Adhyaya 57: The Observance for Attaining Radiance: The Soma Kānti-Vrata
Kāntivrata-vidhiḥ (Somakānti-prāpti-vrata)
Ritual-Manual (Vrata-vidhi) with Purāṇic Etiology
ในกรอบคำสอนระหว่างวราหะกับปฤถวี บทนี้ให้คู่มือพิธีวรตะผ่านเสียงฤๅษีอคัสตยะสู่พระราชา ว่าด้วย “กานติวรตะ” เพื่อฟื้น “กานติ” (รัศมี/สุขภาพ/ความงาม) ดังตัวอย่างโสมะที่หายจากยักษมาเพราะคำสาปของทักษะ พิธีเน้นวันการ์ตติกะ ศุกลทวิติยา การอดอาหารยามค่ำ (นักตะ) และบูชาพระบาลเกศวะด้วยเครื่องสักการะแยกส่วน—ถวายที่พระบาทแด่พระบาลเทวะ และถวายที่พระเศียรแด่พระเกศวะ จากนั้นถวายอรฆยะแด่โสมะด้วยมนต์เฉพาะ แล้วปฏิบัติรอบอาหารและโหมะตามชุดฤดูกาล (ผาลคุนาทิ, อาษาฑาทิ) ใช้ปายสะ ข้าวศาลี ข้าวบาร์เลย์ และงา ครบหนึ่งปีจึงปิดวรตะด้วยรูปจันทร์เงินและทานแก่พราหมณ์ เชื่อมสุขภาวะกายกับระเบียบฤดูกาลและจังหวะแห่งแผ่นดิน
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 57
Verse 1
अगस्त्य उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि कान्तिव्रतम् अनुत्तमम् । यत्कृत्वा तु पुरा सोमः कान्तिमान् अभवत् पुनः ॥ ५७.१ ॥
อคัสตยะกล่าวว่า “ต่อจากนี้เราจักอธิบาย ‘กานติวรต’ อันยอดเยี่ยมยิ่ง; ด้วยการปฏิบัติในกาลก่อน โสมะ (พระจันทร์) จึงกลับมามีรัศมีอีกครั้ง”
Verse 2
यक्ष्मणा दक्षशापेन पुराक्रान्तो निशाकरः । एतच्चीर्त्वा व्रतं सद्यः कान्तिमानभवत् किल ॥ ५७.२ ॥
ครั้งหนึ่งนิศากร (พระจันทร์) ถูกยักษมะ (โรคซูบผอม) ครอบงำเพราะคำสาปของทักษะ; ครั้นได้ปฏิบัติวรตนี้แล้ว—เล่ากันว่า—ก็กลับมีรัศมีโดยฉับพลัน।
Verse 3
द्वितीयायां तु राजेन्द्र कार्त्तिकस्य सिते दिने । नक्तं कुर्वीत यत्नेन अर्चयन् बलकेशवम् ॥ ५७.३ ॥
ข้าแต่พระราชาผู้ประเสริฐ ในวันทุติยาแห่งปักษ์สว่างเดือนการ์ตติกะ พึงบำเพ็ญ ‘นักตะ’ (ฉันอาหารยามค่ำ) ด้วยความเพียร พร้อมทั้งบูชาพระพลเกศวะ।
Verse 4
बलदेवाय पादौ तु केशवाय शिरोऽर्चयेत् । एवमभ्यर्च्य मेधावी वैष्णवं रूपमुत्तमम् ॥ ५७.४ ॥
พึงบูชาพระบาทแด่พระพลเทวะ และบูชาพระเศียรแด่พระเกศวะ ครั้นบูชาโดยวิธีนี้แล้ว ผู้มีปัญญาย่อมนอบน้อมต่อรูปไวษณพอันสูงสุด
Verse 5
परस्वरूपं सोमाख्यं द्विकलं तद्दिने हि यत् । तस्यार्घं दापयेद्धीमान् मन्त्रेण परमेष्ठिनः ॥ ५७.५ ॥
ในวันนั้น สิ่งที่เรียกว่า ‘โสมะ’ อันมีสภาพเป็น ‘ปรสวรูปะ’ และประกอบด้วยสองส่วน (ทวิกละ) ผู้มีปัญญาพึงถวายอรฺฆยะด้วยมนตร์แด่ปรเมษฐิน
