Adhyaya 365

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे ब्रह्मवर्गो नाम चतुःषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः क्षत्रविट्शूद्रवर्गाः अग्निर् उवाच मूर्धाभिशिक्तो राजन्यो बाहुजः क्षत्रियो विराट् राजा तु प्रणताशेषसामन्तः स्यादधीश्वरः

Sa gayon, sa Agni Mahāpurāṇa nagtatapos ang ika-364 na kabanata na tinatawag na “Uri ng mga Brahmana.” Ngayon ay nagsisimula ang ika-365 na kabanata, “Mga Uri ng Kṣatriya, Vaiśya, at Śūdra.” Sinabi ni Agni: “Ang pinahiran at itinalaga sa pamamagitan ng pag-anoint sa ulo ay tinatawag na Rājanya. Ang Kṣatriya na isinilang mula sa (kosmikong) mga bisig ay ang Virāṭ. Ang haring pinagbubukuran ng lahat ng mga sāmanta (nasasakupang pinuno) ay dapat makilalang Adhīśvara, ang panginoong nakahihigit.”

Verse 2

चक्रवर्ती सार्वभौमो नृपो ऽन्यो मण्डलेश्वरः मन्त्री धीसचिवो ऽमात्यो महामात्राः प्रधानकाः

Ang emperador na namumuno sa buong daigdig ay tinatawag na cakravartin; ang ganap na makapangyarihang hari ay sārvabhauma; at ang isa pang uri ng hari ay maṇḍaleśvara, panginoon ng isang rehiyon. Ang tagapayo ay mantrin; ang matalinong kalihim ay dhī-saciva; ang tagapagpatupad na opisyal ay amātya; at ang mga pangunahing mataas na opisyal ay mahāmātra at ang mga punong ministro.

Verse 3

द्रष्टरि व्यवहाराणां प्राड्विवाकाक्षदर्शकौ भौरिकः कनकाध्यक्षो ऽथाध्यक्षाधिकृतौ समौ

Para sa pangangasiwa ng mga paglilitis, nararapat na may Prāḍvivāka (punong opisyal panghukuman) at Akṣadarśaka (inspektor/tagasuri ng mga talaan at kuwenta). Gayundin, ang Bhaurika (tagapangasiwa ng timbang at sukat) at Kanakādhyakṣa (tagapangasiwa ng ginto/ingatang-yaman) ay ituring na magkasing-antas; at gayon din, ang Adhyakṣa at Adhikṛta ay magkapantay sa katayuan at kapangyarihan.

Verse 4

अन्तःपुरे त्वधिकृतः स्यादन्तर्वंशिको जनः सौविदल्लाः कञ्चुकिनः स्थापत्याः सौविदाश् च ते

Sa loob ng panloob na palasyo (antaḥpura), ang itinalagang tagapangasiwa ay dapat na isang antarvaṃśika, isang pinagkakatiwalaang opisyal ng looban. Sa ilalim niya ay ang mga tagapaglingkod na sauvidalla, ang mga kañcukin (mga tagapangalaga ng silid at bantay ng bahagi ng kababaihan), ang mga sthāpatya (mga tagapangasiwa ng mga gawain at pagtatayo), at ang mga sauvida (mga kawani ng paglilingkod sa palasyo).

Verse 5

षण्डो वर्षवरस्तुल्याः सेवकार्थ्यनुजीविनः विषयानन्तरो राजा शत्रुर्मित्रमतः परं

Ang isang eunuko (ṣaṇḍa) ay itinuturing na katumbas ng pinakamainam sa mga babae; at ang mga nabubuhay sa paglilingkod sa iba—mga umaasa na nabubuhay sa serbisyo at sa paghingi ng pabor—ay kabilang din sa gayong uri. Ang haring katabi ng sariling nasasakupan ay dapat ituring na kaaway; at ang nasa kabila niya ay itinuturing na kaalyado.

