Adhyaya 6

Verse 1

वर्षकृत्ययमलोकमार्गयातनादिनिरूपणं नाम पञ्चमो ऽध्यायः गरुड उवाच / अपि साधनयुक्तस्य तीर्थदानरतस्य च / अकृते तु वृषोत्सर्गे परलोकगतिर्न हि

Wika ni Garuḍa: Kahit ang isang tao ay may mga kasangkapang espirituwal at masigasig sa paglalakbay sa mga banal na tīrtha at sa pagkakawanggawa, kung hindi maisasagawa ang vṛṣotsarga—ang pagpapalaya ng toro bilang banal na handog—tunay na walang wastong paglalakbay patungo sa kabilang daigdig.

Verse 2

तस्मात् कृष्ण वृषोत्सर्गः कर्तव्य इति मे श्रुतम् / किं फलं वृषयज्ञस्य पुरा केन कृतो हरे

Kaya nga, O Kṛṣṇa, narinig ko na ang vṛṣotsarga—ang pagpapalaya ng toro bilang banal na kaloob—ay dapat talagang isagawa. Ano ang bunga ng ‘vṛṣa-yajña’ na ito? At O Hari, sino ang nagsagawa nito noong unang panahon?

Verse 3

अनड्वान् कीदृशः प्रोक्तः कस्मिन् काले विशेषतः / को विधिस्तस्य निर्दिष्टः सर्वं मे कृपया वद

Anong uri ng toro (anaḍvān) ang itinakda, at lalo na sa anong panahon? Anong pamamaraan ang iniatas para rito? Ipagpaumanhin at sabihin mo sa akin ang lahat, dahil sa habag.

Verse 4

श्रीकृष्ण उवाच / ब्रह्मपुत्रेण यत् प्रोक्तं राजानं वीरवाहनम्

Sinabi ni Śrī Kṛṣṇa: “Yaong ipinahayag ng anak ni Brahmā sa haring Vīravāhana…”

Verse 5

विराधनगरे राजा वीरवाहननामकः / धर्मात्मा सत्यसन्धश्च वदान्यो विप्रतुष्टिकृत्

Sa lungsod ng Virādhana ay may haring nagngangalang Vīravāhana—matuwid ang diwa, matatag sa katotohanan, mapagkaloob, at siyang nagpapasaya at nagbibigay-lugod sa mga brāhmaṇa.

Verse 6

स कदाचिद्वनं वीरो महात्माखेटकं गतः / किञ्चित् प्रष्टुमनास्तार्क्ष्य वसिष्ठस्याश्रमं ययौ

O Tārkṣya (Garuda), minsan ang bayaning may dakilang diwa ay pumasok sa gubat upang mangaso; at sa pagnanais na magtanong ng isang bagay, siya’y nagtungo sa āśrama ni Vasiṣṭha.

Verse 7

नमस्कृत्य मुनिं तत्र कृतासनपरिग्रहः / पश्रयावनतो राजा पप्रच्छ ऋषिसंसदि

Doon, yumukod ang hari sa muni at, matapos umupo, siya—mapagpakumbaba at naghahanap ng kanlungan—ay nagtanong sa gitna ng kapulungan ng mga ṛṣi.

Verse 8

राजोवाच / मुने मया कृतो धर्मो यथाशक्ति प्रयत्नतः / यमस्य शासनं श्रुत्वा बिभेमि नितरां हृदि

Wika ng hari: “O pantas na muni, isinagawa ko ang dharma nang buong pagsisikap ayon sa aking kakayahan. Ngunit nang marinig ko ang mga kautusan (at parusa) ni Yama, lubos ang takot na sumisidlan sa aking puso.”

Verse 9

यमञ्च यमदूतांश्च निरयान् घोरदर्शनान् / न पश्यामि महाभाग तथा वद दयानिधे

“O pinagpala at dakila, hindi ko nakikita si Yama, ni ang mga sugo ni Yama, ni ang mga impiyernong nakapangingilabot ang anyo. O bukal ng habag, ipaliwanag mo sa akin kung bakit ganito.”

Verse 10

वसिष्ठ उवाच / धर्मा बहुविधा राजन् वर्ण्यन्ते शास्त्रकोविदैः / सूक्ष्मत्वान्न विजानन्ति कर्ममार्गविमोहिताः

Sinabi ni Vasiṣṭha: “O Hari, maraming anyo ang dharma, gaya ng inilalarawan ng mga dalubhasa sa śāstra. Ngunit dahil maselan at banayad ang dharma, ang mga nalilinlang sa landas ng pawang ritwal na gawa ay hindi ito tunay na nauunawaan.”

Verse 11

दानं तीर्थं तपो यज्ञाः संन्यासः पैतृको महः / धर्मेषु गृह्यमाणेषु वृषोत्सर्गो विशेषितः

“Sa mga tungkuling panrelihiyon na kinikilalang may gantimpala—kawanggawa, paglalakbay sa banal na pook, pag-aayuno at pagtitika, mga yajña, pagtalikod sa mundo, at mga ritong para sa mga ninuno—higit sa lahat, ang pagpapalaya bilang handog ng isang toro ang itinatangi bilang natatanging dakila.”

Verse 12

एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येको ऽपि गयां व्रजेत् / यजेत वाश्वमेधेन नीलं वा वृषमुत्सृजेत्

“Dapat na hangarin ang maraming anak na lalaki; sapagkat kung kahit isa sa kanila ay magtungo sa Gayā upang gampanan ang mga ritong para sa mga ninuno, iyon ay tila nagsagawa siya ng Aśvamedha yajña, o nagpalaya ng bughaw na toro bilang banal na handog.”

Verse 13

ब्रह्महत्यादिपापानि ज्ञानाज्ञानकृतानि च / नीलोद्वाहेन शुध्येत्तु समुद्रप्लवनेन वा

Ang mga kasalanang nagsisimula sa brahma-hatya (pagpatay sa isang brāhmaṇa)—maging sinadya man o di sinasadya—ay nalilinis sa pamamagitan ng ritwal na tinatawag na Nīlodvāha, o kaya sa pagtawid sa karagatan.

Verse 14

एकादशाहे राजेन्द्र यस्य नोत्सूज्यते वृषः / प्रेतत्वं निश्चलं तस्य कृतैः श्राद्धैस्तु किं भवेत्

O hari, kung sa ikalabing-isang araw ay hindi pinalalaya ang toro ng ritwal sa pagluluksa ayon sa tuntunin, magiging tiyak at nakapirmi ang kalagayan niya bilang preta; ano pa ngang pakinabang ang maidudulot ng mga śrāddha na isinagawa?

Verse 15

यथाकथञ्चित् कर्तव्यस्तीर्थे वा पत्तने ऽथ वा / वृषयज्ञैः प्रमुच्यते नान्यथा साधनैः खग

Sa anumang paraan, dapat itong maisagawa—maging sa isang tīrtha (banal na tawiran) o sa bayan. Sa pamamagitan ng mga vṛṣa-yajña (handog na toro) nagkakamit ng paglaya; hindi sa ibang paraan, O Ibon (Garuda).

Verse 16

वृषभं पञ्चकल्याणं युवानं कृष्णकंबलम् / गोयूथमध्ये नितरां विचरन्तं विधानतः

Nakikita niya ang isang batang toro na may limang mapalad na tanda (pañca-kalyāṇa), nababalutan ng itim na saplot, at malinaw na gumagala sa gitna ng kawan ng mga baka, ayon sa itinakdang tuntunin.

Verse 17

चतसृभिर्वत्सकाभिर्द्वाभ्याञ्चैवैकया खग / विवाह्य मङ्गलद्रव्यैर्मन्त्रवत्तं समुत्सृजेत्

O Ibon (Garuda), matapos itong “ipakasal/italaga” sa ritwal kasama ang apat, o dalawa, o kahit isang batang bakang babae, at gamit ang mga bagay na mapalad habang binibigkas ang mga mantra, saka ito palayain ayon sa itinakdang paraan.

