
Narmadā-tīrtha-māhātmya — Bhṛgu-tīrtha to Sāgara-saṅgama (Pilgrimage Circuit, Gifts, Fasting, and Imperishable Merit)
Ipinagpapatuloy ni Markaṇḍeya ang pagtuturo kay Yudhiṣṭhira tungkol sa banal na heograpiya sa pamamagitan ng sunud-sunod na paglalakbay-pananampalataya sa kahabaan ng Narmadā (tīrtha-caryā). Nagsisimula ito sa Bhṛgu-tīrtha, kung saan ang natatanging pagdalo ni Rudra ay inuugnay sa sinaunang tapas ni Bhṛgu, at ipinahahayag na ang pag-aayuno at pagkamapagtiis ay may “di-nasisirang” bunga na higit sa karaniwang dāna at yajña. Pagkaraan ay tinatahak ang hanay ng mga pook: Gautameśvara (siddhi sa pagsamba kay Śiva), Dhauta/Dhautapāpa (paglilinis sa Narmadā, pati brahmahatyā ay napapawi), Haṃsatīrtha, Varāha-tīrtha (si Janārdana bilang siddha), Candratīrtha at Kanyā-tīrtha (mga pagtalima sa takdang panahon), Devatīrtha, Śikhitīrtha (dāna na may gantimpalang milyong ulit), Paitāmaha (śrāddha na di-nasisira), Sāvitrī at Mānasa (Brahmaloka/Rudraloka), Svargabindu at Apsareśa (kaligayahang makalangit), at Bhārabhūti (ang mamatay roon ay nagkakamit ng katayuang tulad ni Gaṇapati). Nagtatapos ang ruta sa tagpuan ng Eraṇḍī–Narmadā at sa pagtagpo ng Narmadā at karagatan, kung saan si Janārdana ay sinasamba bilang Jamadagni; ang paliligo roon ay nagbibigay ng tatluhang bunga ng Aśvamedha, bago magtungo sa Piṅgaleśvara/Vimalēśvara at Ālikā (pag-aayuno sa gabi na nagpapalaya sa brahmahatyā). Sa wakas, ipinahahayag ang walang kapantay na kabanalan ng Narmadā—si Śiva mismo ang naglilingkod sa kanya; ang pag-alaala lamang ay nagdudulot ng dakilang vrata-merit—ngunit binabalaan na ang walang pananampalataya ay hahantong sa impiyerno. Ipinahihiwatig din na ang “di-mauubos” na talaan ng tīrtha ay pinasiksik sa mahahalagang punto, at may karugtong pang pagpapalawig sa susunod.
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे एकोनचत्वारिशो ऽध्यायः मार्कण्डेय उवाच ततो गच्छेत राजेन्द्र भृगुतीर्थ मनुत्तमम् / तत्र देवो भृगुः पुर्वं रुद्रमाराधयत् पुरा
Ganito sa Śrī Kūrma Purāṇa—sa kalipunang may anim na libong taludtod, sa huling bahagi—nagsisimula ang ikaapatnapung kabanata. Wika ni Markaṇḍeya: “Pagkaraan nito, O pinakamainam sa mga hari, dapat kang tumungo sa Bhṛgu-tīrtha, ang pinakadakila sa mga banal na tawiran; sapagkat noong unang panahon, doon sinamba ng banal na rishi na si Bhṛgu si Rudra (Śiva).”
Verse 2
दर्शनात् तस्य देवस्य सद्यः पापात् प्रमुच्यते / एतत् क्षेत्रं सुविपुलं सर्वपापप्रणाशनम्
Sa mismong pagtanaw (darśana) sa Deva na iyon, agad na napapalaya ang tao mula sa kasalanan. Ang banal na kṣetra na ito ay napakalawak at tagapuksa ng lahat ng kasalanan.
Verse 3
तत्र स्नात्वा दिवं यान्ति ये मृतास्ते ऽपुनर्भवाः / उपानहोस्तथा युग्मं देयमन्नं सकाञ्चनम् / भोजनं च यथाशक्ति तदस्याक्षयमुच्यते
Pagkaligo roon, yaong mga pumanaw ay makararating sa langit at magiging malaya sa muling pagsilang. Dapat maghandog ng isang pares ng sandalyas, at pagkain na may kasamang ginto; at magbigay rin ng salu-salo ayon sa makakaya—ito ang sinasabing nagbubunga ng di-nauubos na kabutihang-loob para sa kanya.