Verse 6

उदासीनः परतरः पार्ष्णिग्राहस्तु पृष्ठतः चरः स्पर्शः स्यात्प्रणिधिरुत्तरः काल आयतिः

Ang “udāsīna” ay nakapuwesto nang mas malayo; ang “tagasunggab ng sakong” ay nasa likuran. Ang espiya ay ang “pagdikit sa pamamagitan ng haplos”; ang tagapagbalita ay inilalagay sa hilaga. Ang “kāla” (panahon) at “āyati” (paglapit/pagsulong) ay dapat ding unawain bilang mga katawagang teknikal.

Verse 7

तत्कालस्तु तदात्वं स्यादुदर्कः फलमुत्तरं अदृष्टं वह्नितोयादि दृष्टं स्वपरचक्रजम्

Ang “tatkāla” ay ang agarang panahon na nagbubunga ng epekto kaagad; ang “udarka” ay ang huling bunga o kasunod na resulta. Ang “adṛṣṭa” (di-nakikita) ay yaong nagmumula sa mga salik gaya ng apoy at tubig at iba pa; samantalang ang “dṛṣṭa” (nakikita) ay yaong nalilikha ng sariling hukbo o ng hukbo ng kaaway.

Verse 8

भद्रकुम्भः पूर्णकुम्भो भृङ्गारः कनकालुका प्रभिन्नो गर्जितो मातो वमथुः करशीकरः

Ang “Bhadrakumbha”, “Pūrṇakumbha”, “Bhṛṅgāra”, “Kanakālukā”, “Prabhinna”, “Garjita”, “Māta”, “Vamathu”, at “Karaśīkara”—mga ito ay mga katawagang teknikal sa tradisyong panggagamot para sa tiyak na mga kalagayan ng sakit o pangkat ng mga sintomas.

Verse 9

स्त्रियां शृणिस्त्वङ्कुशो ऽस्त्री परिस्तोमः कुथो द्वयोः कर्णीरथः प्रवहणं दोला प्रेङ्खादिका स्त्रियां

Ang “śṛṇi” (sandok/salok) ay pambabae. Ang “aṅkuśa” (pamatok o goad ng elepante) ay hindi pambabae (panlalaki). Ang “paristoma” at “kutha” ay ginagamit sa dalawang kasarian (panlalaki at walang-kasarian). Ang “karṇīratha” at “pravahaṇa” ay tumutukoy sa mga sasakyan o karwahe. Ang “dolā” (duyan/palanquin) at “preṅkhā” at iba pa ay pambabae.

Verse 10

आधोरणा हस्तिपका हस्त्यारोहा निषादिनः भटा योधाश् च योद्धारः कञ्चुको वारणो ऽस्त्रियां

Ang “ādhoraṇā”, “hastipakā”, “hastyārohā”, at “niṣādinaḥ” ay mga katawagan para sa mga sakay ng elepante o kawal-elepante (mahout). Ang “bhaṭā”, “yodhāḥ”, at “yoddhāraḥ” ay nangangahulugang “mandirigma/sundalo”. Ang “kañcuka” at “vāraṇa” ay mga pangalan ng elepante (ginagamit sa kasariang hindi pambabae).

Verse 11

शीर्षण्यञ्च शिरस्त्रे ऽथ तनुत्रं वर्म दंशनं आमुक्तः प्रतिमुक्तश् च पिनद्धश्चापिनद्धवत्

Ang mga salitang «śīrṣaṇya» at «śiras-tra» ay tumutukoy sa pananggalang sa ulo; gayundin, ang «tanutra», «varman», at «daṃśana» ay mga katawagan sa baluting pangkatawan. Tungkol sa pagsusuot ng baluti: ang «āmukta» ay “isinusuot,” ang «pratimukta» ay “inaalis,” ang «pinaddha» ay “ikinakabit/itinatali nang mahigpit,” at ang «apinaddha-vat» ay “parang hindi nakatali” (maluwag o wari’y walang pagkakakabit).