Verse 18

इह रतीति षडृग्भिर्हेमं कुर्याद्विभावसोः / कार्तिक्यां माघवैशाख्यां संक्रमे पातपर्वसु

Dito, nararapat maghandog ng ginto kay Vibhāvasu (Agni) sa pamamagitan ng anim na taludtod na Ṛk na nagsisimula sa “iha ratī…”, lalo na sa Kārtika, Māgha, at Vaiśākha, at sa mga araw ng saṅkrānti at sa mga banal na sandali ng pagdiriwang.

Verse 19

तीर्थे पित्र्येक्षयाहे च विशेषेण प्रशस्यते / लोहितो यस्तु वर्णेन मुखे पुच्छे च पाण्डुरः

Sa tīrtha (banal na tawiran) at sa araw na itinakda para sa mga ritwal para sa mga Pitṛ—lalo na sa araw ng paggunita sa mga ninuno—may isang bagay na lubhang pinupuri: yaong mapula ang kulay, ngunit maputla sa mukha at sa buntot.

Verse 20

पीतः खुरविषाणेषु स नीलो वृष उच्यते / श्वेतवर्णो भवेद्विप्रो लोहितः क्षत्त्र उच्यते

Kung ang isang toro ay may mga kuko at sungay na naninilaw, ito’y tinatawag na torong bughaw na madilim. Ang maputi ang kulay ay itinuturing na brāhmaṇa, at ang mapula ang kulay ay tinatawag na kṣatriya.

Verse 21

पीतवर्णो भवेद्वैश्यः शूद्रः कृष्णः स्मृतो बुधैः / यथावर्णं समुद्दिष्टो वर्णेषु ब्राह्मणादिषु

Ang Vaiśya ay sinasabing may dilaw na kulay, at ang Śūdra ay inaalala ng mga pantas bilang maitim. Kaya’t ang mga katangian ay inilarawan ayon sa bawat varṇa, mula sa Brāhmaṇa at sa iba pa.

Verse 22

पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः

Ang ama, ang lolo, at gayundin ang lolo sa tuhod (dakilang lolo).

Verse 23

आशासते सुतं जातं वृषोत्सर्गं करिष्यति / धर्मस्त्वं वृषरूपेण जगदानन्ददायकः

Umaasa sila na kapag isinilang ang isang anak na lalaki, isasagawa niya ang ritwal ng pagpapalaya sa toro (vṛṣotsarga). Sapagkat Ikaw ang Dharma mismo, sa anyo ng toro, na nagbibigay-galak sa sanlibutan.

Verse 24

अष्टमूर्तेरधिष्ठानमतः शान्तिं प्रयच्छ मे / गङ्गायमुनयोः पेयमन्तर्वेदि तृणं चर

O tahanan ng Panginoong may Walong Anyo (Aṣṭamūrti), kaya ipagkaloob Mo sa akin ang kapayapaan. Nawa’y ang aking inumin ay ang tubig ng Gaṅgā at Yamunā, at ang aking pagnginain ay ang sagradong damo sa loob na dako ng dambana.

Verse 25

धर्मराजस्य पुरतो वाच्यं मे सुकृतं वृष / दक्षिणांसे त्रिशूलाङ्कं वामोरौ चक्रचिह्नितम्

“Sa harap ni Dharmarāja (Yama), O matuwid, ipahayag nawa ang aking kabutihang-gawa: sa aking kanang balikat ay may tatak ng trisula, at sa aking kaliwang hita ay ang tanda ng cakra.”

Verse 26

वृषं तत्सतरीयुक्तं पूजयित्वा समुत्सृजेत्

Pagkatapos sambahin ang toro na pinalamutian ng gayong telang pang-ritwal, saka ito dapat palayain (bilang bahagi ng ritwal sa pagluluksa).

Verse 27

तस्माद्राजन् विधानेन वृषोत्सर्गं समाचर / बहुसाधनयुक्तस्य नान्यथा सद्गतिस्तव

Kaya nga, O Hari, isagawa nang wasto ang ritwal ng pagpapalaya sa toro (vṛṣotsarga) ayon sa itinakdang pamamaraan; sapagkat para sa taong may maraming sandigang pang-ritwal, wala nang ibang daan upang marating mo ang mabuting hantungan pagkalipas ng kamatayan.

Verse 28

आसीत्त्रेतायुगे पूर्वं विदेहनगरे नृप / ब्राह्मणो धर्मवत्सेति स्वकर्मनिरतः सुधीः

O Hari, noong unang panahon sa Tretā Yuga, sa lungsod ng Videha ay may isang marunong na Brāhmaṇa na nagngangalang Dharmavat, matatag sa dharma at masigasig sa pagtupad ng sariling itinakdang tungkulin.

Verse 29

विष्णुभक्तो ऽतितेजस्वी यथालाभेन तुष्टिकृत् / पितृपर्वणि संप्राप्ते कुशार्यो काननं ययौ

Si Kuśārya ay isang maningning na deboto ni Viṣṇu, nasisiyahan sa anumang dumarating ayon sa kapalaran. Nang sumapit ang Pitṛ-parvan, ang pagdiriwang para sa mga ninuno, siya’y nagtungo sa kagubatan.

Verse 30

अटन्नितस्ततस्तत्र चिन्वन् कुशपलाशकम् / सहसोपेत्य पुरुषाश्चात्वारश्चारुदर्शनाः

Pagala-gala siya roon, naghahanap ng mga talim ng damong kuśa at mga dahon ng palāśa; bigla siyang nilapitan ng apat na lalaking kaaya-ayang pagmasdan.

Verse 31

विभ्रान्तमनसं गृह्य प्रत्यग्जग्मुर्विहायसा / बहुवृक्षसमाकीर्णं गिरिदुर्गभयानकम्

Sinunggaban nila ang taong litó ang isip, at saka sila bumalik sa himpapawid patungo sa isang kuta sa bundok na nakatatakot, siksik sa napakaraming puno.

Verse 32

वनाद्वनान्तरं निन्युर्नदीनदसमाकुलम् / स तत्र नगरं राजन् ददर्श बहुविस्तरम्

Inakay nila siya mula sa isang gubat patungo sa iba pa, sa lupain na hitik sa mga ilog at batis; doon, O Hari, nasilayan niya ang isang lungsod na malawak ang pagkakalatag.

Verse 33

गोपुरद्वाररचितं सौधप्रासादमण्डितम् / चत्वरापणपण्यादिनरनारीसमाकुलम्

Yaon ay may matatayog na tore sa tarangkahan at matitibay na pasukan, pinalamutian ng mga mansiyon at palasyo; siksik sa mga sangandaan, tindahan, paninda sa pamilihan at iba pa—dinudumog ng mga lalaki at babae.

Verse 34

तूर्यद्वन्द्वाभिनिर्घोषवीणापटहनादितम् / कांश्चित्क्षुधार्दितान्दीनान्मलिनान्विगतौजसः

Umaalingawngaw doon ang busina at iba pang tugtugin, ang tunog ng vīṇā at ng malalaking tambol; at doon ay may ilang nilalang na pinahihirapan ng gutom—dukha, marumi, at nauubos ang sigla ng buhay.

Verse 35

ततो ऽतितुष्टान्मलिनान्वस्त्रखण्डसमावृतान् / अग्रतो हृष्टपुष्टांश्च स्वर्णवस्त्रोपशोभितान्

Pagkaraan, nakita niya ang ilan na labis ang kasiyahan ngunit marurumi, natatakpan lamang ng pira-pirasong basahang punit; at sa unahan naman ay may iba na masaya at busog, pinalalamutian ng ginintuang kasuotan.

Verse 36

ततो ऽपि सुरसंकाशान्स दृष्ट्वा विस्मितो ऽभवत् / किं स्वप्न उत माया वै मदीयो मानसो भ्रमः

Pagkaraan pa, nang makita niya ang mga nilalang na nagniningning na tila mga deva, siya’y namangha at nag-isip: “Panaginip ba ito? O tunay na māyā—isang pagkalito lamang ng aking sariling isip?”

