
Vārāṇasī (Avimukta) Māhātmya and the Catalogue of Guhya-Tīrthas
Pagkatapos ng pagtatapos ng naunang kabanata, isinalaysay ni Sūta kung paanong si Bhagavān Vyāsa (Pārāśarya), kasama ang mga pantas gaya ni Jaimini, ay naglakbay-pananampalataya sa maraming guhya-tīrtha at āyatana. Sinundan ito ng mahabang talaan ng mga banal na tawiran—Prayāga at mga pook na inilarawang higit pang mapalad—kasama ang mga tīrtha na inuugnay sa mga diyos at kapangyarihan nina Agni, Vāyu, Yama, Soma, Sūrya, Gaurī, at iba pa. Pagkaraan, lumipat ang kabanata sa isang lokal na kasaysayang sagrado: sa Brahma-tīrtha, isang sinaunang liṅga ang naging sentro; itinatag ni Viṣṇu ang isang banal na liṅga, na nagpapakita ng pagkakaisa ng Śaiva at Vaiṣṇava sa iisang paggalang. Sa pagbabalik sa Avimukta (Kāśī/Vārāṇasī), nagsagawa si Vyāsa ng snāna, pagsamba, pag-aayuno, śrāddha at mga handog na piṇḍa; saka pinauwi ang mga alagad at namuhay nang mahigpit (pagligo sa tri-sandhyā, pamamalimos, brahmacarya). Nang magkulang ang limos, nagalit siya; nagpakita ang Diyosa Śivā, nagbigay ng limos, pinagsabihan ang galit, at nagkaloob ng takdang pahintulot para sa seremonyal na pagpasok sa ika-14 at ika-8 araw ng buwan. Nagtatapos ang kabanata sa pahayag na ang pakikinig o pagbigkas ng kadakilaan ng Avimukta ay nagdudulot ng pinakamataas na kalagayan, at itinatakda ang wastong pagsasagawa ng mga ritwal para sa ninuno at mga diyos—lalo na sa pampang ng ilog at sa mga templo—na humahantong sa japa at kadalisayan bilang tuwirang daan sa kalayaan (mokṣa), patungo sa susunod na diin sa disiplina, kṣetra-dharma, at kapangyarihang nagliligtas ng debosyon na may pagpipigil.
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे द्वात्रिंशो ऽध्यायः सूत उवाच ततः सर्वाणि गुह्यानि तीर्थान्यायतनानि च / जगाम भगवान् व्यासो जैमिनिप्रमुखैर्वृतः
Sa gayon, sa Śrī Kūrma Purāṇa, sa Saṃhitā na may anim na libong taludtod, sa Pūrva-bhāga, nagwakas ang ika-32 kabanata. Sabi ni Sūta: Pagkaraan nito, ang kagalang-galang na Bhagavān Vyāsa—napaliligiran ng mga rishi na pinangungunahan ni Jaimini—ay naglakbay sa lahat ng lihim na tīrtha at sa mga banal na dambana (āyatana).
Verse 2
प्रयागं परमं तीर्थं प्रयागादधिकं शुभम् / विश्वरूपं तथा तीर्थं तालतीर्थमनुत्तमम्
Ang Prayāga ang pinakadakilang tīrtha; at may isang mapalad na banal na pook na higit pang pinagpala kaysa Prayāga. Gayundin, ang Viśvarūpa-tīrtha at ang Tāla-tīrtha na walang kapantay ay dapat ding igalang.
Verse 3
आकाशाख्यं महातीर्थं तीर्थं चैवार्षभं परम् / स्वर्नोलं च महातीर्थं गौरीतीर्थमनुत्तमम्
“May dakilang tīrtha na tinatawag na Ākāśākhya; at mayroon ding pinakamataas na Ṛṣabha-tīrtha. Naroon din ang Svarṇola, isang mahā-tīrtha, at ang Gaurī-tīrtha na walang kapantay.”
