Adhyaya 14

Verse 1

श्रीपरीक्षिदुवाच रजस्तम:स्वभावस्य ब्रह्मन् वृत्रस्य पाप्मन: । नारायणे भगवति कथमासीद् दृढा मति: ॥ १ ॥

Tinanong ni Haring Parīkṣit: “O marunong na brāhmaṇa, si Vṛtrāsura na likas na saklot ng rajas at tamas at puno ng kasalanan—paano siya nagkaroon ng matibay na bhakti sa Bhagavān Nārāyaṇa?”

Verse 2

देवानां शुद्धसत्त्वानामृषीणां चामलात्मनाम् । भक्तिर्मुकुन्दचरणे न प्रायेणोपजायते ॥ २ ॥

Kahit ang mga deva na nasa dalisay na sattva at ang mga rishi na malinis ang kalooban ay bihirang magtaglay ng dalisay na bhakti sa lotus na mga paa ni Mukunda.

Verse 3

रजोभि: समसङ्ख्याता: पार्थिवैरिह जन्तव: । तेषां ये केचनेहन्ते श्रेयो वै मनुजादय: ॥ ३ ॥

Sa mundong materyal na ito, ang mga nilalang ay kasingdami ng mga atomo sa lupa. Sa kanila, kakaunti lamang ang tao, at sa mga tao, kakaunti rin ang may malasakit na sumunod sa mga alituntunin ng dharma.

Verse 4

प्रायो मुमुक्षवस्तेषां केचनैव द्विजोत्तम । मुमुक्षूणां सहस्रेषु कश्चिन्मुच्येत सिध्यति ॥ ४ ॥

O pinakamahusay sa mga brāhmaṇa, kahit sa mga sumusunod sa dharma ay karaniwan ay iilan lamang ang nagnanais ng mokṣa. Sa libu-libong naghahangad ng mokṣa, marahil isa lamang ang tunay na nakaaabot sa paglaya. At sa libu-libong napalaya, ang nakauunawa sa tunay na kahulugan ng paglaya ay napakabihira.

Verse 5

मुक्तानामपि सिद्धानां नारायणपरायण: । सुदुर्लभ: प्रशान्तात्मा कोटिष्वपि महामुने ॥ ५ ॥

O dakilang muni, kahit sa milyun-milyong pinalaya at ganap na, ang isang debotong ganap na nakatuon kay Nārāyaṇa at may lubos na payapang puso ay napakabihira.

Verse 6

वृत्रस्तु स कथं पाप: सर्वलोकोपतापन: । इत्थं द‍ृढमति: कृष्ण आसीत्सङ्ग्राम उल्बणे ॥ ६ ॥

Si Vṛtrāsura ay makasalanan at nagpapahirap sa lahat; ngunit paano sa mabangis na digmaan ay naging napakatatag ng kanyang isip sa kamalayan kay Kṛṣṇa?

Verse 7

अत्र न: संशयो भूयाञ्छ्रोतुं कौतूहलं प्रभो । य: पौरुषेण समरे सहस्राक्षमतोषयत् ॥ ७ ॥

Mahal na Panginoon, may malaking pag-aalinlangan kami at matinding pananabik na marinig: yaong sa digmaan ay nagpasaya kay Indra na may sanlibong mata sa pamamagitan ng kagitingan—paano siya naging dakilang deboto ni Kṛṣṇa?

Verse 8

श्रीसूत उवाच परीक्षितोऽथ सम्प्रश्नं भगवान् बादरायणि: । निशम्य श्रद्दधानस्य प्रतिनन्द्य वचोऽब्रवीत् ॥ ८ ॥

Sinabi ni Śrī Sūta: Nang marinig ang matalinong tanong ni Mahārāja Parīkṣit, pinuri ni Bhagavān Bādarāyaṇi Śukadeva ang mga salita ng alagad na may pananampalataya at nagsimulang sumagot nang may pag-ibig.

Verse 9

श्रीशुक उवाच श‍ृणुष्वावहितो राजन्नितिहासमिमं यथा । श्रुतं द्वैपायनमुखान्नारदाद्देवलादपि ॥ ९ ॥

Sinabi ni Śrī Śuka: O Hari, makinig nang may pag-iingat; isasalaysay ko ang kasaysayang ito gaya ng narinig ko mula sa bibig nina Dvaipāyana Vyāsa, Nārada, at Devala.