Verse 37

सन्दिहानं द्विजं निन्युः पुरुषा राजसन्निधिम् / सतद्ददर्श विप्रस्तु स्वर्णप्रासादमन्दिरे

Inakay ng mga tao ang nag-aalinlangang brāhmaṇa sa harap ng hari; at doon, sa loob ng ginintuang palasyo-templo, namasdan ng brāhmaṇa ang pagtitipong maharlika na iyon.

Verse 38

सिंहासनंमहादिव्यं छत्रचामरवीजितम् / तत्रोप विष्टं राजानं किरीटकनकोज्ज्वलम्

Isang lubhang banal na trono ng leon ang pinapaypayan ng payong at mga pamaypay na chamara (buntot ng yak); doon nakaupo ang hari, nagniningning sa koronang ginto.

Verse 39

महत्या च श्रिया युक्तं स्तूयमानं सुवन्दिभिः / राजापि दृष्ट्वा तं विप्रं प्रत्युत्थाय कृताञ्जलिः

Ang hari ay puspos ng dakilang karangalan at pinupuri ng mahuhusay na vandi, mga tagapuri. Pagkakita niya sa brāhmaṇa, tumindig siya nang may paggalang at bumati nang magkadikit ang mga palad.

Verse 40

पूजयामास विधिवन्मधुपर्कास नादिभिः / सन्तुष्टमनसं देवमस्तौषीत्परया मुदा

Sinamba niya ang Panginoon ayon sa wastong ritwal, sa pag-aalay ng madhuparka at iba pang kaugalian. Nang lubos na mapanatag ang isip, pinuri niya ang Diyos na iyon sa pinakadakilang galak.

Verse 41

अद्य मे सफलं जन्म पावितञ्च कुलं प्रभो / विष्णुभक्तस्य धर्मस्य यत्ते दृग्गोचरं गतः

O Panginoon, ngayong araw ay naging ganap ang bunga ng aking kapanganakan at nalinis ang aking angkan; sapagkat ang dharma ng isang deboto ni Viṣṇu ay napasailalim sa mismong paningin Mo.

Verse 42

नत्वा स्तुत्वा बहुविधमुवाचानुवसन्नृपः / यतः समागतो देवः पुनस्तत्रैव नीयताम्

Pagkatapos yumukod at pumuri sa maraming paraan, ang haring nakatayo sa tabi ay nagsabi: “Saan man nagmula ang banal na Diyos na ito, nawa’y ihatid Siya pabalik sa gayunding lugar.”

Verse 43

ब्राह्मण उवाच / को ऽयं देश- कुतो लोका उत्तमा मध्यमाधमाः

Wika ng Brahmana: “Ano ang pook na ito? Saan nagmula ang mga nilalang na ito—ang nakatataas, ang nasa gitna, at ang mababa?”

Verse 44

केन पुण्येन तु भवान्पारमेष्ट्यविभूषितः / किमर्थमहमानीतः पुनस्तत्रैव नीयते

“Sa anong kabutihan ka pinalamutian ng karangalan ng kaharian ng Kataas-taasang Panginoon? At bakit ako dinala rito, upang muli ring ibalik doon?”

Verse 45

अपूर्वमिव पश्यामि सर्वं स्वप्नगतो यथा / राजोवाच / स्वधर्मनिरतो यस्तु हरिभक्तिरतः सदा

Nakikita ko ang lahat na tila di pa naganap—gaya ng taong pumasok sa panaginip. Wika ng hari: “Ngunit ang nananatili sa sariling dharma, at laging nalulubog sa debosyon kay Hari (Vishnu)…”

Verse 46

विरक्त इन्द्रियार्थेभ्यः स मे पूज्यो न संशयः / तीर्थयात्रापरो नित्यं वृषोत्सर्गविशेषवित्

Ang hiwalay sa mga bagay ng pandama ay karapat-dapat kong sambahin—walang pag-aalinlangan. At yaong laging masigasig sa paglalakbay-pananampalataya sa mga banal na tīrtha, at batid ang wastong tuntunin at pagkakaiba ng ritwal ng pagpapalaya ng toro (vṛṣotsarga), siya’y tunay na kagalang-galang.

Verse 47

सत्यदानपरो यस्तु स नमस्यो दिवौकसाम् / दर्शनार्थमिहानीतः पूजार्हश्च परन्तप

Ngunit ang masigasig sa katotohanan at pagkakawanggawa ay karapat-dapat igalang maging ng mga nananahan sa langit; dinala siya rito upang makita, at siya’y nararapat sambahin, O manlulupig ng kaaway.

Verse 48

अनुगृहाण मां देव क्षमस्व मम साहसम् / इत्युक्त्वा दर्शयामास मन्त्रिणां संज्ञया भ्रुवः

“Maawa ka sa akin, O Panginoon; patawarin mo ang aking padalus-dalos.” Pagkasabi nito, siya’y nagbigay ng hudyat sa mga ministro sa pamamagitan ng kumpas ng kanyang mga kilay.

Verse 49

वदिष्यति समग्रं ते स्वयं वक्तुं न साम्प्रतम् / सामन्तः सर्ववेदज्ञो ज्ञात्वा हार्दं नृपस्य च

Sasabihin niya sa iyo ang lahat nang buo; sa ngayon ay hindi nararapat na ako mismo ang magsalita. Ang kasamang lingkod—na batid ang lahat ng Veda at naunawaan ang lihim na nasa puso ng hari—ang magsasalaysay.

Verse 50

विपश्चिदुवाच / पूर्वजन्मनि वैश्यो ऽयं विश्वम्भर इति श्रुतः / विराधनगरे विप्र द्विजदेवविभूषिते

Wika ni Vipaścit: “Sa nakaraang kapanganakan, ang taong ito ay nakilala bilang isang Vaiśya na nagngangalang Viśvambhara. O brāhmaṇa, siya’y nanirahan sa lungsod ng Virādhana, na pinalamutian ng mga brāhmaṇa—mga diyos sa hanay ng mga dalawang-ulit na isinilang.”

Verse 51

वैश्यवृत्त्या सदा जीवन्कुटुम्बपरिपालकः / गवां शुश्रूषको नित्यं ब्राह्मणानाञ्च पूजकः

Namuhay siya palagi ayon sa kabuhayang nararapat sa isang Vaiśya, inalagaan at ipinagtanggol ang kanyang sambahayan; araw-araw na naglingkod sa mga baka, at laging gumagalang at sumasamba sa mga brāhmaṇa.

Verse 52

पात्रदानपरो नित्यमातिथेयाग्निसेवकः / गार्हस्थ्यं विधिवच्चक्रे भार्यया सत्यमेधया

Laging masigasig sa pagbibigay ng kaloob sa karapat-dapat, palagi ring naglilingkod sa mga panauhin at nag-aalaga sa banal na apoy ng tahanan, tinupad niya ang tungkulin ng buhay-grihastha ayon sa tuntunin—kasama ang kanyang asawang may tapat na pag-unawa.

Verse 53

स्मार्तेन लोकानजयच्छ्रौतेन त हविर्भुजः / कदाचिद्बन्धुभिः साकं कृत्वा तीर्थानि भूरिशः

Sa pagsasagawa ng mga ritong Smārta, napagwagi niya ang loob ng mga tao; at sa mga handog na Śrauta, napalugod niya ang mga diyos na tumatanggap ng havis. Kung minsan, kasama ang mga kamag‑anak, dinalaw din niya ang maraming banal na tīrtha ng paglalakbay‑pananampalataya.

Verse 54

यावदायाति सदनं दृष्टवाल्लोंमशं पथि / दण्डवत्प्रणिपत्याशु कृताञ्जलिपुटं स्थितम्

Habang patungo sa kanyang tahanan, nang makita niya si Lomaśa sa daan, agad siyang nagpatirapa sa daṇḍavat na pagpupugay at tumayong nakapagdaupang‑palad sa taimtim na paggalang.

Verse 55

पप्रच्छ विनयोपेतं करुणावारिवारिधिः / ऋषिरुवाच / कुत आगम्यते साधो ब्राह्मणैर्बन्धुभिर्युतः

Ang yaong tila karagatan ng habag ay magalang na nagtanong. Wika ng rishi: “O mabuting tao, saan ka nagmula, na kasama ang mga Brahmana at ang iyong mga kamag‑anak?”

