja, hindi man lamang natinag si Bhīmasena; waring may naganap na kababalaghan. Kahit si Aśvatthāmā, na maningning sa digmaan, ay sumiksik at dumagan sa kanya sa larangan, hindi nakadama si Bhīma ng kahit munting hapdi—isang pambihirang tanda ng kanyang matatag na tapang.

Verse 963

निर्भिद्य विविशुस्तूर्ण वल्मीकमिव पन्नगा: । माननीय नरेश! जैसे सर्प तुरंत ही बाँबीमें घुस जाते हैं, उसी प्रकार वे बाण द्रोणपुत्रके गलेकी हँसलीको छेदकर भीतर समा गये

Wika ni Sañjaya: Pagkabutas, ang mga palasong iyon ay mabilis na pumasok sa loob—gaya ng mga ahas na agad sumusuot sa bunton ng anay. Gayon din, tinuhog nila ang bahagi ng butong-balangkas sa may lalamunan ng anak ni Droṇa at naglaho sa loob.

Verse 986

क्रोध॑ परममातस्थौ समरे रुधिरोक्षित: । नरेश्वर! दो ही घड़ीमें पुन: सचेत हो खूनसे लथपथ हुए अश्वत्थामाने उस समरांगणमें अत्यन्त क्रोध प्रकट किया

Wika ni Sañjaya: O hari ng mga tao, sa larangan ng digmaan, naligo sa dugo, ibinuhos niya ang sarili sa sukdulang poot. Sa di-kalaunan, nang muling magkamalay, si Aśvatthāmā—balot ng dugo—ay naghayag ng matinding galit sa gitna ng labanan.

Verse 1003

शतमाशीविषाभानां प्रेषयामास भारत । भारत! उसने धनुषको कानतक खींचकर प्रचण्ड तेजसे युक्त और विषैले सर्पोके समान भयंकर सौ बाण भीमसेनपर चलाये

Wika ni Sañjaya: O Bhārata, hinila niya ang busog hanggang tainga at pinakawalan ang sandaang palaso—nakapanghihilakbot na gaya ng mga makamandag na ahas—na may naglalagablab na lakas, laban kay Bhīmasena.

Verse 1036

विव्याध निशितैर्बाणैद्रौणिं पजचभिराहवे । तब अमर्षमें भरे हुए भीमसेनने दूसरा धनुष लेकर युद्धस्थलमें पाँच पैने बाणोंसे द्रोणपुत्रको घायल कर दिया

Sinabi ni Sanjaya: Sa gitna ng labanan, si Bhimasena—bagaman nag-aalab sa pinipigil na poot—ay kumuha ng isa pang busog at tinamaan ang anak ni Drona (Aśvatthāmā) ng limang matutulis na palaso, at siya’y nasugatan sa digmaan.

Verse 1213

शरैश्नैनं सुबहुभि: क्रुद्ध: संख्ये पराभिनत्‌ | तब महान्‌ अस्त्रवेत्ता द्रोणपुत्रने अपने अस्त्रोंकी मायासे तुरंत ही उस बाण-वर्षाका निवारण करके भीमसेनका धनुष काट डाला। साथ ही क्रोधमें भरकर उसने युद्धस्थलमें बहुसंख्यक बाणोंद्वारा इन्हें क्षत-विक्षत कर दिया

Sa maraming palaso, sa galit, ay pinuksa niya ang kalaban sa labanan. Pagkaraan, si Aśvatthāmā, anak ni Drona at dakilang dalubhasa sa mga sandata, ay agad na pinawi sa pamamagitan ng mahiwagang kapangyarihan ng kanyang mga sandata ang ulang-palaso, at pinutol ang busog ni Bhimasena. At sa nag-aalab na poot, binayo niya ang larangan ng digmaan ng di-mabilang na palaso, at malubhang sinugatan si Bhima.

Verse 1233

चिच्छेद समरे द्रौणिर्दर्शयन्‌ पाणिलाघवम्‌ । बड़ी भारी उल्काके समान सहसा अपनी ओर आती हुई उस रथशक्तिको अभ्वत्थामाने अपने हाथोंकी फुर्ती दिखाते हुए समरभूमिमें तीखे बाणोंसे काट डाला

Sinabi ni Sanjaya: Sa labanan, si Aśvatthāmā, anak ni Drona, na nagpapakita ng bilis ng kanyang mga kamay, ay pinutol sa pamamagitan ng matutulis na palaso ang sibat ng karwaheng biglang sumugod sa kanya na parang dambuhalang bulalakaw.