Verse 4
क्षरन्ति सर्वदानानि यज्ञदानं तपः क्रिया / अक्षयं तत् तपस्तप्तं भृगुतीर्थे युधिष्ठिर
Lahat ng pagbibigay ay lumilipas; gayundin ang mga sakripisyo, handog sa ritwal, pag-aayuno at mga gawaing panrelihiyon. Ngunit ang tapas na isinagawa sa Bhṛgu-tīrtha ay nagbubunga ng di-nasisira, O Yudhiṣṭhira.
Verse 5
तस्यैव तपसोग्रेण तुष्टेन त्रिपुरारिणा / सान्निध्यं तत्र कथितं भृगुतीर्थे युधिष्ठिर
Dahil sa tindi ng kanyang sariling tapas, nalugod si Tripurāri (Śiva, ang tagapuksa ng Tripura); at sinasabing may natatanging pagdalo o sānnidhya Siya roon—sa Bhṛgu-tīrtha, O Yudhiṣṭhira.
Verse 6
ततो गच्छेत राजेन्द्र गौतमेश्वरमुत्तमम् / यत्राराध्य त्रिशूलाङ्कं गौतमः सिद्धिमाप्नुयात्
Pagkaraan, O hari ng mga hari, magtungo sa kataas-taasang dambana ni Gautameśvara; doon, si Gautama na rishi, matapos sambahin ang Panginoong may tanda ng trident (triśūla), ay nakamit ang siddhi, ang ganap na kaganapan sa espiritu.
Verse 7
तत्र स्नात्वा नरो राजन् उपवासपरायणः / काञ्चनेन विमानेन ब्रह्मलोके महीयते
O Hari, ang taong maliligo roon at mananatiling deboto sa pag-aayuno (upavāsa) ay pararangalan sa Brahmaloka, at aakyat sakay ng ginintuang sasakyang makalangit.
Verse 8
वृषोत्सर्गं ततो गच्छेच्छाश्वतं पदमाप्नुयात् / न जानन्ति नरा मूढा विष्णोर्मायाविमोहिताः
Pagkaraan, ang nagsagawa ng vṛṣotsarga—ang handog na pagpapalaya sa toro—ay magpapatuloy at makakamtan ang walang-hanggang tahanan. Ngunit ang mga taong mangmang, nililinlang ng Māyā ni Viṣṇu, ay hindi ito nauunawaan.
Verse 9
धौतपापं ततो गच्छेद् धौतं यत्र वृषेण तु / नर्मदायां स्थितं राजन् सर्वपातकनाशनम् / तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा ब्रह्महत्यां व्यपोहति
Pagkaraan, dapat pumunta sa Dhauta, na tinatawag ding “Dhautapāpa,” ang pook na nilinis ng Toro (Vṛṣa). Nasa Ilog Narmadā ito, O Hari, tagapaglipol ng lahat ng kasalanan. Sa pagligo sa banal na tawiran (tīrtha), napapawi maging ang kasalanang brahmahatyā, ang pagpatay sa brāhmaṇa.
Verse 10
तत्र तीर्थे तु राजेन्द्र प्राणत्यागं करोति यः / चतुर्भुजस्त्रिनेत्रश्च हरतुल्यबलो भवेत्
O hari ng mga hari, sinumang magbuwis ng buhay sa banal na tawiran na iyon ay magiging may apat na bisig at tatlong mata, at magkakamit ng lakas na kapantay ni Hara (Śiva).
Verse 11
वसेत् कल्पायुतं साग्रं शिवतुल्यपराक्रमः / कालेन महता जातः पृथिव्यामेकराड् भवेत्
Taglay ang lakas-loob na kapantay ni Śiva, mananahan siya nang bahagyang higit sa sampung libong kalpa. At paglipas ng napakahabang panahon, muling isisilang sa daigdig at magiging nag-iisang makapangyarihang hari sa lupa.
Verse 12
ततो गच्छेत राजेन्द्र हंसतीर्थ मनुत्तमम् / तत्र स्नात्वा नरो राजन् ब्रह्मलोके महीयते
Pagkaraan nito, O pinakadakilang hari, marapat na tumungo sa lubhang dakilang banal na tawiran na tinatawag na Haṃsatīrtha. Pagkaligo roon, O Hari, ang tao ay pinararangalan at itinataas sa daigdig ni Brahmā.
Verse 13
ततो गच्छेत राजेन्द्र सिद्धो यत्र जनार्दनः / वराहतीर्थ माख्यातं विष्णुलोकगतिप्रदम्
Pagkaraan nito, O pinakadakilang hari, magtungo sa pook na kinaroroonan ni Janārdana bilang ang Ganap na Siddha. Ito’y tanyag bilang Varāha-tīrtha, banal na tawiran na nagkakaloob ng pag-abot sa kaharian ni Viṣṇu.