Verse 56

दृष्ट्वा त्वां धर्मनिलयं प्रक्लिन्नं मानसं मम / विश्वम्भर उवाच / शीर्यमाणं शरीरं हि ज्ञात्वा मृत्युं पुरः स्थितम्

Nang makita kita—o tahanan ng dharma—ang aking puso’y nalusaw sa habag. Wika ni Viśvambhara (Panginoong Viṣṇu): “Yamang batid na ang katawan ay tiyak na nasisira, at nakikitang ang Kamatayan ay nakatindig sa harapan…”

Verse 57

भर्यया धर्मचारिण्या तीर्थयात्रां विनिर्गतः / कृत्वा तीर्थानि विधिवद्विश्राण्य विपुलं वसु

Kasama ang kanyang asawang matuwid at sumusunod sa dharma, siya’y lumisan sa paglalakbay‑pananampalataya. Ayon sa wastong tuntunin, dinalaw niya ang mga tīrtha at nagkaloob ng saganang yaman bilang kawanggawa.

Verse 58

यावद्ब्रजाम्यहं वेश्म भवान् दृष्टिपथं गतः / लोमश उवाच / तीर्थानि सन्ति भूरीणि वर्षैऽस्मिन् भारते शुभे

“Hanggang sa makarating ako sa aking tahanan, maaari kang magpatuloy lampas sa abot ng aking paningin.” Wika ni Lomasha: “Sa mapalad na lupain ng Bhārata, tunay na napakaraming banal na tīrtha, mga pook ng paglalakbay-diyos.”

Verse 59

यत्त्वया ह्युपचीर्णानि तानि सर्वाणि मे वद / वैश्य उवाच / गङ्गा च सूर्य तनया महापुण्या सरस्वती

“Isalaysay mo sa akin ang lahat ng (mga ritwal at pagtalima) na tunay mong naisagawa.” Wika ng Vaiśya: “Ang Gaṅgā, ang anak na babae ni Sūrya (Yamunā), at ang Sarasvatī na dakilang mapagpala…”

Verse 60

दशाश्वमेधैरयजद्यत्र ब्रह्मा सुरेश्वरः / तीर्थराजस्ततः काशी महादेवो दयानिधिः

Doon, si Brahmā—panginoon ng mga diyos—ay nagsagawa ng paghahandog sa pamamagitan ng sampung Aśvamedha. Kaya ang Kāśī ang hari ng mga tīrtha, na doo’y nananahan si Mahādeva, dagat ng habag.

Verse 61

मृतानां यत्र जन्तूनां कर्णे जपति तारकम् / पुलहस्याश्रमं पुण्यं फल्गुतीर्थञ्च गण्डकी

Yaong banal na pook kung saan ibinubulong sa tainga ng mga nilalang na naghihingalo ang mapagpalayang mantrang “Tāraka”—naroon din ang banal na āśrama ni Pulaha, ang marangal na tīrtha ng Phalgu, at ang ilog Gaṇḍakī.

Verse 62

चक्रतीर्थं नैमिषञ्च शिवतीर्थमनन्तकम् / गोप्रतारकनागेशमयोध्याबिन्दुसंज्ञितम्

“(Naroon ang) Cakratīrtha, Naimiṣa, Śivatīrtha, at Anantaka; gayundin ang Gopratāraka, Nāgeśa, Ayodhyā, at ang banal na pook na tinatawag na Bindu.”

Verse 63

यत्रास्त मुक्तिदः साक्षाद्रामो राजीवलोचनः / आग्नेयं वायुकौबेरं कौमारं भूरुहां पुनः

Sa pook na yaon kung saan si Rāma, ang may matang gaya ng lotus at tuwirang Tagapagkaloob ng kalayaan (moksha), ay tunay na nananahan—naroon din ang mga kapangyarihang namamahala sa dako ni Agni, sa dako ni Vāyu, sa dako ni Kubera, at sa dako ni Kaumāra; at muli, pati ang mga tagapag-ingat ng mga punò ay naroon din.

Verse 64

सौकरं मथुरा यत्र नित्यं सन्निहतो हरिः / पुष्करं सत्यतीर्थञ्च ज्वालतीर्थं दिनेश्वरम्

Saukara at Mathurā—kung saan si Hari ay laging naroroon—Puṣkara, Satyatīrtha, at Jvālātīrtha, O Panginoon ng Araw (Surya).

Verse 65

इन्द्रतीर्थं कुरुक्षेत्रं यत्र प्राची सरस्वती / तापी पयोष्णी निर्विन्ध्या मलयः कृष्णवेणिका

Indra-tīrtha at Kurukṣetra—kung saan ang Sarasvatī ay dumadaloy patungong silangan; at ang mga banal na pook ng mga ilog na Tāpī, Payoṣṇī, Nirvindhyā, gayundin ang Malaya at Kṛṣṇaveṇikā—mga tanyag na tīrtha ang mga ito.

Verse 66

गोदावरी दण्डकञ्च ताम्रचूडं सदोदकम् / द्यावाभूमीश्वरं दृष्ट्वा श्रीशैलः पर्वतेश्वरः

Namamasdan niya ang Ilog Godāvarī, ang Gubat ng Daṇḍaka, at ang Tāmracūḍa na laging hitik sa tubig; at pagkakita sa Panginoon ng langit at lupa, siya’y dumarating sa Śrīśaila, ang hari sa mga bundok.

Verse 67

असंख्यलिङ्गतीर्थानि यत्र सन्ति सदा मुने / वेङ्कटाद्रौ महातेजाः श्रीरङ्गाख्यः स्वयं हरिः

O pantas, sa pook na iyon ay may di-mabilang na mga tīrtha na kaugnay ng mga Śiva-liṅga, na laging naroroon. Sa Veṅkaṭādri, ang lubhang maningning na Panginoong Hari Mismo ang nananahan, na kilala bilang Śrīraṅga.

Verse 68

वेङ्कटी नाम तत्रैव देवी महिषमर्दिनी / चन्द्रतीर्थं भद्रवटः कावेरीकुटिलाचलौ

Doon din naroon ang Diyosa na tinatawag na Veṅkaṭī, ang Mahīṣamardinī—tagapagpuksa sa demonyong anyong kalabaw. Naroon din ang Candratīrtha, Bhadravaṭa, at ang lupain ng Kāverī at Kuṭilācala.

Verse 69

अवटोदा ताम्रपर्णो त्रिकृटः कोल्लको गिरिः / वासिष्ठं ब्रह्मतीर्थञ्च ज्ञानतीर्थं महोदधिः

Naroon ang Avatodā, Tāmraparṇa, Trikṛṭa, at ang bundok na Kollaka; gayundin ang Vāsiṣṭha, Brahma-tīrtha, Jñāna-tīrtha, at ang dakilang karagatan—mga bantog na pook na binabanggit sa landas.

Verse 70

हृषीकेशं विराजञ्च विशालं नीलपर्वतः / भीमकूटः श्वेतगिरी रुद्रतीर्थमुमावनम्

“Naroon ang Hṛṣīkeśa, Virāj, Viśāla, at ang Bundok na Asul (Nīlaparvata); naroon din ang Bhīmakūṭa, Śvetagirī, ang Rudra-tīrtha, at ang kakahuyan ni Umā.”

Verse 71

अवाप गिरिजा देवी तपसा यत्र शङ्करम् / वारुणं सूर्यतीर्थञ्च हंसतीर्थं महोदयम्

Doon, natamo ni Diyosa Girijā si Śaṅkara sa pamamagitan ng mahigpit na tapas (pagpapakasakit). Naroon din ang mga banal na tawiran: Vāruṇa-tīrtha, Sūrya-tīrtha, at ang lubhang mapalad na Haṁsa-tīrtha.

Verse 72

निमज्ज्य यत्र काकोला राजहंसत्वमाययुः / असुरो यत्र देवत्वमवाप स्नानमात्रतः

Sa paglubog at pagligo roon, maging ang mga uwak ay nakaabot sa kalagayang “maharlikang sisne”. At doon, isang asura ang nagkamit ng katayuang deva sa pamamagitan lamang ng pagligo.