Verse 10

आसीद्राजा सार्वभौम: शूरसेनेषु वै नृप । चित्रकेतुरिति ख्यातो यस्यासीत्कामधुङ्‍मही ॥ १० ॥

O Haring Parīkṣit, sa lupain ng Śūrasena ay may haring nagngangalang Citraketu, ang dakilang naghahari sa buong daigdig. Sa kanyang pamamahala, ang lupa ay parang Kāmadhenu na nagbibigay ng lahat ng kailangan sa buhay.

Verse 11

तस्य भार्यासहस्राणां सहस्राणि दशाभवन् । सान्तानिकश्चापि नृपो न लेभे तासु सन्ततिम् ॥ ११ ॥

Mayroon siyang napakaraming asawa, sampung libong ulit sampung libo. Bagaman may kakayahang magkaanak ang hari, wala siyang natamong supling mula kaninuman; waring lahat ay baog.

Verse 12

रूपौदार्यवयोजन्मविद्यैश्वर्यश्रियादिभि: । सम्पन्नस्य गुणै: सर्वैश्चिन्ता बन्ध्यापतेरभूत् ॥ १२ ॥

Bagaman pinagkalooban ng kagandahan, kabutihang-loob, kabataan, marangal na angkan, kaalaman, kayamanan at karangyaan, si Citraketu ay nababalot pa rin ng pangamba sapagkat wala siyang anak na lalaki.

Verse 13

न तस्य सम्पद: सर्वा महिष्यो वामलोचना: । सार्वभौमस्य भूश्चेयमभवन्प्रीतिहेतव: ॥ १३ ॥

Ang kanyang mga reyna ay may magagandang mukha at kaakit-akit na mga mata; ngunit ang lahat ng kanyang karangyaan, ang daan-daan at libu-libong asawa, at ang lupang siya ang kataas-taasang may-ari—wala ni isa ang naging sanhi ng ligaya niya.

Verse 14

तस्यैकदा तु भवनमङ्गिरा भगवानृषि: । लोकाननुचरन्नेतानुपागच्छद्यद‍ृच्छया ॥ १४ ॥

Minsan, ang makapangyarihang pantas na si Aṅgirā, na naglalakbay sa iba’t ibang daigdig nang walang anumang pagkakabigkis na gawain, ay dumating sa palasyo ni Citraketu ayon sa kanyang sariling kalooban, na tila isang banal na pagkakataon.

Verse 15

तं पूजयित्वा विधिवत्प्रत्युत्थानार्हणादिभि: । कृतातिथ्यमुपासीदत्सुखासीनं समाहित: ॥ १५ ॥

Tumindig ang hari upang salubungin at sambahin ang dakilang rishi ayon sa ritwal, naghandog ng arghya, tubig sa paa, at iba pang alay, at ginampanan ang tungkulin ng mabuting punong‑abala. Nang makaupo nang maginhawa ang rishi, pinigil niya ang isip at pandama at umupo sa lupa sa tabi ng mga paa nito.

Verse 16

महर्षिस्तमुपासीनं प्रश्रयावनतं क्षितौ । प्रतिपूज्य महाराज समाभाष्येदमब्रवीत् ॥ १६ ॥

Pinarangalan ng dakilang rishi si Citraketu na nakaupo sa lupa nang may kababaang‑loob sa paanan niya, at tinawag siyang “Maharaja,” saka nagsalita nang ganito.

Verse 17

अङ्गिरा उवाच अपि तेऽनामयं स्वस्ति प्रकृतीनां तथात्मन: । यथा प्रकृतिभिर्गुप्त: पुमान् राजा च सप्तभि: ॥ १७ ॥

Sinabi ni Aṅgirā: “Mahal na Hari, nawa’y nasa kagalingan ang iyong katawan at isip, pati ang mga kasama at kasangkapan ng iyong kaharian. Kapag maayos ang pitong sangkap ng prakṛti—mahat, ahaṅkāra, at limang bagay ng pandama—nagiging masaya ang nilalang; gayundin, ang hari’y napangangalagaan ng pito: guro, mga ministro, kaharian, kuta, kabang‑yaman, kapangyarihan ng kautusan, at mga kaibigan.”