Verse 14
ततो गच्छेत राजेन्द्र चन्द्रतीर्थमनुत्तमम् / पौर्णमास्यां विशेषेण स्नानं तत्र समाचरेत् / स्नातमात्रो नरस्तत्र चन्द्रलोके महीयते
Pagkaraan nito, O pinakadakilang hari, tumungo sa walang kapantay na Candratīrtha. Lalo na sa araw ng kabilugan ng buwan, isagawa roon ang banal na paliligo ayon sa tuntunin. Sa pagligo lamang doon, ang tao’y pinararangalan sa daigdig ng Buwan (Candraloka).
Verse 15
ततो गच्छेत राजेन्द्र कन्यातीर्थमनुत्तमम् / शुक्लपक्षे तृतीयायां स्नानं तत्र समाचरेत् / स्नातमात्रो नरस्तत्र पृथिव्यामेकराड् भवेत्
Pagkaraan nito, O pinakadakilang hari, tumungo sa walang kapantay na Kanyā-tīrtha. Sa ikatlong araw (tṛtīyā) ng maliwanag na kalahati ng buwan, isagawa roon ang paliligo ayon sa ritwal. Sa pagligo lamang doon, ang tao’y nagiging nag-iisang soberano sa lupa.
Verse 16
देवतीर्थ ततो गच्छेत् सर्वदेवनमकृतम् / तत्र स्नात्वा च राजेन्द्र दैवतैः सह मोदते
Pagkaraan nito, marapat na tumungo sa Devatīrtha, ang banal na tawiran na iginagalang ng lahat ng mga deva. Pagkaligo roon, O pinakadakilang hari, ang tao’y nagagalak kasama ng mga diyos.
Verse 17
ततो गच्छेत राजेन्द्र शिखितीर्थमनुत्तमम् / यत् तत्र दीयते दानं सर्वं कोटिगुणं भवेत्
Pagkaraan nito, O pinakadakilang hari, magtungo sa walang kapantay na Śikhitīrtha. Anumang dāna o handog na ibigay doon—anumang uri—ay nagiging isang milyong ulit ang gantimpalang kabanalan.
Verse 18
ततो गच्छेत राजेन्द्र तीर्थं पैतामहं शुभम् / यत्तत्र क्रियते श्राद्धं सर्वं तदक्षयं भवेत्
Pagkatapos nito, O hari ng mga hari, magtungo sa mapalad na banal na tawiran na Paitāmaha. Anumang śrāddha (ritwal para sa mga ninuno) na isagawa roon, ang buong bunga ng kabanalan ay nagiging di-nawawala at walang hanggan.
Verse 19
सावित्रीतीर्थमासाद्य यस्तु प्राणान् परित्यजेत् / विधूय सर्वपापानि ब्रह्मलोके महीयते
Sinumang makarating sa banal na tawiran ng Sāvitrī at doon isuko ang hininga ng buhay, matapos maalis ang lahat ng kasalanan, ay pararangalan sa daigdig ni Brahmā (Brahmaloka).
Verse 20
मनोहरं तु तत्रैव तीर्थं परमशोभनम् / तत्र स्नात्वा नरो राजन् दैवतैः सह मोदते
Doon din ay may isang kaaya-ayang banal na tawiran, lubhang maningning. O Hari, ang sinumang maligo roon ay magagalak na kasama ng mga deva.
Verse 21
ततो गच्छेत राजेन्द्र मानसं तीर्थमुत्तमम् / स्नात्वा तत्र नरो राजन् रुद्रलोके महीयते
Pagkaraan nito, O pinakadakilang hari, magtungo sa dakilang banal na tawiran na tinatawag na Mānasa. O Hari, ang sinumang maligo roon ay pararangalan sa daigdig ni Rudra, ang kaharian ni Śiva.
Verse 22
स्वर्गबिन्दुं ततो गच्छेत्तीर्थं देवनमस्कृतम् / तत्र स्नात्वा नरो राजन् दुर्गतिं नैव गच्छति
Pagkatapos ay magtungo sa Svargabindu, ang banal na tīrtha na iginagalang maging ng mga deva. O Hari, ang taong maliligo roon ay hindi mapapasa masamang kapalaran.
Verse 23
अप्सरेशं ततो गच्छेत् स्नानं तत्र समाचरेत् / क्रीडते नाकलोकस्थो ह्यप्सरोभिः स मोदते
Pagkatapos ay magtungo sa Apsareśa at isagawa roon ang banal na paliligo ayon sa ritwal. Nananahan sa daigdig ng langit, siya’y makikipaglaro sa mga Apsarā at magagalak kasama nila.