Verse 6
नमोऽस्त्वमृतरूपाय सर्वौषधिनृपाय च । यज्ञलोकाधिपतये सोमाय परमात्मने ॥ ५७.६ ॥
ขอนอบน้อมแด่โสมะผู้เป็นปรมาตมัน ผู้มีรูปเป็นอมฤต เป็นราชาแห่งสมุนไพรทั้งปวง และเป็นเจ้าแห่งโลกแห่งยัญ
Verse 7
अनेनैव च मार्गेण दत्त्वार्घ्यं परमेष्ठिनः । रात्रौ सविप्रो भुञ्जीत यवान्नं सघृतं नरः ॥ ५७.७ ॥
ด้วยวิธีเดียวกันนี้ ครั้นถวายอรฺฆยะแด่ปรเมษฐินแล้ว ในเวลากลางคืน ชายผู้นั้นพึงรับประทานอาหารข้าวบาร์เลย์คลุกเนยใส พร้อมกับพราหมณ์
Verse 8
फाल्गुनादिचतुष्के तु पायसं भोजयेच्छुचिः । शालिहोमं तु कुर्वीत कार्त्तिके तु यवैस्तथा ॥ ५७.८ ॥
ในสี่เดือนที่เริ่มด้วยเดือนผาลคุนะ ผู้บริสุทธิ์พึงถวายปายสะ (ข้าวน้ำนม) เป็นภักษา พึงทำโหมะด้วยข้าวศาลิ และในเดือนการ์ตติกะพึงทำเช่นนั้นด้วยข้าวบาร์เลย์
Verse 9
आषाढादिचतुष्के तु तिलहोमं तु कारयेत् । तद्वत् तिलान्नं भुञ्जीत एष एव विधिक्रमः ॥ ५७.९ ॥
ในช่วงสี่เดือนที่เริ่มตั้งแต่อาษาฒะ พึงประกอบพิธีโหมะด้วยงา และพึงบริโภคอาหารที่ปรุงด้วยงา—นี่แลเป็นลำดับพิธีที่กำหนดไว้
Verse 10
ततः संवत्सरे पूर्णे शशिनं कृतराजतं । सितवस्त्रयुगच्छन्नं सितपुष्पानुलेपनम् । एवमेव द्विजं पूज्य ततस्तं प्रतिपादयेत् ॥ ५७.१० ॥
ครั้นเมื่อครบหนึ่งปีแล้ว พึงจัดทำรูปพระจันทร์ด้วยเงิน ปกคลุมด้วยผ้าขาวสองผืน และเจิมประดับด้วยดอกไม้สีขาว ครั้นบูชาพราหมณ์แล้ว จึงมอบรูปนั้นแก่ท่าน
Verse 11
कान्तिमानपि लोकेऽस्मिन् सर्वज्ञः प्रियदर्शनः । त्वत्प्रसादात् सोमरूपिन् नारायण नमोऽस्तु ते ॥ ५७.११ ॥
ด้วยพระกรุณาของพระองค์ ในโลกนี้ผู้คนย่อมเป็นผู้รุ่งเรือง รู้ทั่ว และน่าชมยิ่ง โอ้พระนารายณ์ผู้มีรูปเป็นโสมะ (จันทร์) ขอนอบน้อมแด่พระองค์
Verse 12
अनेन किल मन्त्रेण दत्त्वा विप्राय वाग्यतः । दत्तमात्रे ततस्तस्मिन् कान्तिमान् जायते नरः ॥ ५७.१२ ॥
เมื่อให้ทานแก่พราหมณ์ด้วยมนต์นี้เอง โดยสำรวมวาจา ครั้นให้ทานแล้วทันที ผู้นั้นย่อมบังเกิดความรุ่งเรืองผ่องใส
Verse 13
आत्रेयेणापि सोमेन कृतमेतत् पुरा नृप । तस्य व्रतान्ते सन्तुष्टः स्वयमेव जनार्दनः । यक्ष्माणमपनीयाशु अमृताख्यां कलां ददौ ॥ ५७.१३ ॥
ข้าแต่มหาราช ในกาลก่อน โสมะผู้สืบสายอัตริก็ได้ปฏิบัติพรตนี้ ครั้นสิ้นพรตแล้ว พระชนารทนะทรงพอพระทัย จึงทรงขจัดยักษมาโดยเร็ว และประทานส่วนหนึ่งที่เรียกว่า “อมฤตะ”
Verse 14