Verse 73

विश्वरूपं वन्दितीर्थं रत्नेशः कुहकाचलः / नरनारायणं दृष्ट्वा मुच्यते पापकोटिभिः

Sa pagtanaw kay Nara–Nārāyaṇa—sa banal na tawiran na sinasamba bilang Viśvarūpa, sa Ratneśa at sa Kuhakācala—napapalaya ang tao mula sa mga kasalanang di-mabilang na koro.

Verse 74

सरस्वतीदृषद्वत्यौ नर्मदा शर्मदा नृणाम् / नीलकण्ठं महाकालं पुण्यं चामरकण्टकम्

Ang Sarasvatī at Dṛṣadvatī, at ang Narmadā na nagbibigay-kaginhawahan sa mga tao; gayundin ang Nīlakaṇṭha, Mahākāla, at ang banal na Amarakantaka—ang mga ito’y ipinahahayag na lubhang sagrado.

Verse 75

चन्द्रभागा वेत्रवती वीरभद्रं गणेश्वरम् / गोकर्णं बिल्वतीर्थञ्च कर्मकुण्डं सतारकम्

“(Dapat dalawin o alalahanin) ang mga ilog na Chandrabhāgā at Vetravatī, ang mga dambana nina Vīrabhadra at Gaṇeśvara, ang Gokarṇa, Bilva-tīrtha, Karma-kuṇḍa, at Satāraka—mga banal na tawiran.”

Verse 76

स्नानमात्रेण यत्राशु मुच्यते कर्मबन्धनात् / अन्यान्यपि च तीर्थानि कृतानि कृपया तव

Sa banal na pook na yaon, sa pagligo lamang ay agad na napapalaya mula sa gapos ng karma; at marami pang ibang tīrtha ang itinatag dahil sa iyong habag.

Verse 77

उत्पद्यते शुभा बुद्धिः साधूनां यदनुग्रहः / एकतः सर्वतीर्थानि करुणाः साधवो ऽन्यतः

Ang mapalad na pag-unawa ay sumisibol sa biyaya ng mga sādhū. Sa isang panig ay naroon ang lahat ng tīrtha; sa kabila ay ang mga banal na puspos ng habag—at ang mga santo ang higit na kanlungan.

Verse 78

अनुग्रहाय भूतानां चरन्ति चरितव्रताः / त्वं गुरुः सर्वर्णानां विद्यया वयसाधिकः

Para sa biyaya at kapakanan ng mga nilalang, ang mga ganap sa banal na panata ay lumilibot sa daigdig. Ikaw ang guro ng lahat ng varna, nakahihigit sa iba sa kaalaman at sa hinog na gulang.

Verse 79

अतः पृच्छाम्यहं किञ्चिदाधिभूतं चिरन्तनम् / किं कुर्यां कं नु पृच्छे ऽहं मनो मे ऽतिचलं मुने

Kaya ako’y nagtatanong sa iyo, O muni, tungkol sa isang sinaunang bagay na ukol sa daigdig ng mga nilalang na may katawan. Ano ang dapat kong gawin, at kanino nga ba ako dapat magtanong? Labis na hindi mapakali ang aking isip, O pantas.

Verse 80

निः स्पृहं ब्रह्मविषये विषयेष्वतिलालसम् / मनागपि न सहते विरहं तिमिरं ब्रुवत्

Wala siyang pagnanasa hinggil sa Brahman, ngunit labis na sabik sa mga bagay ng pandama. Hindi niya matiis kahit isang saglit ang pagkalayo, at nagsasalita siya ng mga salitang nababalot ng dilim ng pagkalito.

Verse 81

मोहितं विविधैर्भावैः कर्मणां क्षेत्रमुत्तमम् / शान्तिं यथा समायाति सम्पन्नमिव भूसुर

O brāhmaṇa, kapag ang pinakamataas na bukirin ng mga gawa (karma) ay nalilito ng sari-saring nagbabagong damdamin, nakakamtan lamang nito ang kapayapaan sa wastong paraan—gaya ng isang bagay na nagiging ganap at buo.

Verse 82

विवेकप्रवणं शुद्धं यथा स्यात्कृपया वद / ऋषिरुवाच / मनस्तु प्रबलं नित्यं सविकारं स्वभावतः

“Ipaalam mo, dahil sa habag, kung paano magiging dalisay ang isip at mahihilig sa viveka (pagkilatis).” Sumagot ang ṛṣi: “Ngunit ang isip ay laging makapangyarihan at sa likas na katangian nito’y nagbabago at madaling magulo.”

Verse 83

वशं नयन्ति करिणं प्रमत्तमपि हस्तिपाः / तथापि साधुसङ्गत्या साधनैरप्यतन्द्रितः

Kayang pasukuin ng mga tagapagsanay ang kahit nagngangalit na elepante; gayon din, ang taong di napapagod ay mapatatatag ang isip sa pakikisama sa mga sadhu at sa masusing pagsasanay na may disiplina sa espiritu.

Verse 84

तीव्रेण भक्तियोगेन विचारेण वशं नयेत् / इतिहासं प्रवक्ष्यामि तव प्रत्ययकारकम्

Sa masidhing bhakti-yoga at sa malinaw na pagninilay at pag-unawa, dapat mapasailalim ang isip. Ngayon ay isasalaysay ko sa iyo ang isang salaysay na mapagtuturo, na magbubunga ng matibay na pananalig sa iyo.

Verse 85

नारदो ऽकथयन्मह्यं स्ववृत्तगतजन्मनः / नारद उवाच / कस्यचिद्द्विजमुख्यस्य दासीपुत्त्रः पुरा मुने

Minsan ay isinalaysay sa akin ni Narada ang salaysay ng isang kapanganakang umusbong mula sa sarili niyang gawi. Wika ni Narada: “O muni, noong unang panahon ay may anak ng isang aliping babae, na may kaugnayan sa isang pinakadakilang Brahmana.”

Verse 86

शिक्षितो बालभावे ऽपि पाठितो नितरामहम् / तत्रापि सङ्गतिर्जाता महतां पुण्यकर्मणाम्

Kahit sa aking kabataan, ako’y sinanay at masikap na tinuruan; at doon din ay nagkaroon ako ng pakikisama sa mga dakilang kaluluwa—yaong nakatuon sa mga gawaing may kabanalan at kabutihan.

Verse 87

प्रावृट्काले मम गृहे स्थितानां भाग्ययोगतः / शुश्रूषणानुवृत्त्या च प्रश्रयेण दमेन च

Sa panahon ng tag-ulan, yaong sa bisa ng mabuting kapalaran ay nananatili sa aking tahanan—sa masusing paglilingkod, sa tapat na pagsunod, sa pagpapakumbaba, at sa pagpipigil-sa-sarili—ay nagkakamit ng kabutihang-loob at gantimpalang banal.

Verse 88

सन्तोषं परमं प्राप्य कृपया त्विदमब्रुवन् / मनीषा निर्मला येन जाता मम शुभार्थिनी

Nang makamtan ang sukdulang kasiyahan, siya’y nagsalita nang may habag: “Sa pamamagitan ninuman sumibol sa akin ang dalisay na pagkaunawa—yaong naghahangad ng aking kabutihan.”

Verse 89

यया विष्णुमयं सर्वम्त्मन्येव ददृशिवान् / मुनय ऊचुः / शृणु वत्स प्रवक्ष्या मो हिताय तव बालक

“Sa pamamagitan ng gayong kaalaman/paningin, nakita niya ang lahat na nilulukuban ni Viṣṇu sa loob mismo ng sariling Ātman.” Wika ng mga rishi: “Makinig, mahal na bata; ipaliliwanag namin ito para sa iyong kapakanan, o munting anak.”