Verse 4
प्राजापत्यं तथा तीर्थं स्वर्गद्वारं तथैव च / जम्बुकेश्वरमित्युक्तं धर्माख्यं तीर्थमुत्तमम्
Ang tīrtha na iyon ay tinatawag na Prājāpatya; at kilala rin bilang Svargadvāra, ang “Pintuan ng Langit.” Sinasabi rin itong Jambukeśvara—isang pinakamataas na tīrtha na tanyag sa pangalang Dharma.
Verse 5
गयातीर्थं महातीर्थं तीर्थं चैव महानदी / नारायणं परं तीर्थं वायुतीर्थमनुत्तमम्
Ang Gayā-tīrtha ay isang banal na tawiran, tunay na dakilang tīrtha; at ang Mahānadī ay isa ring sagradong tīrtha. Si Nārāyaṇa ang kataas-taasang tīrtha, at ang Vāyu-tīrtha ay walang kapantay.
Verse 6
ज्ञानतीर्थं परं गुह्यं वाराहं तीर्थमुत्तमम् / यमतीर्थं महापुण्यं तीर्थं संवर्तकं शुभम्
Ang Jñāna-tīrtha ay kataas-taasan at lubhang lihim na tīrtha; at ang Vārāha-tīrtha ang pinakadakila sa mga banal na tawiran. Ang Yama-tīrtha ay may dakilang bisa ng kabutihan; at ang Saṁvartaka-tīrtha ay mapalad at mapagpala.
Verse 7
अग्नितीर्थं द्विजश्रेष्ठाः कलशेश्वरमुत्तमम् / नागतीर्थं सोमतीर्थं सूर्यतीर्थं तथैव च
O pinakamainam sa mga dvija, naroon ang Agni-tīrtha at ang dakilang Kalaśeśvara; gayundin ang Nāga-tīrtha, Soma-tīrtha, at Sūrya-tīrtha rin.
Verse 8
पर्वताख्यं महागुह्यं मणिकर्णमनुत्तमम् / घटोत्कचं तीर्थवरं श्रीतीर्थं च पितामहम्
“Aking ilalarawan ang Parvatākhya; ang lubhang lihim na tīrtha na tinatawag na Mahāguhya; ang walang kapantay na Maṇikarṇa; si Ghaṭotkaca, ang pinakamainam na tīrtha; at ang Śrī-tīrtha at Pitāmaha-tīrtha rin.”
Verse 9
गङ्गातीर्थं तु देवेशं ययातेस्तीर्थमुत्तमम् / कापिलं चैव सोमेशं ब्रह्मतीर्थमनुत्तमम्
“Naroon ang Gaṅgā-tīrtha at si Deveśa; ang pinakadakilang tīrtha ni Haring Yayāti; at ang Kāpilā-tīrtha kasama si Someśa; at ang walang kapantay na Brahma-tīrtha.”
Verse 10
अत्र लिङ्गं पुरानीय ब्रह्मा स्नातुं यदा गतः / तदानीं स्थापयामास विष्णुस्तल्लिङ्गमैश्वरम्
Dito ay may sinaunang banal na Liṅga. Nang si Brahmā ay pumaroon upang maligo, sa sandaling iyon mismo ay itinatag ni Viṣṇu ang banal na Liṅga ng Panginoong Īśvara.
Verse 11
ततः स्नात्वा समागत्य ब्रह्मा प्रोवाच तं हरिम् / मयानीतमिदं लिङ्गं कस्मात् स्थापितवानसि
Pagkaraan, matapos maligo at magbalik, nagsalita si Brahmā kay Hari (Viṣṇu): “Ang Liṅga na dinala ko—bakit mo ito itinatag?”
Verse 12
तमाह विष्णुस्त्वत्तो ऽपि रुद्रे भक्तिर्दृढा मम / तस्मात् प्रतिष्ठितं लिङ्गंनाम्ना तव भविष्यति
Sumagot si Viṣṇu: “O Rudra, matatag ang aking debosyon sa iyo, higit sa lahat. Kaya ang Liṅga na ito na naitatag ay makikilala sa mismong pangalan mo.”