Verse 12

व्यूहस्तु बलविन्यासश् चक्रञ्चानीकमस्त्रियां एकेभैकरथा त्र्यश्वाः पत्तिः पञ्चपदातिकाः

Ang «vyūha» ay ang taktikal na pag-aayos o disposisyon ng mga hukbo. Sa katawagang militar, ang «cakra» at «anīka» ay mga karaniwang pormasyon ng hanay. Ang isang batayang yunit ay binubuo ng 1 elepante, 1 karwaheng pandigma, at 3 kabayo; at ang «patti» ay binubuo ng 5 kawal na impanterya.

Verse 13

पत्त्यङ्गैस्त्रिगुणैः सर्वैः क्रमादाख्या यथोत्तरं सेनामुखं गुल्मगणौ वाहिनी पृतना चमूः

Ang lahat ng mga pormasyong ito ay sunud-sunod na lumalaki, na tinatlong ulit sa bawat sangkap ng hukbo (patti-aṅga), at tinatawag ayon sa pagkakasunod na ito: «senāmukha», «gulma», «gaṇa», «vāhinī», «pṛtanā», at «camū».

Verse 14

अनीकिनी दशानीकिन्यो ऽक्षोहिण्यो गजादिभिः धनुः कोदण्ड+इष्वासौ कोटिरस्याटनी स्मृता

Ang sampung «anīkinī» ay bumubuo ng isang «akṣauhiṇī», na ganap na may mga elepante at iba pang hukbo. Para rito, ang bilang ng mga busog—kabilang ang «kodaṇḍa» at «iṣvāsa»—ay sinasabing isang crore; at ang pamantayang pagtutuos na ito ay inaalala bilang «āṭanī» (isang batayang bilang-militar).

Verse 15

नस्तकस्तु धनुर्मध्यं मौर्वी ज्या शिञ्जिनी गुणः पृषत्कवाणविशिखा अजिह्मगखगाशुगाः

Ang gitnang bahagi ng busog ay tinatawag na «nastaka». Ang pisi ng busog ay «maurvī» o «jyā»; ang pising nagbibigay ng tunog na pag-ugong kapag hinila ay «śiñjinī»; at ang pisi ng busog ay tinatawag din na «guṇa». Ang mga palaso ay «pṛṣat», «kavāṇa», «viśikhā»; at tinatawag din silang «ajihma», «ga», «khaga», «āśuga».

Verse 16

तूणोपासङ्गतूणीरनिषङ्गा इषुधिर्द्वयोः असिरृष्टिश् च निस्त्रिंशः करवालः कृपालःकृपाणवत्

Ang mga salitang tūṇa, upāsaṅga, tūṇīra, at niṣaṅga ay tumutukoy sa lalagyan ng palaso (o mga uri nito); gayundin, ang iṣudhi ay ginagamit din para sa kapwa, ibig sabihin para sa sisidlan ng palaso at sa lalagyan ng mga palaso. Tungkol naman sa mga sandatang may talim: ang asi at r̥ṣṭi (espada at sibat), nistriṁśa, karavāla, kṛpāla, at kṛpāṇa ay pawang mga pangalan ng sandatang tulad-espada.

Verse 17

सरुः खड्गस्य सुष्टौ स्यादीली तु करपालिका द्वयोः कुठारः सुधितिः छुरिका चासिपुत्रिका

Ang ‘saru’ ay isang tawag sa espada. Ang ‘suṣṭi’ ay isa ring (pangalan ng) espada. Ang ‘īlī’ ay tumutukoy sa sisidlang kopang-bungo (kapāla) na hawak sa kamay. Para sa pares ng mga termino: ang ‘kuṭhāra’ ay palakol; ang ‘sudhiti’ ay kutsilyo/daga; at ang ‘churikā’ ay tinatawag ding ‘āsiputrikā’ (maliit na kutsilyo, “anak na babae ng espada”).