Verse 90

येन वै ध्रियमाणेन इहामुत्र सुखं भवेत् / देवतिर्यङ्मनुष्याश्च संसारे विविधा जनाः

Yaong alituntunin na kapag pinanghawakan nang matatag ay nagbubunga ng ligaya sa daigdig na ito at sa kabilang-buhay—sa pamamagitan nito, ang sari-saring nilalang sa saṃsāra, maging mga deva, hayop, o tao, ay napapanatili at naiaayos ayon sa kani-kanilang kalagayan.

Verse 91

निबद्धाः कर्मपशैस्ते भुञ्जन् भोगान् पृथग्विधान् / देवत्वं याति सत्त्वेन रजसा च मनुष्यताम्

Nakatali sila sa mga silo ng sarili nilang karma at dinaranas ang iba’t ibang anyo ng ligaya at pagdurusa. Sa pag-iral ng sattva, nararating ang kalagayang deva; sa pag-iral ng rajas, nararating ang kalagayang tao.

Verse 92

तिर्यक्त्वं तमसा जन्तुर्वासनानुगतो ऽबुधः / मातुर्लब्ध्वा पुनर्जन्म म्रियते च पुनः पुनः

Sa pagdaig ng tamas, ang mangmang na nilalang—na hinihila ng mga vāsanā (nakabaong hilig)—ay bumabagsak sa kalagayang hayop. Muling isinisilang mula sa isang ina, at muling namamatay, paulit-ulit na walang humpay.

Verse 93

एवं गत्वा ह्यसंख्याता योनीस्ताः कर्मभूरपि / मानुष्यं दुर्लभं लब्ध्वा कदाचिद्दैवयोगतः

Kaya nito, matapos dumaan sa di-mabilang na mga sinapupunan—bawat isa’y parang bukirin na pinamumungahan ng karma—ang bihirang kapanganakang-tao ay natatamo lamang kung minsan, sa pagsasanib ng tadhana at kaloob ng Maykapal.

Verse 94

अनुग्रहेण महतां हरिं ज्ञात्वा विमुच्यते / रोगग्राहं मोहजालमपारं भवसागरम्

Sa biyaya ng mga dakilang banal, nakikilala ng tao si Hari at napapalaya—mula sa buwaya ng karamdaman, mula sa lambat ng pagkalito, at mula sa walang-hanggang dagat ng saṁsāra.

Verse 95

न पश्यामि तितीर्षोरन्यद् रामस्मरणं विना / नवनीयं यथा दध्नो ज्योतिः काष्ठादपि क्वचित्

Wala akong nakikitang ibang daan para sa nagnanais tumawid sa saṁsāra kundi ang pag-alaala kay Rāma—gaya ng pagkuha ng mantikilya mula sa gatas-asim, at ng paglitaw ng apoy mula sa kahoy.

Verse 96

मन्थनैः साधनैरेवं परं ज्ञात्वा सुखी भवेत् / आत्मा नित्यो ऽव्ययः सत्यः सर्वगः सर्वभृन्महान्

Sa ganitong masusing pagsasanay at sādhana, kapag nakilala ang Kataas-taasan, nagiging mapayapa at masaya ang tao. Ang Ātman ay walang hanggan, di-nasisira, tunay, laganap sa lahat, tagapagtaguyod ng lahat, at dakila.

Verse 97

अप्रमेयः स्वयञ्ज्योतिरग्राह्यो मनसापि यः / सच्चिदानन्दरूपो ऽसौ सर्वप्राणिहृदि स्थितः

Siya’y di-masusukat, sariling nagniningning, at di-mahuhuli kahit ng isip; Siya’y may anyong Sat-Cit-Ānanda at nananahan sa puso ng bawat nilalang na may buhay.

Verse 98

विनश्यत्स्वपि भावेषु न विनश्यति कर्हिचित् / आकाशः सर्वभूतेषु स्थितस्तेजोजले तथा

Kahit maparam ang mga nilikhang bagay, ang maselang prinsipyo ay hindi kailanman napaparam—gaya ng kalawakan na nananatili sa lahat ng nilalang, at gaya rin ng sangkap ng apoy na nasa loob ng tubig.

Verse 99

आत्मा सर्वत्र निर्लेपः पार्थिवेषु यथानिलः / भक्तानुकम्पी भगवान् साधूनां रक्षणाय च

Ang Ātman ay nananatiling di-nadidikit sa lahat ng dako, tulad ng hangin na dumaraan sa mga bagay sa lupa. Ang Bhagavān, mahabagin sa mga bhakta, ay kumikilos din upang ingatan ang mga sādhu at matuwid.

Verse 100

आविर्भवति लोकेषुगुणीवाज्ञैः प्रतीयते / एवंविवेकत्वया यो बुद्ध्या संशीलयेद्धृदि

Sa mga daigdig, ang tunay na kagalingan ay nahahayag at kinikilala ng marurunong bilang tunay na kabutihan. Kaya ang sinumang may isip na may paghiwatig at pag-unawa ay dapat laging linangin sa puso ang ganitong pagkamalinaw.

Verse 101

भक्तियोगेन सन्तुष्ट आत्मानं दर्शयेदजः / ततः कृतार्थो भवति सदा सर्वत्र निः स्पृहः

Kapag ang tao ay nasiyahan sa bhakti-yoga, inihahayag ng Panginoong Walang-Kapanganakan (Aja) ang Kanyang Sarili. Pagkaraan, ang tao’y nagiging ganap na natupad at nananatiling laging walang pagnanasa saanman.

Verse 102

अतो ऽहङ्कारमुत्सृज्य सानुबन्धे कलेवरे / चरेदसंगो लोकेषु स्वप्नप्रायेषु निर्ममः

Kaya’t iwaksi ang ahamkāra, ang pag-ako sa katawang may mga pagkakabit at pagkakahawak. Lumakad sa mga daigdig nang walang pagkakadikit, ituring ang mga ito na tila panaginip, at maging walang pag-aangkin.

Verse 103

क्व स्वप्ने नियतं धैर्यमिन्द्रजाले क्व सत्यता / क्व नित्यता शरन्मेघे क्व वा सत्यं कलेवरे

Sa panaginip, saan may matatag na tapang? Sa ilusyon ng salamangkero, saan naroon ang katotohanan? Sa ulap ng taglagas, saan ang walang-hanggang pananatili? At sa katawan na ito, saan nga ba may tunay na mapagkakatiwalaan?

Verse 104

अविद्याकर्मजनितं दृश्यमानं चरा चरम् / ज्ञात्वाचारवशी योगी ततः सिद्धिमवाप्स्यसि

Sa pagkaalam na ang nakikitang daigdig—ang gumagalaw at di-gumagalaw—ay bunga ng avidyā (kamangmangan) at karma, ang yogi na napapailalim sa wastong ācāra (tamang asal at disiplina) ay makakamtan ang siddhi, ang banal na kaganapan.

Verse 105

इत्युक्त्वा ते गताः सर्वे साधवो दीनवत्सलाः / सो ऽहं तदुक्तमार्गेण तथैवाचरमन्वहम्

Pagkasabi nito, ang lahat ng banal na taong matuwid—mahabagin sa mga nagdurusa—ay umalis. At ako, sa landas na itinuro nila, ay patuloy na nagsagawa nang gayon din, araw-araw.

Verse 106

ततो ऽचिरेणात्मनीदं दृष्टवानहमद्भुतम् / ज्योतिर्मयं सदानन्दं शरच्छीतांशुनिर्मलम्

Pagkaraan, di nagtagal, nasilayan ko sa aking sarili ang isang kababalaghan—isang panloob na katotohanang binubuo ng dalisay na liwanag, laging puspos ng ānanda, at walang dungis na gaya ng malinaw na sinag ng buwan sa taglagas.

Verse 107

निषिच्य सुखसन्दोहैर्मां कृत्वाधिकसस्पृहम् / अन्तर्हितं महतेजो यथा सौदामिनी दिवि

Matapos akong basain ng saganang kaligayahan at pag-alabin ang aking pananabik, ang dakilang liwanag na iyon ay naglaho—gaya ng kidlat na nawawala sa kalangitan.