Verse 18

आत्मानं प्रकृतिष्वद्धा निधाय श्रेय आप्नुयात् । राज्ञा तथा प्रकृतयो नरदेवाहिताधय: ॥ १८ ॥

O hari, panginoon ng sangkatauhan, kapag ang hari’y tuwirang umaasa sa kanyang mga kasama at sumusunod sa kanilang kapaki‑pakinabang na payo, siya’y nagiging masaya. Gayundin, ang mga kasama’y nagiging masaya kapag iniaalay nila sa hari ang bunga ng kanilang gawain at mga handog at sinusunod ang kanyang utos.

Verse 19

अपि दारा: प्रजामात्या भृत्या: श्रेण्योऽथ मन्त्रिण: । पौरा जानपदा भूपा आत्मजा वशवर्तिन: ॥ १९ ॥

O hari, nasa ilalim ba ng iyong kapangyarihan ang iyong mga asawa, mamamayan, mga kalihim at lingkod, at ang mga samahan ng mangangalakal na nagtitinda ng langis at pampalasa? Nasa ganap mo rin bang kontrol ang mga ministro, mga tao sa palasyo, mga pinunong panlalawigan, ang iyong mga anak, at iba pang umaasa sa iyo?

Verse 20

यस्यात्मानुवशश्चेत्स्यात्सर्वे तद्वशगा इमे । लोका: सपाला यच्छन्ति सर्वे बलिमतन्द्रिता: ॥ २० ॥

Kapag ganap na napipigil ng hari ang kanyang isip, ang kanyang pamilya at mga opisyal ay napapasailalim sa kanya. Maging ang mga gobernador ay nag-aalay ng buwis bilang handog sa takdang oras nang walang pagtutol; lalo na ang maliliit na lingkod.

Verse 21

आत्मन: प्रीयते नात्मा परत: स्वत एव वा । लक्षयेऽलब्धकामं त्वां चिन्तया शबलं मुखम् ॥ २१ ॥

O Haring Citraketu, napapansin kong hindi nalulugod ang iyong isipan. Tila hindi mo pa natatamo ang ninanais mong layon. Ito ba’y dahil sa iyo mismo o dahil sa iba? Ang maputla mong mukha’y nagpapakita ng malalim na pag-aalala.

Verse 22

एवं विकल्पितो राजन् विदुषा मुनिनापि स: । प्रश्रयावनतोऽभ्याह प्रजाकामस्ततो मुनिम् ॥ २२ ॥

Sinabi ni Śukadeva Gosvāmī: O Haring Parīkṣit, bagaman batid ng dakilang pantas na si Aṅgirā ang lahat, nagtanong siya sa hari sa ganitong paraan. Kaya si Haring Citraketu, na nagnanais ng isang anak na lalaki, ay yumukod nang may lubos na pagpapakumbaba at nagsalita sa pantas na ganito.

Verse 23

चित्रकेतुरुवाच भगवन् किं न विदितं तपोज्ञानसमाधिभि: । योगिनां ध्वस्तपापानां बहिरन्त: शरीरिषु ॥ २३ ॥

Sinabi ni Haring Citraketu: O kagalang-galang na Panginoong Aṅgirā, dahil sa pag-aayuno, kaalaman, at samādhi, ikaw ay malaya sa mga bunga ng kasalanan. Kaya bilang ganap na yogī, nauunawaan mo ang lahat—panlabas at panloob—tungkol sa mga nilalang na may katawan gaya namin.

Verse 24

तथापि पृच्छतो ब्रूयां ब्रह्मन्नात्मनि चिन्तितम् । भवतो विदुषश्चापि चोदितस्त्वदनुज्ञया ॥ २४ ॥

O marangal na brāhmaṇa, bagaman batid mo ang lahat, tinatanong mo pa rin kung bakit ako nababalisa. Kaya sa iyong utos at pahintulot, ihahayag ko ang sanhi na nasa aking kalooban.