Verse 24
ततो गच्छेत राजेन्द्र भारभूतिमनुत्तमम् / उपोषितोर्ऽचयेदीशं रुद्रलोके महीयते / अस्मिंस्तीर्थे मृतो राजन् गाणपत्यमवाप्नुयात्
Pagkatapos, O panginoon ng mga hari, magtungo sa walang kapantay na tīrtha na tinatawag na Bhārabhūti. Pagkatapos mag-ayuno, sambahin si Īśa—ang Panginoong Śiva; siya’y pinararangalan sa daigdig ni Rudra. At O Hari, ang mamatay sa banal na tawiran na ito ay makakamit ang kalagayang Gaṇapati, ang pagkapanginoon sa mga gaṇa ni Śiva.
Verse 25
कार्तिके मासि देवेशमर्चयेत् पार्वतीपतिम् / अश्वमेधाद् दशगुणं प्रवदन्ति मनीषिणः
Sa buwan ng Kārtika, sambahin ang Panginoon ng mga deva—si Śiva, ang kabiyak ni Pārvatī. Ipinahahayag ng mga pantas na ang gantimpala nito ay sampung ulit na higit kaysa sa handog na Aśvamedha.
Verse 26
वृषभं यः प्रयच्छेत तत्र कुन्देन्दुसप्रभम् / वृषयुक्तेन यानेन रुद्रलोकं स गच्छति
Sinumang maghandog ng isang toro—kumikinang na tila sampaguita at buwan—ay tutungo sa daigdig ni Rudra, sakay ng karwaheng hinihila ng mga toro.
Verse 27
एतत् तीर्थं समासाद्य यस्तु प्राणान् परित्यजेत् / सर्वपापविशुद्धात्मा रुद्रलोकं स गच्छति
Ang sinumang makarating sa banal na tīrtha na ito at doon isuko ang hininga ng buhay, magiging dalisay sa lahat ng kasalanan at tutungo sa daigdig ni Rudra.
Verse 28
जलप्रवेशं यः कुर्यात् तस्मिंस्तीर्थे नराधिप / हंसयुक्तेन यानेन स्वर्गलोकं स गच्छति
O hari, ang sinumang lumusong sa tubig sa tīrtha na iyon ay tutungo sa langit, sakay ng sasakyang makalangit na hinihila ng mga sisne.
Verse 29
एरण्ड्या नर्मदायास्तु संगमं लोकविश्रुतम् / तत्र तीर्थं महापुण्यं सर्वपापप्रणाशनम्
Ang tagpuan ng Eraṇḍī at Narmadā ay bantog sa buong daigdig. Doon ay may tīrtha na dakilang mapagpala, na pumupuksa sa lahat ng kasalanan.
Verse 30
उपवासपरो भूत्वा नित्यं व्रतपरायणः / तत्र स्नात्वा तु राजेन्द्र मुच्यते ब्रह्महत्यया
Sa pagtalima sa pag-aayuno at sa palagiang katapatan sa mga panata (vrata), O pinakamainam sa mga hari—sa pagligo roon ay napapalaya mula sa kasalanang brahma-hatyā (pagpatay sa Brahmana).
Verse 31
ततो गच्छेत राजेन्द्र नर्मदोदधिसंगमम् / जमदग्निरिति ख्यातः सिद्धो यत्र जनार्दनः
Pagkaraan, O hari ng mga tao, magtungo sa tagpuan ng Narmadā at ng karagatan. Doon naroroon si Janārdana bilang isang siddha, na kilala sa pangalang Jamadagni.
Verse 32
तत्र स्नात्वा नरो राजन् नर्मदोदधिसंगमे / त्रिगुणं चाश्वमेधस्य फलं प्राप्नोति मानवः
O Hari, ang sinumang maligo roon—sa tagpuan ng Ilog Narmadā at ng karagatan—ay magkakamit ng gantimpalang tatlong ulit kaysa bunga ng handog na Aśvamedha.
Verse 33
ततो गच्छेत राजेन्द्र पिङ्गलेश्वरमुत्तमम् / तत्र स्नात्वा नरो राजन् रुद्रलोके महीयते
Pagkaraan, O pinakadakilang hari, marapat na magtungo sa kataas-taasang dambana ni Piṅgaleśvara. Ang sinumang maligo roon, O Hari, ay pararangalan at itataas sa daigdig ni Rudra.