Verse 18

प्रासस्तु कुन्तो विज्ञेयः सर्वला तोमरो ऽस्त्रियां वैतालिका बोधकरा मागधा वन्दिनस्तुतौ

Ang prāsa ay dapat maunawaan bilang (sandatang tinatawag na) kunta. Ang sarvalā ay tinatawag ding tomara. Sa anyong pambabae, ang vaitālikā, bodhakarā, at māgadhā ay tumutukoy sa tagapuri (panegyrist); at ang vandin at stuti ay tumutukoy sa papuri (eulohiya).

Verse 19

संशप्तकास्तु समयात्सङ्ग्रामादनिवर्तिनः पताका वैजयन्ती स्यात्केतनं धजमिस्त्रियां

Ang mga Saṁśaptaka ay yaong mga gumawa ng panata at hindi umaatras mula sa larangan ng digmaan. Ang ‘patākā’ (bandila) ay tinatawag ding ‘vaijayantī’; at ang ‘ketana’ ay tinatawag na ‘dhaja’—sa balarila, ang mga ito ay anyong pambabae.

Verse 20

अहं पूर्वमहं पूर्वमित्यहंपूर्विका स्त्रियां अहमहमिका सास्याद्यो ऽहङ्कारः परस्परम्

“Ako ang una! Ako ang una!”—ang gawi na ito, sa kaso ng babae, ay tinatawag na ahaṃpūrvikā (“ako-muna”). At ang ahamahamikā (“ako-ako-ness”) ay yaong kapwa pagkamakasarili o ego (ahaṅkāra) na nagbabanggaan, kung saan ang mga tao’y nag-aagawan laban sa isa’t isa.

Verse 21

शक्तिः पराक्रमः प्राणः शौर्यं स्थानसहोबलं मूर्छा तु कश्मलं मोहो ऽप्यवर्मद्दस्तु पीडनं

Ang “Śakti” ay kakayahan ng katawan; ang “parākrama” ay masiglang pagpupunyagi; ang “prāṇa” ay hininga ng buhay; ang “śaurya” ay kagitingan; ang “sthāna” ay tindig/katatagan; ang “saho” ay pagtitiis; ang “bala” ay lakas. Ang “mūrchā” ay pagkahimatay; ang “kaśmala” ay mapighating panlulumo; ang “moha” ay pagkalito o pagkaligaw; at ang “avarmadda” ay tumutukoy sa masakit na pagdurusa (pīḍana).

Verse 22

अभ्यवस्कन्दनन्त्वभ्यासादनं विजयो जयः निर्वासनं संज्ञपनं सारणं प्रतिघातनं

Ang “abhyavaskandana” ay biglaang pagsalakay; ang “abhyāsādana” ay pagpapahina sa paulit-ulit na pagdiin; ang “vijaya” at “jaya” ay tagumpay at ganap na pananaig; ang “nirvāsana” ay pagpapaalis sa kaaway; ang “saṃjñāpana” ay pagpapasuko o pagpapakilala ng pagsunod; ang “sāraṇa” ay pagpapangalat at pagpapatakas; at ang “pratighātana” ay ganting-salakay o pagpapaurong—mga pinangalanang gawaing taktikal ito.

Verse 23

स्यात्पञ्चता कालधर्मो दिष्टान्तः प्रलयो ऽत्ययः विशो भूमिस्पृषो वैश्या वृत्तिर्वर्तनजीवने

Ang “pañcatā” ay tumutukoy sa kamatayan (pagiging limang elemento). Ang “kāla-dharma” ay batas o kautusan ng Panahon. Ang “diṣṭānta,” “pralaya,” at “atyaya” ay mga katawagan sa pagkapuksa o kapahamakan (pagkalusaw). Ang “viśaḥ” ay tumutukoy sa mga Vaiśya; sila ang “bhūmi-spṛśaḥ,” yaong nabubuhay sa pagdikit sa lupa (pagsasaka). Ang “vṛtti” ay kabuhayan—pamumuhay ayon sa sariling hanapbuhay.