Verse 25

लोकपालैरपि प्रार्थ्या: साम्राज्यैश्वर्यसम्पद: । न नन्दयन्त्यप्रजं मां क्षुत्तृट्काममिवापरे ॥ २५ ॥

Gaya ng taong pinahihirapan ng gutom at uhaw na hindi nasisiyahan sa panlabas na aliw tulad ng kuwintas ng bulaklak o pahid na sandalwood, gayon din ang aking kaharian, karangyaan, at yaman—na ninanais pa ng mga diyos—ay hindi ako napapasaya sapagkat wala akong anak na lalaki.

Verse 26

तत: पाहि महाभाग पूर्वै: सह गतं तम: । यथा तरेम दुष्पारं प्रजया तद्विधेहि न: ॥ २६ ॥

Kaya nga, O dakilang pantas, iligtas mo ako at ang aking mga ninuno na bumabagsak sa dilim ng impiyerno dahil wala akong supling. Maawa ka at gumawa ng paraan upang magkaroon ako ng anak na lalaki at matawid namin ang dilim na mahirap lampasan.

Verse 27

श्रीशुक उवाच इत्यर्थित: स भगवान् कृपालुर्ब्रह्मण: सुत: । श्रपयित्वा चरुं त्वाष्ट्रं त्वष्टारमयजद्विभु: ॥ २७ ॥

Sinabi ni Śrī Śuka—Nang siya’y pakiusapan nang gayon, si Aṅgirā Ṛṣi, ang mahabaging anak sa isip ni Brahmā, at dahil sa dakilang kapangyarihan, ay nagpaluto ng caru (matamis na handog) para kay Tvaṣṭā at nagsagawa ng yajña sa pag-aalay ng mga oblation.

Verse 28

ज्येष्ठा श्रेष्ठा च या राज्ञो महिषीणां च भारत । नाम्ना कृतद्युतिस्तस्यै यज्ञोच्छिष्टमदाद् द्विज: ॥ २८ ॥

O Parīkṣit, pinakamainam sa mga Bharata, ang natirang banal na pagkain mula sa yajña ay ibinigay ng dakilang brahmana na si Aṅgirā sa pinakamatanda at pinakadakila sa mga reyna ni Citraketu, na ang pangalan ay Kṛtadyuti.

Verse 29

अथाह नृपतिं राजन् भवितैकस्तवात्मज: । हर्षशोकप्रदस्तुभ्यमिति ब्रह्मसुतो ययौ ॥ २९ ॥

Pagkaraan, sinabi ng anak ni Brahmā na si Aṅgirā sa hari: “O dakilang hari, magkakaroon ka ng isang anak na lalaki; siya ang magiging sanhi ng iyong kagalakan at ng iyong pagdadalamhati.” Pagkasabi nito, umalis ang pantas nang hindi na hinintay ang tugon ni Citraketu.

Verse 30

सापि तत्प्राशनादेव चित्रकेतोरधारयत् । गर्भं कृतद्युतिर्देवी कृत्तिकाग्नेरिवात्मजम् ॥ ३० ॥

Gaya ni Kṛttikādevī na, matapos tanggapin sa pamamagitan ni Agni ang banal na binhi ni Panginoong Śiva, ay nagdalang-tao kay Skanda, gayon din si Kṛtadyuti: sa pagkain pa lamang ng natirang prasāda ng yajña ni Aṅgirā, siya’y naglihi mula sa binhi ni Citraketu.

Verse 31

तस्या अनुदिनं गर्भ: शुक्लपक्ष इवोडुप: । ववृधे शूरसेनेशतेजसा शनकैर्नृप ॥ ३१ ॥

O hari, sa bisa at ningning ni Citraketu, panginoon ng Śūrasena, ang pagdadalang-tao niya’y unti-unting lumago araw-araw, gaya ng buwan sa maliwanag na kalahati ng buwan.

Verse 32

अथ काल उपावृत्ते कुमार: समजायत । जनयन् शूरसेनानां श‍ृण्वतां परमां मुदम् ॥ ३२ ॥

Pagkaraan, nang dumating ang takdang panahon, isinilang ang isang anak na lalaki sa hari. Nang marinig ito, ang mga taga-Śūrasena ay lubhang nagalak.

Verse 33

हृष्टो राजा कुमारस्य स्‍नात: शुचिरलङ्‌कृत: । वाचयित्वाशिषो विप्रै: कारयामास जातकम् ॥ ३३ ॥

Lubhang nagalak si Haring Citraketu. Pagkaligo upang luminis at pag-ayos ng mga palamuti, ipinatawag niya ang mga pantas na brāhmaṇa upang bigkasin ang mga pagpapala para sa sanggol at isagawa ang seremonyang jātakarma.