तां कलां सोमराजोऽसौ तपसा लब्धवानिति । सोमत्वं चागमत सोऽस्य ओषधीनां पतिर् बभौ ॥ ५७.१४ ॥
กล่าวกันว่าพระจันทรราชาองค์นั้นได้ส่วนอันนั้นมาด้วยตบะ; ครั้นบรรลุภาวะเป็นโสมแล้ว จึงเป็นเจ้าแห่งพืชสมุนไพรทั้งหลาย।
Verse 15
द्वितीयामश्विनौ सोमभुजौ कीर्त्येते तद्दिने नृप । तौ शेषविष्णू विख्यातौ मुख्यपक्षौ न संशयः ॥ ५७.१५ ॥
ข้าแต่มหาราช ในทิถีที่สอง อัศวินีทั้งสองได้รับการสรรเสริญว่าเป็นผู้เสวยโสม; ทั้งคู่นั้นเลื่องชื่อว่าเป็นเศษะและวิษณุ เป็นปักษ์หลักโดยไม่ต้องสงสัย।
Verse 16
न विष्णोर्व्यतिरिक्तं स्याद् दैवतं नृपसत्तम । नामभेदेन सर्वत्र संस्थितः परमेश्वरः ॥ ५७.१६ ॥
ข้าแต่มหาราชผู้ประเสริฐ ไม่มีเทวะใดดำรงอยู่นอกเหนือจากวิษณุ; ด้วยความต่างแห่งนาม พระผู้เป็นเจ้าสูงสุดทรงสถิตอยู่ทั่วทุกแห่ง।
Frequently Asked Questions
The text frames well-being and social order through disciplined observance aligned with calendrical and seasonal rhythms: regulated fasting, worship, offerings, and charitable gifting are presented as a structured means to restore “kānti,” linking personal health and social duty to cyclical terrestrial time.
The vrata begins on Kārttika śukla-dvitīyā (the bright fortnight’s second lunar day in Kārttika), includes a nightly observance (nakta), and runs for a full saṃvatsara (year). It specifies seasonal quartets: phālgunādi-catuṣka with payasa feeding and śāli-homa, Kārttika with yava offerings, and āṣāḍhādi-catuṣka with tila-homa and tila-based food.
While not explicitly ecological in modern terms, the chapter encodes an ethic of terrestrial balance by emphasizing seasonal regularity (grain/seed offerings tied to time), Soma’s identity as oṣadhīnāṃ pati (lord of medicinal plants), and the idea that health and vitality are sustained through harmonizing human practice with annual and lunar cycles.
The narrative references Agastya (as transmitter of the vrata), Soma (as exemplar), Dakṣa (as the source of the curse), Janārdana/Nārāyaṇa/Viṣṇu (as the divine agent removing yakṣmā), and the Aśvinau (named in connection with dvitīyā). A royal addressee (“rājendra,” “nṛpa”) is also invoked as the audience for the instruction.