Verse 13
भूतेश्वरं तथा तीर्थं तीर्थं धर्मसमुद्भवम् / गन्धर्वतीर्थं परमं वाह्नेयं तीर्थमुत्तमम्
Gayundin, naroon ang banal na tawiran ng Bhūteśvara; ang pook-sambahan na tinatawag na Dharmasamudbhava; ang kataas-taasang Gandharva-tīrtha; at ang napakahusay na Vāhneya-tīrtha (tīrtha na may kaugnayan sa apoy).
Verse 14
दौर्वासिकं व्योमतीर्थं चन्द्रतीर्थं द्विजोत्तमाः / चित्राङ्गदेश्वरं पुण्यं पुण्यं विद्याधरेश्वरम्
O pinakamainam sa mga dalawang-ulit na isinilang, naroon ang Durvāsas-tīrtha, ang Vyoma-tīrtha, at ang Candra-tīrtha; at naroon din ang banal na Citrāṅga-deśvara at ang banal na Vidyādhareśvara—pawang hitik sa dakilang bisa ng kabutihan.
Verse 15
केदारतीर्थमुग्राख्यं कालञ्जरमनुत्तमम् / सारस्वतं प्रभासं च भद्रकर्णं ह्रदं शुभम्
(Binanggit din niya) ang banal na tawiran ng Kedāra na tanyag bilang Ugra; ang walang kapantay na Kālañjara; ang Sārasvata; ang Prabhāsa; at ang mapalad na lawa na tinatawag na Bhadrakarṇa.
Verse 16
लौकिकाख्यं महातीर्थं तीर्थं चैव वृषध्वजम् / हिरण्यगर्भं गोप्रेक्ष्यं तीर्थं चैव वृषध्वजम्
May dakilang tīrtha na kilala bilang Laukikā; at mayroon ding tīrtha na tinatawag na Vṛṣadhvaja. Naroon din ang Hiraṇyagarbha at Goprekṣya—mga tīrtha rin ito; at gayundin ang (tīrtha) na may pangalang Vṛṣadhvaja.
Verse 17
उपशान्तं शिवं चैव व्याघ्रेश्वरमनुत्तमम् / त्रिलोचनं महातीर्थं लोलार्कं चोत्तराह्वयम्
Naroon din ang Upashānta at Śiva; ang walang kapantay na Vyāghreśvara; si Trilocana, ang dakilang tīrtha; at ang Lolārka, na kilala rin sa pangalang Uttara.
Verse 18
कपालमोचनं तीर्थं ब्रह्महत्याविनाशनम् / शुक्रेश्वरं महापुण्यमानन्दपुरमुत्तमम्
May tīrtha na tinatawag na Kapālamocana, na pumupuksa sa kasalanan ng pagpatay sa brahmana; at naroon ang Śukreśvara, na lubhang dakila ang kabanalan; gayundin ang pinakadakilang banal na pook na tinatawag na Ānandapura.
Verse 19
एवमादीनि तीर्थानि प्राधान्यात् कथितानि तु / न शक्यं विस्तराद् वक्तुं तीर्थसंख्या द्विजात्तमाः
Sa ganitong paraan, ang mga tīrtha na ito at iba pa ay inilarawan lamang nang maikli ayon sa kanilang pangunahing kahalagahan. Ngunit, O pinakamainam sa mga dalawang-bes na isinilang, hindi maaaring maisalaysay nang lubos ang kabuuang bilang ng mga pook-paglalakbay na banal.
Verse 20
तेषु सर्वेषु तीर्थेषु स्नात्वाभ्यर्च्य पिनाकिनम् / उपोष्य तत्र तत्रासौ पाराशर्यो महामुनिः
Pagkaligo sa lahat ng banal na tawiran at pagsamba kay Pinākin (Śiva, tagapagdala ng busog na Pināka), ang dakilang pantas na si Pārāśarya ay nag-ayuno sa bawat pook.
