Adhyaya 65: The Sovereignty Vow and the Cycle of Tithi-Based Observances
Sārvabhauma-vrata tathā Tithi-vratāni
Ritual-Manual
ในกรอบคำสอนระหว่างวราหะกับปฤถิวี บทนี้เป็นคู่มือพิธีกรรมอย่างย่อว่าด้วยวรตะที่ผูกกับติติ (วันจันทรคติ) และเดือนเฉพาะ กล่าวถึง “สารถวภูมะ-วรตะ” เริ่มในกาตติกะ ศุกลทศมี: ถือศีลอดกลางวัน บูชาบะลีที่ชำระแล้วตามทิศทั้งหลาย เคารพบราหมณ์ผู้รู้ด้วยดอกไม้ สวดคำอธิษฐานตามทิศเพื่อความสำเร็จข้ามภพชาติ แล้วรับประทานอาหารยามค่ำที่จัดเตรียมไว้ (เด่นคือข้าวคลุกนมเปรี้ยว) จากนั้นขยายเป็นปฏิทินติติ-วรตะ ได้แก่ เอกาทศี ตรโยทศี จตุรทศี ปูรณมาสี และอมาวาสยา เชื่อมโยงกับความมั่งคั่ง การชำระล้าง และชัยชนะครอบทิศของกษัตริย์ การปฏิบัติยาวนานเพิ่มบุญจนกล่าวว่าเสมอด้วยยัญญะเวทใหญ่ และย้ำอุดมคติความบริสุทธิ์ทางศีลธรรม-พิธีกรรมที่เกื้อหนุนการปกครองเป็นระเบียบและความมั่นคงของแผ่นดินผ่านการบริโภคและการถวายอย่างมีวินัย
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 65
Verse 1
अगस्त्य उवाच । सार्वभौमव्रतं चान्यत् कथयामि समासतः । येन सम्यक्कृतेनाशु सार्वभौमो नृपो भवेत् ॥ ६५.१ ॥
พระอคัสตยะกล่าวว่า “เราจักกล่าวโดยสังเขปถึงวรตอีกประการหนึ่งชื่อ ‘สารถวภูมวรต’ ซึ่งเมื่อปฏิบัติให้ถูกต้องแล้ว พระราชาย่อมเป็นพระมหาจักรพรรดิผู้ครอบครองแผ่นดินโดยเร็ว”
Verse 2
कार्तिकस्य तु मासस्य दशमी शुक्लपक्षिका । तस्यां नक्ताशनो नित्यं दिक्षु शुद्धबलिं हरेत् ॥ ६५.२ ॥
ในวันทศมีแห่งปักษ์สว่าง เดือนการ์ติกะ พึงฉันอาหารเฉพาะยามค่ำเป็นนิตย์ และถวายบะลีอันบริสุทธิ์แก่ทิศทั้งหลาย
Verse 3
विचित्रैः कुसुमैर्भक्त्या पूजयित्वा द्विजोत्तमान् । दिशां तु प्रार्थनां कुर्यान् मन्त्रेणानेन सुव्रतः । सर्वा भवन्त्यः सिद्ध्यन्तु मम जन्मनि जन्मनि ॥ ६५.३ ॥
ครั้นบูชาพราหมณ์ผู้ประเสริฐด้วยดอกไม้นานาพรรณด้วยศรัทธาแล้ว ผู้ทรงวัตรพึงอธิษฐานต่อทิศทั้งหลายด้วยมนต์นี้ว่า “ขอให้กิจทั้งปวงของข้าพเจ้าสำเร็จในทุกชาติทุกภพ”
Verse 4
एवमुक्त्वा बलिं तासु दत्त्वा शुद्धेन चेतसा । ततो रात्रौ तु भुञ्जीत दध्यन्नं तु सुसंस्कृतम् ॥ ६५.४ ॥
ครั้นกล่าวดังนี้แล้ว ถวายบะลีแก่ทิศเหล่านั้นด้วยจิตอันบริสุทธิ์ จากนั้นในยามค่ำพึงฉันข้าวคลุกนมเปรี้ยว (ทัธยันนะ) ที่ปรุงอย่างดี
Verse 5
पूर्वं पश्चाद्यथेष्टं तु एवं संवत्सरं नृप । यः करोति नरो नित्यं तस्य दिग्विजयो भवेत् ॥ ६५.५ ॥
ข้าแต่พระราชา ผู้ใดประพฤติเป็นนิตย์ตลอดหนึ่งปีตามนี้—เริ่มที่ทิศตะวันออกแล้วไปทิศตะวันตกตามปรารถนา—ผู้นั้นย่อมมีชัยชนะเหนือทิศทั้งปวง (ทิควิชัย)
Verse 6
एकादश्यां तु यत्नेन नरः कुर्याद् यथाविधि । मार्गशीर्षे शुक्लपक्षादारभ्याब्दं विचक्षणः । तद् व्रतं धनदस्येष्टं कृतं वित्तं प्रयच्छति ॥ ६५.६ ॥
ในวันเอกาทศี บุคคลพึงปฏิบัติด้วยความเพียรตามแบบแผนที่กำหนด เริ่มตั้งแต่ปักษ์สว่างเดือนมารคศีรษะ ผู้มีปัญญาพึงรักษาตลอดหนึ่งปี วัตรนี้เป็นที่โปรดของธนท (กุเบร) เมื่อปฏิบัติแล้ว ย่อมประทานทรัพย์สิน
Verse 7
एकादश्यां निराहारो यो भुङ्क्ते द्वादशीदिने । शुक्ले वाऽप्यथवा कृष्णे तद्व्रतं वैष्णवं महत् ॥ ६५.७ ॥
ผู้ใดถืออดอาหารในวันเอกาทศี แล้วรับประทานในวันทวาทศี—ไม่ว่าปักษ์สว่างหรือปักษ์มืด—การถือพรตนั้นเรียกว่า “ไวษณวพรตอันยิ่งใหญ่”
Verse 8
एवं चीर्णसुघोराणि हन्ति पापानि रपार्थिव । त्रयोदश्यां तु नक्तेन धर्मव्रतमथोच्यते ॥ ६५.८ ॥
เมื่อปฏิบัติพรตอันเข้มงวดอย่างยิ่งเช่นนี้แล้ว ย่อมทำลายบาปทั้งหลาย โอ้แผ่นดิน และในวันตรโยทศี การรับประทานเฉพาะยามค่ำคืนเรียกว่า “ธรรมพรต”
Verse 9
शुक्लपक्षे फाल्गुनस्य तथारभ्य विचक्षणः । रौद्रं व्रतं चतुर्दश्यां कृष्णपक्षे विशेषतः । माघमासादथारभ्य पूर्णं संवत्सरं नृप ॥ ६५.९ ॥