Verse 24

कृष्यादिवृत्तयो ज्ञेयाः कुसीदं वृद्धिजीविका उद्धरो ऽर्थप्रयोगः स्यात्कणिशं सस्यमञ्जरी

Dapat unawain ang mga hanapbuhay na nagsisimula sa pagsasaka at iba pang katulad nito. Ang “kuśīda” (pagpapautang na may tubo) ay kabuhayang nakabatay sa interes. Ang “uddhāra” ay dapat maunawaan bilang paglalabas o paunang pagbibigay ng salapi. At ang “kaṇiśa” ay ang uhay o kumpol ng butil ng mga pananim.

Verse 25

किंशारुः सस्यशूकं स्यात् स्तम्बो गुत्सस्तृणादिनः धाम्यं व्रीहिः स्तम्बकरिः कडङ्गरो वुपं स्मृतं

Ang “kiṃśāru” ay tumutukoy sa uhay ng pananim na may balahibo o awn. Ang “stamba” ay kumpol o buwig ng damo at mga katulad nito. Ang “dhāmya” ay isang pangalan para sa bigas/palay (vrīhi). Ginagamit din ang “stambakarī” bilang katawagan. At ang “kaḍaṅgara” ay inaalala bilang “vupa,” isang kasingkahulugang pagtukoy.

Verse 26

माषादयः शमीधान्ये शुकधान्ये यवादयः तृणधान्यानि नीवाराः शूर्पं प्रस्फोटनं स्मृतं

Ang itim na munggo at mga katulad na butil-pulso ay inuuri bilang “śamī-butil”; ang sebada at mga kahawig nito ay “śuka-butil.” Ang ligaw na bigas (nīvāra) ay itinuturing na “butil-damo”; at ang bilao/pangwinnow (śūrpa) ay ayon sa kaugalian tinatawag na “prasphoṭana,” ang kasangkapang panlinis at panghiwalay ng ipa.

Verse 27

स्यूतप्रसेवौ कण्डोलपिटौ कटकिनिञ्जकौ समानौ रसवत्यान्तु पाकस्थानमहानसे

Magkasingkahulugan ang “Syūta” at “Praseva”; gayundin ang “Kaṇḍola” at “Piṭa”, at ang “Kaṭakin” at “Niñjaka” ay magkatumbas na mga tawag. Sa Rasavatī (konteksto ng kusina), ang pook-lutuan ay tinatawag na Pāka-sthāna, at ang malaking kusina ay Mahānasa.

Verse 28

पौरोगवस्तदध्यक्षः सूपकारास्तु वल्लवाः आरालिका आन्धसिकाः सूदा औदनिका गुणाः

Binanggit ang “pauroga,” ang tagapangasiwa sa ilalim ng pinunong-lungsod; gayundin ang mga kusinero at mga pastol. Ang mga gumagawa ng pampalasa at naghahanda ng mga sarsa; ang mga tagapaglingkod sa kusina at mga tagaluto ng kanin—sila ang “guṇāḥ,” ang mga tauhang may tungkulin sa nasabing sambahayan o tanggapan.

Verse 29

क्लीवे ऽम्बरीषं भ्राष्टो ना कर्कर्यालुर्गलन्तिका आलिञ्जरः स्यान्मणिकं सुषवी कृषजीरके

Sa kasariang neuter, ginagamit ang salitang “ambārīṣa”; at ang “bhrāṣṭa” ay ginagamit bilang panlalaki. Ang “karkaryā”, “ālu”, at “galantikā” ay mga pangalan. Sinasabi ring kasingkahulugan ang “āliñjara”. Para sa itim na kumin (kṛṣa-jīraka), ginagamit ang mga pangalang “maṇika” at “suṣavī”.