Verse 21
तर्पयित्वा पितॄन् देवान् कृत्वा पिण्डप्रिदानकम् / जगाम पुनरेवापि यत्र विश्वेश्वरः शिवः
Matapos bigyang-lugod ang mga Pitṛ at ang mga diyos sa pamamagitan ng tarpaṇa (banal na pagbubuhos), at maisagawa ang pag-aalay ng piṇḍa, siya’y muling nagtungo sa pook na kinaroroonan ni Śiva, si Viśveśvara, Panginoon ng sansinukob.
Verse 22
स्नात्वाभ्यर्च्य परं लिङ्गं शिष्यैः सह महामुनिः / उवाच शिष्यान् धर्मात्मा स्वान् देशान् गन्तुमर्हथा
Pagkaligo at, kasama ang mga alagad, pagsamba sa Kataas-taasang Liṅga, ang dakilang pantas na matuwid ang diwa ay nagsabi sa kanyang mga alagad: “Nararapat na kayong umuwi sa kani-kaniyang lupain.”
Verse 23
ते प्रणम्य महात्मानं जग्मुः पैलादयो द्विजाः / वासं च तत्र नियतो वाराणस्यां चकार सः
Yumukod ang mga pantas na dvija—pinangungunahan ni Paila—sa dakilang kaluluwang iyon at sila’y umalis. Siya nama’y, may panata at disiplina, nanirahan doon sa Vārāṇasī.
Verse 24
शान्तो दान्तस्त्रिषवणंस्नात्वाभ्यर्च्य पिनाकिनम् / भैक्षाहारो विशुद्धात्मा ब्रह्मचर्यपरायणः
Mapayapa at may pagpipigil-sa-sarili, maligo sa tatlong sandhyā araw-araw at sumamba kay Pinākin; mamuhay sa limos na pagkain, panatilihing dalisay ang puso, at maging tapat sa brahmacarya (banal na pagpipigil).
Verse 25
कदाचिद् वसता तत्र व्यासेनामिततेजसा / भ्रममाणेन भिक्षा तु नैव लब्धा द्विजोत्तमाः
Minsan, nang nanatili roon ang pantas na si Vyāsa na may di-masukat na ningning, kahit siya’y naglibot upang humingi ng limos, wala siyang nakuhang pagkain—O pinakamainam sa mga dalawang-ulit na isinilang.
Verse 26
ततः क्रोधावृततनुर्नराणामिह वासिनाम् / विघ्नं सृजामि सर्वेषां येन सिद्धिर्विहीयते
Pagkaraan, nabalot ng galit ang aking buong pagkatao laban sa mga taong naninirahan dito; lilikha ako ng mga hadlang para sa lahat, upang ang kanilang espirituwal na pagtatamo ay mapawi.
Verse 27
तत्क्षणे सा महादेवी शङ्करार्धशरीरिणी / प्रादुरासीत् स्वयं प्रीत्या वेषं कृत्वा तु मानुषम्
Sa mismong sandaling iyon, ang Mahādevī—yaong iisang katawan kay Śaṅkara bilang kanyang kalahati—ay kusang nagpakita nang may galak, at nag-anyong tao.
Verse 28
भो भो व्यास महाबुद्धे शप्तव्या भवता न हि / गृहाण भिक्षां मत्तस्त्वमुक्त्वैवं प्रददौ शिवा
“O Vyāsa, dakilang may isip! Huwag kang magsumpa. Tanggapin mo ang limos mula sa akin.” Pagkasabi nito, si Śivā (Pārvatī) ay nagkaloob ng limos.
Verse 29
उवाच च महादेवी क्रोधनस्त्वं भवान् यतः / इह क्षेत्रे न वस्तव्यं कृतघ्नो ऽसि त्वया सदा
Pagkatapos ay sinabi ng Mahādevī: “Yamang ikaw ay madaling magalit, hindi ka dapat manahan sa banal na kṣetra na ito; sapagkat ikaw ay laging walang utang-na-loob.”