ข้าแต่มหาราชผู้รอบรู้ เริ่มตั้งแต่ปักษ์สว่างเดือนผาลคุน พึงปฏิบัติ “ราวทรพรต”; โดยเฉพาะในวันจตุรทศีแห่งปักษ์มืด และเริ่มนับจากเดือนมาฆะ ปฏิบัติให้ครบหนึ่งปีเต็ม
Verse 10
इन्दुव्रतं पञ्चदश्यां शुक्लायां नक्तभोजनम् । पितृव्रतममावास्यामिति राजन् तथेरितम् ॥ ६५.१० ॥
ข้าแต่พระราชา “อินทุพรต” ปฏิบัติในวันเพ็ญปักษ์สว่าง โดยรับประทานเฉพาะยามค่ำคืน; ส่วน “ปิตฤพรต” ปฏิบัติในวันอมาวสี—ดังที่ได้กล่าวไว้
Verse 11
दश पञ्च च वर्षाणि य एवṃ कुरुते नृप । तिथिव्रतानि कस्तस्य फलं व्रतप्रमाणतः ॥ ६५.११ ॥
ข้าแต่มหาราช ผู้ใดปฏิบัติพรตตามตถิ (วันจันทรคติ) เช่นนี้ตลอดสิบและห้าปี ผลแห่งพรตนั้นตามกำลังแห่งการถือพรต ใครเล่าจะกล่าวได้ครบถ้วน
Verse 12
अश्वमेधसहस्राणि राजसूयशतानि च । यष्टानि तेन राजेन्द्र कल्पोक्ताः क्रतवस्तथा ॥ ६५.१२ ॥
ข้าแต่พระราชา ผู้ยิ่งใหญ่ เขาได้ประกอบยัญอัศวเมธนับพัน และพิธีราชสูยะนับร้อย อีกทั้งบรรดากฤตยกรรมบูชายัญอื่น ๆ ที่บัญญัติไว้ในคัลปะก็ได้กระทำครบถ้วนตามพิธีการ
Verse 13
एकमेव कृतं हन्ति व्रतं पापानि नित्यशः । यः पुनः सर्वमेतद्धि कुर्यान्नरवरात्मज । स शुद्धो विरजो लोकानाप्नोति सकलं नृप ॥ ६५.१३ ॥
แม้เพียงถือวรตะข้อเดียวก็ยังทำลายบาปได้เนืองนิตย์ แต่ผู้ใดเล่า โอรสแห่งนรผู้ประเสริฐ ที่ปฏิบัติทั้งหมดนี้ตามพิธี เขาย่อมบริสุทธิ์ไร้มลทิน และบรรลุโลกทั้งปวง ข้าแต่มหาราช
Frequently Asked Questions
The text foregrounds disciplined, repeatable ritual conduct—fasting regulations, purified offerings, honoring learned persons, and calendrical consistency—as a means to cultivate personal purity (pāpa-kṣaya) and social order. Within the narrative’s didactic frame, sovereignty and prosperity are presented as outcomes of self-regulation and correct ritual timing rather than mere force, implying that stable governance is rooted in restrained consumption and structured obligations.
The sārvabhauma-vrata begins on Kārttika śukla-daśamī (bright tenth of Kārttika) with naktāśana and directional bali. Additional tithi-vratas are assigned to Ekādaśī (with observance patterns spanning śukla and kṛṣṇa pakṣa), Trayodaśī (naktāśana as “dharma-vrata”), Caturdaśī (raudra-vrata, emphasized in kṛṣṇa pakṣa, described as beginning from Māgha and continuing for a year), Paurṇamāsī (indu-vrata with night eating on the bright fifteenth), and Amāvāsyā (pitṛ-vrata). A separate instruction mentions commencing from Mārgaśīrṣa śukla pakṣa and continuing for a year for a wealth-yielding observance.
Although explicit ecological sites are not named, the chapter’s practices imply an ethic of terrestrial balance through restraint and regularization: naktāśana limits consumption, and offerings to the directions acknowledge a spatially distributed cosmology in which humans interact with the environment through measured, purified exchanges. In the Varāha–Pṛthivī frame, such disciplined cycles can be read as supporting orderly human–Earth relations by reducing excess and embedding conduct in seasonal-lunar rhythms.
The passage is voiced by the sage Agastya (Agastya uvāca) as the immediate instructor within the transmitted narration. It also addresses a royal recipient (nṛpa/rājendra), but no specific dynastic lineage or named king is identified here. Learned brāhmaṇas (dvijottama) appear as recipients of honor within the ritual procedure.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.