Verse 34

तेभ्यो हिरण्यं रजतं वासांस्याभरणानि च । ग्रामान् हयान् गजान् प्रादाद् धेनूनामर्बुदानि षट् ॥ ३४ ॥

Sa mga brāhmaṇa na lumahok sa ritwal, nagkaloob ang hari ng ginto, pilak, mga kasuotan, mga alahas, mga nayon, mga kabayo, mga elepante, at anim na arbuda ng mga baka—ibig sabihin, animnapung krore (animnaraang milyon) na baka.

Verse 35

ववर्ष कामानन्येषां पर्जन्य इव देहिनाम् । धन्यं यशस्यमायुष्यं कुमारस्य महामना: ॥ ३५ ॥

Gaya ng ulap na walang pinipili sa pagbuhos ng ulan sa lupa para sa lahat ng nilalang, gayon din ang marangal na Haring Citraketu: upang lumago ang dangal, kasaganaan, at haba ng buhay ng kanyang anak, ipinamahagi niya sa lahat ang mga ninanais na bagay na parang ulang biyaya.

Verse 36

कृच्छ्रलब्धेऽथ राजर्षेस्तनयेऽनुदिनं पितु: । यथा नि:स्वस्य कृच्छ्राप्ते धने स्‍नेहोऽन्ववर्धत ॥ ३६ ॥

Nang ang haring-ṛṣi ay nagkaroon ng anak matapos ang matinding paghihirap, ang pagmamahal ng ama ay lumago araw-araw; gaya ng dukhang nakakuha ng salapi sa hirap, lalo itong kumakapit dito sa bawat araw.

Verse 37

मातुस्त्वतितरां पुत्रे स्‍नेहो मोहसमुद्भ‍व: । कृतद्युते: सपत्नीनां प्रजाकामज्वरोऽभवत् ॥ ३७ ॥

Ang pag-ibig ng ina sa anak, na sumisibol mula sa pagkahumaling, ay lalo pang sumidhi. Nang makita ang anak ni Kṛtadyuti, ang ibang mga asawa ay nabagabag sa pagnanais magkaanak, na parang tinamaan ng matinding lagnat.

Verse 38

चित्रकेतोरतिप्रीतिर्यथा दारे प्रजावति । न तथान्येषु सञ्जज्ञे बालं लालयतोऽन्वहम् ॥ ३८ ॥

Habang araw-araw na maingat na inaalagaan ni Haring Citraketu ang kanyang anak, lalo ring lumaki ang kanyang matinding pag-ibig kay Reyna Kṛtadyuti na may supling; ngunit sa ibang asawang walang anak, hindi na sumibol ang gayong pagmamahal.

Verse 39

ता: पर्यतप्यन्नात्मानं गर्हयन्त्योऽभ्यसूयया । आनपत्येन दु:खेन राज्ञश्चानादरेण च ॥ ३९ ॥

Ang ibang mga reyna ay labis na nagdusa dahil sa kawalan ng anak at dahil sa pagwawalang-bahala ng hari. Sa inggit, sinisi nila ang kanilang sarili at nagluluksa sa pag-iyak.

Verse 40

धिगप्रजां स्त्रियं पापां पत्युश्चागृहसम्मताम् । सुप्रजाभि: सपत्नीभिर्दासीमिव तिरस्कृताम् ॥ ४० ॥

Kaawa-awa ang makasalanang asawang walang anak na lalaki; hindi siya iginagalang ng asawa sa bahay, at hinahamak siya ng mga kasamang-asawa na may anak na parang alipin.

Verse 41

दासीनां को नु सन्ताप: स्वामिन: परिचर्यया । अभीक्ष्णं लब्धमानानां दास्या दासीव दुर्भगा: ॥ ४१ ॥

Kahit ang mga aliping babae, sa paglilingkod sa panginoon, ay napaparangalan kaya wala silang dapat ipanaghimutok. Ngunit kami’y alipin ng alipin; kaya kami ang pinakawalang-palad.