Verse 30
एवमुक्तः स भगवान् ध्यानाज्ज्ञात्वा परां शिवाम् / उवाच प्रणतो भूत्वा स्तुत्वा च प्रवरैः स्तवैः
Nang masambit sa gayon, ang Mapalad na Panginoon—sa pamamagitan ng pagninilay (dhyāna) ay nakilala ang Kataas-taasang Śivā—yumukod sa pagpupugay, at matapos purihin Siya sa mga piling himno, saka nagsalita.
Verse 31
चतुर्दश्यामथाष्टम्यां प्रवेशं देहि शाङ्करि / एवमस्त्वित्यनुज्ञाय देवी चान्तरधीयत
“O Śāṅkarī, Kabiyak ni Śaṅkara, ipagkaloob mo (sa amin) ang pahintulot sa pagpasok sa ritwal sa ika-14 na araw ng buwan at muli sa ika-8.” Sumang-ayon ang Diyosa: “Gayon nga,” nagbigay ng pahintulot at saka naglaho sa paningin.
Verse 32
एवं स भगवान् व्यासो महायोगी पुरातनः / ज्ञात्वा क्षेत्रगुणान् सर्वान् स्थितस्तस्याथ पार्श्वतः
Kaya nito, ang kagalang-galang na si Vyāsa—ang sinaunang dakilang yogin—matapos maunawaan ang lahat ng mga katangian ng banal na kṣetra, ay tumindig sa kanyang tabi.
Verse 33
एवं व्यासं स्थितं ज्ञात्वा क्षेत्रं सेवन्ति पण्डिताः / तस्मात् सर्वप्रयत्नेन वाराणस्यां वसेन्नरः
Yamang nalalamang si Vyāsa ay nananahan nang gayon sa banal na luklukan, ang mga pantas ay gumagalang at naglilingkod sa kṣetra. Kaya, sa lahat ng pagsisikap, nararapat na manirahan ang tao sa Vārāṇasī.
Verse 34
सूत उवाच यः पठेदविमुक्तस्य माहात्म्यं शृणुयादपि / श्रावयेद् वा द्विजान् शान्तान् सो ऽपियातिपराङ्गतिम्
Wika ni Sūta: Sinumang bumibigkas ng kadakilaan ng Avimukta (Kāśī), o kahit nakikinig man lamang, o nagpaparinig nito sa mapayapang mga dvija—siya man ay makakamit ang kataas-taasang kalagayan.
Verse 35
श्राद्धे वा दैविके कार्ये रात्रावहनि वा द्विजाः / नदीनां चैव तीरेषु देवतायतनेषु च
O mga dwija, maging sa śrāddha para sa mga ninuno o sa handog na ukol sa mga diyos, maging gabi man o araw—ang mga gawaing ito ay nararapat isagawa sa pampang ng mga ilog at gayundin sa mga templo at santuwaryo ng mga diyos.
Verse 36
स्नात्वा समाहितमना दम्भमात्सर्यवर्जितः / जपेदीशं नमस्कृत्य स याति परमां गतिम्
Pagkatapos maligo, na may isip na natipon at payapa, malaya sa pagpapaimbabaw at inggit, dapat yumukod at magbigay-galang sa Panginoong Īśvara at saka magsagawa ng japa; ang gayong tao ay makararatíng sa sukdulang kalagayan, ang pinakamataas na paglaya.
It functions as a sacred map (tīrtha-māhātmya) that links place to practice—snāna, vrata, śrāddha, and worship—showing how geography becomes a structured path of purification culminating in the “highest state.”
Through the Brahma-tīrtha liṅga episode, where Viṣṇu establishes a divine liṅga and frames the act as devotion to Rudra, presenting liṅga-worship and Vaiṣṇava piety as mutually affirming rather than competing.
The chapter asserts that reciting or hearing Avimukta’s greatness grants the highest attainment, and it depicts Vyāsa’s disciplined residence there—snāna, japa, brahmacarya, and temple/riverbank rites—as paradigmatic kṣetra-sādhana.
It instructs that ancestral rites (śrāddha) and offerings for the gods should be performed on riverbanks and within temples/sanctuaries, and that after bathing one should perform japa with a mind free from hypocrisy and envy.