Verse 1243

द्रौणिं विव्याध विशिखै: स्मयमानो वृकोदर: । इसी बीचमें मुसकराते हुए भीमसेनने एक सुदृढ़ धनुष लेकर अनेक बाणोंसे द्रोणपुत्रको बींध डाला

Sinabi ni Sanjaya: Noon, si Vṛkodara Bhima—nakangiti kahit nasa gitna ng digmaan—ay kumuha ng matibay na busog at binutas si Aśvatthāmā, anak ni Drona, sa pamamagitan ng maraming palaso.

Verse 1253

ललाटे दारयामास शरेणानतपर्वणा । महाराज! तब अभश्व॒त्थामाने झुकी हुई गाँठवाले बाणसे भीमसेनके सारथिका ललाट छेद दिया

Sinabi ni Sanjaya: O Hari! Noon, si Aśvatthāmā ay bumaon at bumiyak sa noo ng kutsero ni Bhimasena sa pamamagitan ng palasong may dulong pinatigas na parang bakal, na may nakayukong buhol, at tumagos sa pagitan ng mga kilay.

Verse 1263

व्यामोहमगमद्‌ू राजन्‌ रश्मीनुत्सृज्य वाजिनाम्‌ | राजन! बलवान द्रोणपुत्रके द्वारा अत्यन्त घायल किया हुआ सारथि घोड़ोंकी बागडोर छोड़कर मूर्च्छित हो गया

Sinabi ni Sañjaya: O Hari, ang tagapagmaneho ng karwahe—na malubhang nasugatan ng anak ni Droṇa—ay nalugmok sa matinding pagkahilo; binitiwan ang renda ng mga kabayo at nawalan ng malay.

Verse 1273

भीमसेनस्य राजेन्द्र पश्यतां सर्वधन्विनाम्‌ | राजेन्द्र! सारथिके मूर्च्छित हो जानेपर भीमसेनके घोड़े सम्पूर्ण धनुर्धरोंके देखते-देखते तुरंत वहाँसे भाग चले

Sinabi ni Sañjaya: O Hari, sa harap mismo ng lahat ng mamamana, nang mawalan ng malay ang tagapagmaneho, ang mga kabayo ni Bhīmasena ay agad na nagpulasan mula roon.

Verse 1283

दध्मौ प्रमुदित: शड्खं बृहन्तमपराजित: । भागे हुए घोड़े भीमसेनको समरांगणसे दूर हटा ले गये, यह देखकर विजयी वीर अश्वृत्थामाने अत्यन्त प्रसन्न हो अपना विशाल शंख बजाया

Sinabi ni Sañjaya: Nang makita niyang ang mga kabayong tumatakas ay nailayo si Bhīmasena mula sa larangan ng digmaan, ang mandirigmang nagwagi na si Aśvatthāmā—di-matatalo at punô ng galak—ay humihip sa kanyang malaking kabibe.

Verse 1293

धृष्टद्युम्नरथं त्यक्त्वा भीता: सम्प्राद्रवन्‌ दिश: । तब पाण्डुपुत्र भीमसेन और समस्त पांचाल भयभीत हो धृष्टद्युम्नका रथ छोड़कर चारों दिशाओंमें भाग गये

Sinabi ni Sañjaya: Sa tindi ng takot, iniwan nila ang karwahe ni Dhṛṣṭadyumna at nagsitakbuhan sa lahat ng panig.

Verse 1306

अभ्यवर्तत वेगेन कालयन्‌ पाण्डुवाहिनीम्‌ । उन भागते हुए सैनिकोंपर पीछेसे बाण बिखेरते और पाण्डव-सेनाको खदेड़ते हुए अश्वत्थामाने बड़े वेगसे पीछा किया

Sinabi ni Sañjaya: Sa matinding bilis, sumugod siya at ginulo ang hukbong Pāṇḍava—pinauulanan ng mga palaso mula sa likuran ang mga tumatakas na kawal at itinutulak ang hukbo ng Pāṇḍava sa ganap na pagkalansag.