Verse 42

एवं सन्दह्यमानानां सपत्‍न्या: पुत्रसम्पदा । राज्ञोऽसम्मतवृत्तीनां विद्वेषो बलवानभूत् ॥ ४२ ॥

Nagpatuloy si Śrī Śukadeva Gosvāmī: Dahil pinabayaan ng hari at nakita ang karangalan ni Kṛtadyuti na may anak na lalaki, ang mga kasamang-asawa ay nag-alab sa inggit na lalo pang tumindi.

Verse 43

विद्वेषनष्टमतय: स्त्रियो दारुणचेतस: । गरं ददु: कुमाराय दुर्मर्षा नृपतिं प्रति ॥ ४३ ॥

Sa paglala ng poot, nawala ang kanilang katinuan. Matitigas ang puso at di matanggap ang pagwawalang-bahala ng hari, sa huli’y nilason nila ang prinsipe.

Verse 44

कृतद्युतिरजानन्ती सपत्नीनामघं महत् । सुप्त एवेति सञ्चिन्त्य निरीक्ष्य व्यचरद्गृहे ॥ ४४ ॥

Hindi nalalaman ni Reyna Kṛtadyuti ang malaking kasalanan ng mga kasamang-asawa; inakala niyang mahimbing lamang ang tulog ng anak. Tiningnan niya ito at naglakad-lakad sa bahay, di batid na patay na pala.

Verse 45

शयानं सुचिरं बालमुपधार्य मनीषिणी । पुत्रमानय मे भद्रे इति धात्रीमचोदयत् ॥ ४५ ॥

Inakala ng matalinong Reyna Kṛtadyuti na matagal nang natutulog ang bata, kaya inutusan niya ang yaya: “Kaibigan, dalhin mo rito ang aking anak.”

Verse 46

सा शयानमुपव्रज्य द‍ृष्ट्वा चोत्तारलोचनम् । प्राणेन्द्रियात्मभिस्त्यक्तं हतास्मीत्यपतद्भ‍ुवि ॥ ४६ ॥

Nang lumapit ang alipin sa batang nakahiga, nakita niyang nakabaligtad paitaas ang mga mata. Wala nang hininga at tumigil ang mga pandama; naunawaan niyang patay na ang bata. “Ako’y wasak na!” sigaw niya, at bumagsak sa lupa.

Verse 47

तस्यास्तदाकर्ण्य भृशातुरं स्वरं घ्नन्त्या: कराभ्यामुर उच्चकैरपि । प्रविश्य राज्ञी त्वरयात्मजान्तिकं ददर्श बालं सहसा मृतं सुतम् ॥ ४७ ॥

Sa matinding pagkabalisa, hinampas ng alipin ang kanyang dibdib gamit ang dalawang kamay at umiyak nang malakas. Nang marinig iyon, agad na tumakbo ang Reyna sa tabi ng anak at nakita niyang bigla itong namatay.

Verse 48

पपात भूमौ परिवृद्धया शुचा मुमोह विभ्रष्टशिरोरुहाम्बरा ॥ ४८ ॥

Sa matinding pagdadalamhati, magulo ang buhok at damit, bumagsak ang Reyna sa lupa at nawalan ng malay.

Verse 49

ततो नृपान्त: पुरवर्तिनो जना नराश्च नार्यश्च निशम्य रोदनम् । आगत्य तुल्यव्यसना: सुदु:खिता- स्ताश्च व्यलीकं रुरुदु: कृतागस: ॥ ४९ ॥

O Haring Parīkṣit, nang marinig ang malakas na iyakan, dumating ang lahat ng nasa palasyo—lalaki at babae. Dahil sa iisang dalamhati, sila man ay umiyak. Maging ang mga reynang nagbigay ng lason ay umiyak nang pakunwari, batid ang kanilang kasalanan.