Verse 30

आरनालस्तु कुल्माषं वाह्लीकं हिङ्गु रामठं निशा हरिद्रा पीता स्त्री खण्डे मत्स्यण्डिफाणिते

Ang “Āranāla” ay isa pang pangalan ng kulmāṣa (maasim na lugaw o pinapaasim na paghahanda mula sa pulso). Ang “Vāhlīka” ay hiṅgu (asafoetida), na tinatawag ding “rāmaṭha”. Ang “Niśā” ay luyang-dilaw (haridrā), na tinatawag ding “pītā” at “strī”. Ang “Khaṇḍa” ay matsyaṇḍī-phāṇita, isang uri ng jaggery o molases.

Verse 31

कूर्चिका क्षिरविकृतिः स्निग्धं मसृणचिक्कणं पृथुकः स्याच्चिपिटको धाना भ्रष्टयवास्त्रियः

Ang Kūrcikā ay isang paghahandang nagmumula sa gatas. Inilalarawan ito bilang mamantika—makinis, madulas, at makintab. Ang Pṛthuka ay ang pinaplat na butil; gayundin ang cipiṭaka, dhānā, at ang mga butil ng sebada na inihaw nang tatlong ulit (bhraṣṭa-yava).

Verse 32

जेमनं लेप आहारो माहेयी सौरभी च गौः युगादीनाञ्च बोढारो युग्यप्रसाङ्ग्यशाटकाः

Ang Jemana, Lepa, at Āhāra ay mga katawagan/termino; gayundin, ang Māheyī at Saurabhī ay mga pangalan para sa baka (gauḥ). Yaong mga nagdadala ng pamatok at mga katulad nito ay tinatawag na boḍhāra; at iba pang pagtatalaga ay yugya, prasāṅgya, at śāṭaka.

Verse 33

चिरसूता वष्कयणी धेनुः स्यान्नवसूतिका सन्धिनी वृषभाक्रान्ता वेहद्गर्भोपघातिनी

Ang baka ay tinatawag na: (1) cirasūtā, yaong matagal nang nanganak; (2) vaṣkayaṇī, yaong may hadlang o depekto sa paggagatas; (3) nava-sūtikā, yaong bagong panganak; (4) sandhinī, yaong muling naglilihi o nasa panahon ng pag-aanak; (5) vṛṣabhākrāntā, yaong nasakyan/natakpan ng toro; at (6) vehad-garbhopaghātinī, yaong baog o napinsala ang pagdadalantao (nakunan).

Verse 34

पण्याजीवो ह्य् आपणिको न्यासश्चोपनिधिः पुमान् विपणो विक्रयः सङ्ख्या सङ्ख्येये ह्य् आदश त्रिषु

Ang nabubuhay sa kalakalan ay tinatawag na āpaṇika (may-ari ng tindahan/mangangalakal). Ang ipinagkatiwalang deposito (nyāsa) at ang nakatagong deposito (upanidhi) ay mga terminong iniuugnay sa isang tao (bilang may pananagutan). Ang kalakalan ay vipaṇa, ang pagbebenta ay vikraya, ang bilang ay saṅkhyā; at sa mga nabibilang, ang “sampu” ay tinatawag na ādaśa sa triṣu (tatlong bilang sa balarila).

Verse 35

विंशत्याद्याः सदैकत्वे सर्वाः संख्येयसंख्ययोः संख्यार्थे द्विबहुत्वे स्तस्तासु चानवतेः स्त्रियः

Ang mga bilang na nagsisimula sa “dalawampu” ay laging itinuturing na isahan. Sa ugnayan ng binibilang at ng bilang—kapag ang bilang ay ginagamit sa diwang “dami”—lumilitaw lamang ang mga ito sa dalawahan at maramihan; at sa mga iyon, hanggang “siyamnapu,” ang mga ito ay pambabae.

Verse 36

पङ्क्तेः शतसहस्रादि क्रमाद्दशगुणोत्तरं मानन्तु लाङ्गुलिप्रस्थैर् गुञ्जाः पञ्चाद्यमाषकः

Mula sa yunit na tinatawag na paṅkti, ang mga sukat (ng bigat) ay tumataas nang sampung ulit ayon sa pagkakasunod—pagkaraan ay sa śata, sahasra, at iba pa. Sa sistemang ito, limang butil na guñjā, ayon sa pamantayang lāṅguli-prastha, ang bumubuo sa unang māṣaka.