Verse 34
तत्रोपवासं यः कृत्वा पश्येत विमलेश्वरम् / सप्तजन्मकृतं पापं हित्वा याति शिवालयम्
Sinumang mag-ayuno roon at masdan si Vimalēśvara, ay iwawaksi ang kasalanang naipon sa pitong kapanganakan at tutungo sa tahanan ni Śiva.
Verse 35
ततो गच्छेत राजेन्द्र आलिकातीर्थमुत्तमम् / उपोष्य रजनीमेकां नियतो नियताशनः / अस्य तीर्थस्य माहात्म्यान्मुच्यते ब्रह्महत्यया
Pagkaraan, O pinakadakilang hari, magtungo sa dakilang tīrtha na tinatawag na Ālikā. Pagkatapos mag-ayuno sa loob ng isang gabi, may disiplina at pagpipigil sa pagkain, ang tao’y napapalaya sa kasalanang brahma-hatyā dahil sa kabanalan ng tīrthang ito.
Verse 36
एतानि तव संक्षेपात् प्राधान्यात् कथितानि तु / न शक्या विस्तराद् वक्तुं संख्या तीर्थेषुपाण्डव
Ang mga ito’y sinabi ko sa iyo nang maikli, sa mga pangunahing diwa lamang. O Pāṇḍava, hindi kayang isa-isahin nang lubos at detalyado ang bilang ng mga banal na tīrtha.
Verse 37
एषा पवित्रा विमला नदी त्रैलोक्यविश्रुता / नर्मदा सरितां श्रेष्ठा महादेवस्य वल्लभा
Ang ilog na ito ay banal at dalisay, tanyag sa tatlong daigdig. Siya si Narmadā, ang pinakadakila sa mga ilog, minamahal ni Mahādeva (Śiva).
Verse 38
मनसा संस्मरेद्यस्तु नर्मदां वै युधिष्ठिर / चान्द्रायणशतं साग्रं लभते नात्र संशयः
O Yudhiṣṭhira, sinumang magunita lamang kay Narmadā sa isip ay magkakamit ng gantimpalang higit pa sa sandaang pagtalima sa Cāndrāyaṇa—walang pag-aalinlangan dito.
Verse 39
अश्रद्दधानाः पुरुषा नास्तिक्यं घोरमाश्रिताः / पतन्ति नरके घोरे इत्याह परमेश्वरः
Ang mga taong salat sa pananampalataya at kumakapit sa nakapanghihilakbot na kawalang-paniniwala ay mahuhulog sa mabagsik na impiyerno—ganito ang pahayag ng Kataas-taasang Panginoon (Parameśvara).
Verse 40
नर्मदां सेवते नित्यं स्वयं देवो महेश्वरः / तेन पुण्या नदी ज्ञेया ब्रह्महत्यापहारिणी
Si Mahādeva (Śiva) mismo ay laging naglilingkod sa Narmadā; kaya dapat siyang makilalang isang lubhang banal na ilog, na nag-aalis maging ng kasalanang brahmahatyā (pagpatay sa Brahmana).
The chapter presents a pilgrimage chain including Bhṛgu-tīrtha, Gautameśvara, Dhauta/Dhautapāpa, Haṃsatīrtha, Varāha-tīrtha, Candratīrtha, Kanyā-tīrtha, Devatīrtha, Śikhitīrtha, Paitāmaha, Sāvitrī, Mānasa, Svargabindu, Apsareśa, Bhārabhūti, the Eraṇḍī–Narmadā confluence, the Narmadā–ocean confluence (Janārdana as Jamadagni), Piṅgaleśvara/Vimalēśvara, and Ālikā.
It emphasizes snāna (ritual bathing), upavāsa (fasting), dāna (sandals, food, gold), vṛṣotsarga (bull release-gift), and śrāddha—often tied to specific lunar timings—framing them as means to sin-removal and higher lokas.
Rudra/Śiva is described as specially present due to tapas and as one who continually serves the Narmadā, while Viṣṇu appears as Janārdana in siddha-forms (Varāha-tīrtha; Jamadagni at the ocean confluence), integrating both devotional streams within one pilgrimage theology.
The text contrasts perishable outcomes of gifts and sacrifices with tapas performed at Bhṛgu-tīrtha, declaring its result akṣaya (inexhaustible), thereby privileging austerity and concentrated devotion as superior vehicles of lasting merit.
Narmadā is called stainless and foremost among rivers, beloved of Mahādeva; mere mental recollection yields vast vrata-merit, and her sanctity is underscored by the statement that Śiva Himself serves her—hence she removes even brahmahatyā.