Verse 50

श्रुत्वा मृतं पुत्रमलक्षितान्तकं विनष्टद‍ृष्टि: प्रपतन् स्खलन् पथि । स्‍नेहानुबन्धैधितया शुचा भृशं विमूर्च्छितोऽनुप्रकृतिर्द्विजैर्वृत: ॥ ५० ॥ पपात बालस्य स पादमूले मृतस्य विस्रस्तशिरोरुहाम्बर: । दीर्घं श्वसन् बाष्पकलोपरोधतो निरुद्धकण्ठो न शशाक भाषितुम् ॥ ५१ ॥

Nang mabalitaan ni Haring Citraketu ang pagkamatay ng kanyang anak mula sa hindi malamang dahilan, siya ay halos mabulag. Dahil sa kanyang labis na pagmamahal sa kanyang anak, ang kanyang pagdadalamhati ay lumago tulad ng isang nagliliyab na apoy, at habang siya ay patungo upang makita ang patay na bata, siya ay paulit-ulit na nadudulas at natutumba sa lupa.

Verse 51

श्रुत्वा मृतं पुत्रमलक्षितान्तकं विनष्टद‍ृष्टि: प्रपतन् स्खलन् पथि । स्‍नेहानुबन्धैधितया शुचा भृशं विमूर्च्छितोऽनुप्रकृतिर्द्विजैर्वृत: ॥ ५० ॥ पपात बालस्य स पादमूले मृतस्य विस्रस्तशिरोरुहाम्बर: । दीर्घं श्वसन् बाष्पकलोपरोधतो निरुद्धकण्ठो न शशाक भाषितुम् ॥ ५१ ॥

Napapaligiran ng kanyang mga ministro at mga brahmana, ang Hari ay lumapit at bumagsak na walang malay sa paanan ng bata; ang kanyang buhok at damit ay magulo. Nang ang Hari, na humihinga nang malalim, ay nagkamalay, ang kanyang mga mata ay luhaan, at hindi siya makapagsalita dahil sa paninikip ng lalamunan.

Verse 52

पतिं निरीक्ष्योरुशुचार्पितं तदा मृतं च बालं सुतमेकसन्ततिम् । जनस्य राज्ञी प्रकृतेश्च हृद्रुजं सती दधाना विललाप चित्रधा ॥ ५२ ॥

Nang makita ng Reyna ang kanyang asawa, si Haring Citraketu, na lubog sa matinding pagdadalamhati at makita ang patay na bata, na nag-iisang anak sa pamilya, siya ay tumangis sa iba't ibang paraan. Ito ay nagdagdag ng sakit sa kaibuturan ng puso ng lahat ng mga naninirahan sa palasyo, mga ministro, at lahat ng mga brahmana.

Verse 53

स्तनद्वयं कुङ्कुमपङ्कमण्डितं निषिञ्चती साञ्जनबाष्पबिन्दुभि: । विकीर्य केशान् विगलत्स्रज: सुतं शुशोच चित्रं कुररीव सुस्वरम् ॥ ५३ ॥

Ang kuwintas ng mga bulaklak na nagpapalamuti sa ulo ng Reyna ay nahulog, at ang kanyang buhok ay nagulo. Ang mga pumapatak na luha ay tumunaw sa kolorete ng kanyang mga mata at bumasa sa kanyang dibdib, na natatakpan ng pulbos na kunkuma. Habang siya ay nagdadalamhati sa pagkawala ng kanyang anak, ang kanyang malakas na pag-iyak ay kahawig ng matamis na tunog ng ibong kurarī.

Verse 54

अहो विधातस्त्वमतीव बालिशो यस्त्वात्मसृष्ट्यप्रतिरूपमीहसे । परे नु जीवत्यपरस्य या मृति- र्विपर्ययश्चेत्त्वमसि ध्रुव: पर: ॥ ५४ ॥

Ay, O Tadhana, O Tagapaglikha, Ikaw ay tiyak na walang karanasan sa paglikha, sapagkat habang nabubuhay ang isang ama ay naging sanhi Ka ng pagkamatay ng kanyang anak, kaya kumikilos nang salungat sa Iyong mga batas ng paglikha. Kung Ikaw ay determinadong sumalungat sa mga batas na ito, Ikaw ay tiyak na kaaway ng mga nilalang na may buhay at hindi kailanman maawain.