Verse 37

ते षोडशाक्षः कर्षो ऽस्त्री पलं कर्षचतुष्टयम् सुवर्णविस्तौ हेम्नो ऽक्षे कुरुविस्तस्तु तत्पले

Labing-anim na akṣa ang bumubuo ng isang karṣa; apat na karṣa ang bumubuo ng isang pala. Sa sistema ng timbang para sa ginto, ang suvarṇa ay binibilang ayon sa akṣa; samantalang ang kuru ay binibilang ayon sa pala.

Verse 38

तुला स्त्रियां पलशतं भारः स्याद्विंशतिस्तुलाः कार्षापणः कार्षिकः स्यात् कार्षिके ताम्रिके पणः

Ang isang tulā ay katumbas ng isang daang pala; ang isang bhāra ay katumbas ng dalawampung tulā. Ang barya na kārṣāpaṇa ay tinatawag ding kārṣika; at sa pamantayang kārṣika, ang baryang tanso ay tinatawag na paṇa.

Verse 39

द्रव्यं वित्तं स्वापतेयं रिक्थमृथक्थं धनं वसु रीतिः स्त्रियामारकूटो न स्त्रियामथ ताम्रकम्

Ang ‘dravya’ (ari-arian/yaman) ay tinatawag ding kayamanan, sariling pag-aari, mana, hiwalay na pag-aari, salapi, at vasu (yaman). Ang salitang rīti ay pambabae; ang ārakūṭa ay hindi pambabae; gayundin ang tāmraka.

Verse 40

शुल्वमौदुम्बरं लौहे तीक्ष्णं कालांयसायसी क्षारः काचो ऽथ चपलो रसः सूतश् च पारदे

Śulva (tanso), udumbara-metal, lauha (bakal), tīkṣṇa (matulis na asero), kālāyas (itim na bakal), at āyasī; gayundin ang kṣāra (alkali), kāca (salamin); saka capala (mika), rasa (asoge/merkuryo), at sūta—ang mga ito’y itinatala kaugnay ng pārada (quicksilver).

Verse 41

गरलं माहिषं शृङ्गं त्रपुसीसकपिच्चटं हिण्डीरो ऽब्धिकफः फेणो मधूच्छिष्टन्तु सिक्थकम्

Ang lason ay tinatawag na «garala»; ang sungay ng kalabaw ay «māhiṣa-śṛṅga»; ang lata ay «trapu»; ang tingga ay «sīsaka»; ang isang uri ng mineral o lupang sangkap ay «piccaṭa»; ang bula ng dagat ay «hiṇḍīra», na tinatawag ding «abdhikapha» o «pheṇa»; at ang pagkit ng bubuyog ay latak ng pulot («madhūcchiṣṭa»), na «sikthaka».

Verse 42

रङ्गवङ्गे पिचुस्थूलो कूलटी तु मनःशिला यवक्षारश् च पाक्यः स्यात् त्वक्क्षीरा वंशलोचनाः

Ang lata at tingga ay dapat kunin sa magaspang na anyong butil na parang bungkos ng bulak (pichu-sthūla). Kabilang din ang «kūlaṭī» at ang realgar na «manaḥśilā». Ang alkalina mula sa sebada, «yava-kṣāra», ay dapat ihanda sa pamamagitan ng pagluluto/pagkakalsina. Gayundin, ang mga balat ng punong may katas (tvak-kṣīrā) at ang «vaṁśa-locana» (manna ng kawayan) ay kabilang sa mga sangkap na magagamit.