Verse 108

भक्त्या तदेव मनसि भावयन्नहमद्भुतम् / काले कलेवरं त्यक्त्वा गतवान् हरिमव्ययम्

Sa debosyon, patuloy kong pinagninilayan sa isip ang yaong kahanga-hangang Panginoon; nang dumating ang aking oras, iniwan ko ang katawan at narating si Hari, ang Di-nasisira.

Verse 109

तस्येच्छया पुनर्ब्रह्मन् ब्रह्मणो मे ऽभवज्जनिः / अनुग्रहाद्भगवतस्त्रिषु लोकेषु निः स्पृहः

O Brahmin, sa kalooban Niya ako’y muling isinilang mula kay Brahmā; at sa biyaya ng Bhagavān, nananatili akong walang pagnanasa sa tatlong daigdig.

Verse 110

आपीडयन् मुहुर्वोणां गायमानश्चराम्यहम् / इत्युक्त्वा मे स्वानुभवं ययौ यादृच्छिको मुनिः

“Paulit-ulit kong pinipigil nang mahigpit, at ako’y gumagala habang umaawit,”—pagkasabi nito at maibahagi sa akin ang sariling karanasan, ang muning nakatagpo nang di-sinasadya ay umalis.

Verse 111

ममापि परमाश्चर्यं सन्तोषश्च महानभूत् / अतस्ते साधुसङ्गत्या भक्त्या च परमात्मनः

Kahit sa akin, sumibol ang pinakadakilang pagkamangha at malalim na kasiyahan. Kaya para sa iyo, ito’y naganap sa pakikisama sa mga sādhu at sa debosyon sa Paramātman, ang Kataas-taasang Sarili.

Verse 112

विशुद्धं निर्मलं शान्तं मनो निर्वृतिमेष्यति / अनेकजन्मजनितं पातकं साधुसंगमे

Sa pakikisama sa mga banal at mabubuti, ang isip ay nagiging dalisay, walang dungis, payapa, at nakakamit ang kapayapaang-loob; at ang mga kasalanang naipon sa maraming kapanganakan ay nalilipol.

Verse 113

क्षिप्रं नश्यति धर्मज्ञ जलानां शरदो यथा / वैश्य उवाच / पीत्वा ते वाक्यपीयूषं स्वान्तं मे शान्तिमागमत्

O nakaaalam ng dharma, ang katuwiran ay mabilis maglaho—gaya ng tubig sa taglagas. Wika ng Vaiśya: Nang mainom ko ang nektar ng iyong mga salita, ang aking kalooban ay napayapa.

Verse 114

सर्वतीर्थफलं मे ऽध्य सञ्जातं तव दर्शनात् / इति श्रुत्वा वचस्तस्य प्रोवाच ऋपिसत्तमः

“Ngayong araw, sa pagtanaw ko sa iyo, natamo ko ang bunga ng lahat ng banal na tirtha.” Nang marinig ang kanyang mga salita, nagsalita ang pinakadakilang rishi.

Verse 115

लोमश उवाच / हिताय तव राजेन्द्र त्रिवर्गफलमिच्छतः / यत्त्वया सुकृतं भूरिवृषोत्सर्गं विना कृतम्

Wika ni Lomaśa: O dakilang hari, para sa iyong kapakanan—yamang ninanais mo ang bunga ng tatlong layunin ng buhay—ang maraming kabutihang nagawa mo ay nagawa nang wala ang vṛṣotsarga, ang pag-aalay at pagpapalaya ng toro.

Verse 116

मन्ये ऽकिञ्चत्करं सर्वं नीहारसलिलं यथा / वृषोत्सर्गसमं किञ्चित् साधनं न महीतले

Itinuturing ko na ang lahat ng ibang pagsisikap ay munting bisa, gaya ng tubig mula sa hamog; sa daigdig na ito, walang kaparaanan na maihahambing sa vṛṣotsarga, ang pag-aalay at pagpapalaya ng toro.

Verse 117

अनायासेन गच्छन्ति गतिं ते पुण्यकर्मणाम् / वृषोत्सर्गः कृतो येन अश्वमेधस्य याजकः

Ang mga gumagawa ng kabutihan ay nakararating sa kanilang hantungan pagkalipas ng kamatayan nang walang hirap. Ang sinumang nagsagawa ng vṛṣotsarga—pag-aalay at pagpapalaya ng toro—ay nagkakamit ng gantimpalang tulad ng nagsasagawa ng Aśvamedha.

Verse 118

उभौ समौ मया दृष्टौ दिव्यौ तौ शक्रसन्निधौ / अतस्त्वं पुष्करं गत्वा वृषोत्सर्गं विधाय च

Nakita ko ang dalawang iyon na magkapantay—kapwa maningning at banal—na nakatayo sa harap ni Indra. Kaya magtungo ka sa Puṣkara at isagawa rin ang ritwal ng pagpapalaya ng toro (vṛṣotsarga).

Verse 119

ततो याहि गृहं साधो येन सर्वं कृतं भवेत् / विपश्चिदुवाच / ततः स पुनरागत्य कार्तिक्यां पुष्करे वरे

“Pagkatapos, umuwi ka, mabuting tao, upang ang lahat ay ganap na maisakatuparan.” Gayon nagsalita ang marunong. Pagkaraan, siya’y muling nagbalik—sa buwan ng Kārtika—sa dakilang banal na pook ng Puṣkara.

Verse 120

वराहरूपी भगवान् यत्रास्ते यज्ञपूरकः / चकार विधिवत् सर्वं युद्कमृषिसत्तमैः

Doon, ang Pinagpalang Panginoon, na nag-anyong Varāha (Babang-Damo)—ang tumutupad at lumulubos sa yajña—ay isinagawa ang lahat ayon sa wastong tuntunin kasama ng pinakadakilang mga rishi, at isinakatuparan ang labanan ayon sa itinakda.

Verse 121

गतानि बहुतीर्थानि ततो लोमशसंगतिः / ततो ऽधिकतरं जातं पुण्यं नीलविवाहजम्

Maraming banal na tirtha ang nadalaw; saka nagkaroon ng banal na pakikisama kay Lomaśa. Mula roon, sumibol ang higit pang dakilang kabutihan—ang kabutihang isinilang mula sa ritwal ng kasal ni Nīla.

Verse 122

सभुक्त्वा विषयान् दिव्यान् विमानवरमाश्रितः / तेन राजकुले जन्म वीरसेनस्य धर्मतः

Matapos tamasahin ang makalangit na ligaya at manahanan sa isang dakilang vimāna, dahil sa kabutihang iyon siya’y isinilang—ayon sa dharma—sa maharlikang angkan ni Vīrasena.

Verse 123

वीरपञ्चाननाख्यातञ्चतुर्वर्गैकसाधकम् / प्रकुर्वतो वृषोत्सर्गं तत्र ये परिचारकाः

Ang mga tagapaglingkod na tumutulong doon sa ritwal ng pagpapalaya sa toro (vṛṣotsarga)—na tanyag din bilang “Vīra-pañcānana” at itinuturing na iisang paraan upang makamit ang apat na layunin ng buhay—ay nagkakamit ng kapakinabangan ng kabanalan sa pamamagitan ng kanilang paglilingkod.

Verse 124

दिव्यरूपाभवन् स्पृष्टा गोपुच्छोदकशीकरैः / सुरूपाः पुष्टवपुषः पश्यन्तो दूरसंस्थिताः

Nang masagi sila ng mga patak ng tubig na nawisik mula sa buntot ng baka, sila’y nagkaroon ng anyong makalangit—marikit, maayos ang hubog, at hitik ang katawan—at nakakita maging ng mga bagay na nasa malayo.

Verse 125

ततो दूरतरा ये च दृश्यन्ते मलिना जनाः / दुर्भगा मलिना रूक्षाः कृशा विगतवाससः

Pagkaraan, sa higit pang malayo, lumitaw ang mga abang na tao—marurumi at salat sa palad—magaspang at gusgusin, payat na payat, at hinubaran ng kasuotan.