Verse 55

न हि क्रमश्चेदिह मृत्युजन्मनो: शरीरिणामस्तु तदात्मकर्मभि: । य: स्‍नेहपाशो निजसर्गवृद्धये स्वयं कृतस्ते तमिमं विवृश्चसि ॥ ५५ ॥

O Panginoon, kung sasabihin Mong walang batas na ang ama’y dapat mamatay habang buhay ang anak o ang anak ay dapat isilang habang buhay ang ama, sapagkat ang bawat nilalang ay ipinanganganak at namamatay ayon sa bunga ng sariling karma—ano pa ang kailangan sa Tagapamahalang Diyos? At kung sasabihin Mong kailangan ang Tagapamahala dahil ang materyal na kalikasan ay di makakilos mag-isa, gayon pa man, ang bigkis ng pag-ibig na nilikha Mo para sa pag-aaruga ng supling ay pinutol Mo sa ngalan ng karma; kung gayon, sino ang magpapalaki ng anak nang may pagmamahal? Kaya wari’y ikaw ay walang karanasan at di marunong.

Verse 56

त्वं तात नार्हसि च मां कृपणामनाथां त्यक्तुं विचक्ष्व पितरं तव शोकतप्तम् । अञ्जस्तरेम भवताप्रजदुस्तरं यद् ध्वान्तं न याह्यकरुणेन यमेन दूरम् ॥ ५६ ॥

Anak ko, ako’y walang magawa at walang masandalan, sinusunog ng dalamhati; huwag mo akong iwan. Tingnan mo ang iyong amang nagdadalamhati. Kung wala kang anak na lalaki, magdurusa kami sa paglalakbay sa pinakamadilim na impiyernong dako; ikaw ang tanging pag-asa upang makatawid sa dilim na iyon. Kaya huwag ka nang sumama pa sa malupit na Yama.

Verse 57

उत्तिष्ठ तात त इमे शिशवो वयस्या- स्त्वामाह्वयन्ति नृपनन्दन संविहर्तुम् । सुप्तश्चिरं ह्यशनया च भवान् परीतो भुङ्‌क्ष्व स्तनं पिब शुचो हर न: स्वकानाम् ॥ ५७ ॥

Anak ko, bumangon ka! O anak ng hari, tinatawag ka ng mga kalaro mong kaedad upang maglaro. Matagal kang natulog at tiyak na gutom; bumangon, dumede sa aking dibdib, at pawiin ang aming pagdadalamhati, kaming mga sa iyo.

Verse 58

नाहं तनूज दद‍ृशे हतमङ्गला ते मुग्धस्मितं मुदितवीक्षणमाननाब्जम् । किं वा गतोऽस्यपुनरन्वयमन्यलोकं नीतोऽघृणेन न श‍ृणोमि कला गिरस्ते ॥ ५८ ॥

Anak ko, tunay akong napakasawi sapagkat hindi ko na makikita ang iyong banayad na ngiti at ang mukha mong tila lotus na tumitingin nang masaya. Pumikit na ang iyong mga mata magpakailanman. Kaya iniisip kong dinala ka ng walang-awa mula sa mundong ito patungo sa ibang daigdig, na hindi ka na babalik. Anak ko, hindi ko na rin maririnig ang iyong kaaya-ayang tinig.

Verse 59

श्रीशुक उवाच विलपन्त्या मृतं पुत्रमिति चित्रविलापनै: । चित्रकेतुर्भृशं तप्तो मुक्तकण्ठो रुरोद ह ॥ ५९ ॥

Sinabi ni Śrī Śukadeva Gosvāmī: Habang ang reyna ay nagluluksa sa namatay na anak sa iba’t ibang panaghoy, ang Haring Citraketu, labis na nagdadalamhati, ay umiyak nang malakas, buong lalamunan.

Verse 60

तयोर्विलपतो: सर्वे दम्पत्योस्तदनुव्रता: । रुरुदु: स्म नरा नार्य: सर्वमासीदचेतनम् ॥ ६० ॥

Nang magdalamhati ang hari at reyna, ang lahat ng kanilang tagasunod—lalaki at babae—ay nakisabay sa pag-iyak. Dahil sa biglaang trahedya, ang buong kaharian ay halos nawalan ng malay.

Verse 61

एवं कश्मलमापन्नं नष्टसंज्ञमनायकम् । ज्ञात्वाङ्गिरा नाम ऋषिराजगाम सनारद: ॥ ६१ ॥

Nang maunawaan ng dakilang pantas na si Aṅgirā na ang hari ay halos mamatay sa dagat ng dalamhati, nagtungo siya roon kasama si Ṛṣi Nārada.