Verse 43

वृषला जधन्यजाः शूद्राश्चाण्डालान्त्याश् चशङ्कराः कारुः शिल्पी संहतैस्तैर् द्वयोः श्रेणिः सजातिभिः

Ang mga Vṛṣala, yaong mababang kapanganakan, ang mga Śūdra, ang mga Cāṇḍāla at Antya, at gayundin ang mga pangkat na halong-kasta (Śaṅkara)—kabilang dito ang artisanong «kāru» at ang manggagawang-sining na «śilpī»—kapag pinagsama at inihanay kasama ng kanilang mga kauring pangkat, ay bumubuo ng dalawang gild o samahang «śreṇī».

Verse 44

रङ्गाजीवश्चित्रकरस्त्वष्टा तक्षा च वर्धकिः नाडिन्धमः स्वर्णकारो नापितान्तावसायिनः

Kabilang din ang nabubuhay sa pagtitina, ang pintor, ang panday/metal-smith na gumagawa ng hulma (tvāṣṭā), ang karpintero o tagaputol ng kahoy (takṣā), at ang tagapagtayo (vardhakī). Gayundin ang gumagawa ng tubo o kagamitang hungkag (nāḍi-ndhama), ang platero/goldsmit, ang barbero, at yaong nasa mababang uri ng mga gawaing pangwakas o paglilingkod.

Verse 45

जावालः स्यादजाजीवो देवाजीवस्तु देवलः जायाजीवस्तु शैलूषा भृतको भृतिभुक्तथा

Ang nabubuhay sa pag-aalaga ng kambing ay tinatawag na «jāvāla»; ang nabubuhay sa paglilingkod sa mga diyos (paglilingkod sa templo) ay «devala». Ang nabubuhay sa kita ng asawa ay «śailūṣa»; at ang nabubuhay sa sahod ay «bhṛtaka» (manggagawang upahan).

Verse 46

विवर्णः पामरो नीचः प्राकृतश् च पृथग्जनः विहीनोपसदो जाल्मो भृत्ये दासेरचेटकाः

(Ang gayong tao) ay tinatawag na may bagsak na katayuan, bastos, mababang-uri at bulgar; isang karaniwang tao lamang; salat sa pagkamapino, itinuturing na itinakwil dahil sa pakikisama, at hamak—nararapat tawaging alipin, lingkod, at utusang tagasunod.

Verse 47

पटुस्तु पेशलो दक्षो मृगयुर्लुब्धकः स्मृतः चाण्डालस्तु दिवाकीर्तिः पुस्तं लेप्यादिकर्मणि

Ang ‘paṭu’, ‘peśala’, at ‘dakṣa’ ay ginagamit sa kahulugang “sanay/may kakayahan.” Ang mangangaso ay tinatawag na ‘mṛgayu’ at tinatawag din na ‘lubdhaka.’ Ang ‘cāṇḍāla’ ay tinutukoy rin bilang ‘divākīrti.’ Ang ‘pustam’ ay tumutukoy sa pagpa-plaster at mga kaugnay na gawaing pagbalot o pagpatong ng sapin.

Verse 48

पञ्चालिका पुत्रिका स्याद्वर्करस्तरुणः पशुः मञ्जूषा पेटकः पेडा तुल्यसाधारणौ समौ प्रतिमा स्यात् प्रतिकृतिर्वर्गा ब्रह्मादयः स्मृताः

Ang ‘pañcālikā’ ay tinatawag ding ‘putrikā’ (manika/munting pigurin). Ang ‘varkara’ ay tumutukoy sa batang hayop. Ang kahon o baul ay tinatawag na ‘mañjūṣā’, ‘peṭaka’, o ‘peḍā’. Ang ‘tulya’ at ‘sādhāraṇa’ ay kasingkahulugan ng ‘sama’ (“pantay/karaniwan”). Ang ‘pratimā’ ay tinatawag ding ‘pratikṛti’ (“larawan/kopya”). At ang ‘vargāḥ’ ay nauunawaang tumutukoy sa mga pangkat gaya nina Brahmā at iba pang mga diyos.