Verse 126

वृषयज्ञमपश्यन्तो ये चासूयां प्रकुर्वते / सर्वं निवेदितं राज्ञश्चरितं पूर्वजन्मनः

Yaong hindi tumitingin (o hindi tumatanggap) sa banal na Vṛṣa-yajña at nagpapasasa sa inggit—tungkol sa gayong mga tao, ang Hari na si Yama ay napababatid sa lahat: ang buong tala ng kanilang gawi mula sa mga naunang kapanganakan.

Verse 127

धर्म्यं विचित्रमाख्यानं श्रुतं मे यत् पराशरात् / अतस्त्वं स्वगृहं गच्छ कृपां कृत्वा ममोपरि

Narinig ko mula kay Parāśara ang kahanga-hangang salaysay na ito na nakaayon sa dharma. Kaya mahabag ka sa akin, at ngayo’y bumalik ka na sa sarili mong tahanan.

Verse 128

श्रुत्वा विपश्चिद्वाक्यं स विस्मयं परमं गतः / गृहं जगाम विप्रो ऽसौ प्रापितो राजसेवकैः

Nang marinig ang mga salita ng pantas, siya’y lubhang namangha. Ang brahmana ay umuwi sa kanyang tahanan, na inihatid ng mga tagapaglingkod ng hari.

Verse 129

वसिष्ठ उवाच / तस्माद्राजन् वृषोत्सर्गं वरिष्ठं सर्वकर्मणाम् / समाचर विधानेन यदि भीतो यमादपि

Wika ni Vasiṣṭha: Kaya nga, O Hari, kung ikaw ay natatakot maging kay Yama, isagawa mo ayon sa itinakdang paraan ang ritwal na vṛṣotsarga—ang pagpapalaya ng toro—na pinakadakila sa lahat ng gawang-dharma.

Verse 130

वृषोत्सर्गसमं किञ्चित् साधनं नदिवः परम् / मया धर्मरहस्यं ते कथितं राजसत्तम

O pinakadakilang hari, walang higit na paraan kaysa vṛṣotsarga—ang pag-aalay sa pamamagitan ng pagpapalaya ng toro; walang kapantay nito. Kaya’t ipinahayag ko sa iyo ang lihim na diwa ng dharma.

Verse 131

पतिपुत्रवती नारी भर्तुरग्रे मृता यदि / वृषोत्सर्गं न कुर्वीत गां दद्याच्च पयस्विः नीम्

Kung ang isang babaeng may asawa at may mga anak na lalaki ay namatay bago ang kanyang asawa, hindi dapat isagawa para sa kanya ang vṛṣotsarga; sa halip, magbigay ng isang bakang nagpapagatas bilang kawanggawa.

Verse 132

श्रीकृष्ण उवाच / श्रुत्वा वाक्यं वसिष्ठस्य राजा मधुपुरीं गतः / चकार विधिवत् सर्वं वृषोत्सर्गमहं खग

Wika ni Śrī Kṛṣṇa: Nang marinig ang mga salita ni Vasiṣṭha, ang hari ay nagtungo sa Madhupurī at isinagawa nang wasto ang lahat—O Ibon (Garuda)—kasama ang dakilang ritwal na vṛṣotsarga.

Verse 133

गृहं गत्वा स आत्मानं कृतकृत्यममन्यत / कालेन निधनं प्राप्तो नीतो वैवस्वतानुगैः

Pagbalik sa tahanan, inakala niyang natupad na niya ang lahat ng dapat gawin. Sa paglipas ng panahon, dumating ang kamatayan, at siya’y inakay ng mga tagapaglingkod ni Vaivasvata (Yama).

Verse 134

स कालनगरं हित्वा गतो दूरतरं पथि / श्राद्धदेवपुरं कुत्रेत्येवं दूतानपृच्छत

Iniwan niya ang lungsod ni Kāla at nagpatuloy nang mas malayo sa daan. Pagkaraan, tinanong niya ang mga sugo: “Nasaan ang lungsod ng mga diyos na tumatanggap ng handog na śrāddha?”

Verse 135

पापिनो यत्र पात्यन्ते याम्यै पापविशुद्धये / यत्र देवः स धर्माधर्मविचेतनः

Doon ibinabagsak ang mga makasalanan—sa kaharian ni Yama—upang luminis sa kanilang kasalanan; doon namamayani ang banal na Diyos na kumikilala sa dharma at adharma.

Verse 136

गतं पापपुरं तत्तु न द्रष्टव्यं भवादृशैः / अग्रे दृष्ट्वा धर्मराजमूचुस्ते परमादरात्

“Nalampasan na ang lungsod ng mga makasalanan; hindi iyon tanawing nararapat para sa tulad mo.” Pagkaraan, nang makita nila si Dharmarāja (Yama) sa unahan, nagsalita sila sa kanya nang may sukdulang paggalang.

Verse 137

दिव्यरूपस्तदा देवो देवगन्धर्वसंयुतः / आत्मानं दर्शया मास तस्य राज्ञो महात्मनः

Noon, ang Diyos ay nag-anyong maningning at banal, kasama ang mga diyos at mga gandharva, at inihayag ang Kanyang presensya sa dakilang-hiningang hari.

Verse 138

प्रणम्य दण्डवद्राजा कृताञ्जलिः पुरः स्थितः / तुष्टाव बहुधा देवं हर्षपुरितमानसः

Nagpatirapa ang hari na parang tuwid na tungkod; nakatindig sa harap Niya na magkasalikop ang mga kamay, pinuri niya ang Panginoon sa maraming paraan, at ang puso’y umaapaw sa galak.

Verse 139

धर्मराजो ऽपि राजानं प्रशस्येदमुवाच ह / नीयतां देवलोकाय यत्र भोगाः सुपुष्कलाः

Si Dharmarāja (Yama) man ay pumuri rin sa hari at nagsabi: “Dalhin siya sa daigdig ng mga Deva, kung saan ang mga kaluguran ay lubhang sagana.”

Verse 140

तद्वीरवाहनः श्रुत्वा पप्रच्छसमवर्तिनम् / न जाने केन पुण्येन स्वर्गं नयसि मां विभो

Pagkarinig nito, ang marangal na kaluluwang ‘sinusundo ng mga bayani’ ay nagtanong sa lingkod ni Samavartin (Yama): “O makapangyarihan, hindi ko nalalaman kung sa anong kabutihang-loob o merit mo ako dinadala sa langit.”

Verse 141

धर्मराज उवाच / त्वया कृतानि पुण्यानि दानं यज्ञाः सविस्तराः / मथुरायां वृषोत्सर्गो वसिष्ठवचनात् किल

Sinabi ni Dharmarāja: “Nagawa mo ang mga kabutihang-loob—ang pagbibigay-dāna at ang mga yajña na masinsin at ganap; at sa Mathurā, tunay ngang isinagawa mo ang ritwal ng pagpapalaya ng toro (vṛṣotsarga) ayon sa salita ni Vasiṣṭha.”

Verse 142

धर्मः स्वल्पो ऽपि नृपते यदि सम्यगुपासितः / द्विजदेवप्रसादेन स याति बहुविस्तरम्

O Hari, kahit kaunti man ang dharma, kung ito’y isinasagawa nang wasto, sa biyaya ng mga Brahmana (dvija) at ng mga Deva, ito’y lalawak at magiging dakila.

Verse 143

इत्युक्त्वा यमुनाभ्राता क्षणादन्तर्धिमाययौ / वीरबाहुर्दिवं गत्वा देवैः सह मुमोद ह

Pagkasabi nito, si Yama—kapatid ni Yamunā—ay naglaho sa isang kisapmata sa pamamagitan ng banal na kapangyarihan. Si Vīrabāhu naman, pag-akyat sa langit, ay nagalak kasama ng mga diyos.

Verse 144

श्रीकृष्ण उवाच / मया ते कथितं पक्षिन् वृषयज्ञः सुविस्तरः / प्राणिनां कर्मनिर्हारं श्रुत्वा पापैः प्रमुच्यते

Wika ni Śrī Kṛṣṇa: O ibon (Garuda), naipaliwanag Ko na sa iyo nang lubos ang Vṛṣa-yajña. Sa pakikinig tungkol sa paglabas at pagwawakas ng karma ng mga nilalang, napapalaya ang tao mula sa mga kasalanan.