Previous Verse
Next Verse

Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 42

भित्त्वार्णवं तोयमथान्तरस्थं विवेश पातालतलं क्षणेन । जले निमग्नां धरणीं समस्तां समस्पृशत्पङ्कजपत्रनेत्राम्

bhittvārṇavaṃ toyamathāntarasthaṃ viveśa pātālatalaṃ kṣaṇena | jale nimagnāṃ dharaṇīṃ samastāṃ samaspṛśatpaṅkajapatranetrām

พระองค์ทรงแหวกสายน้ำมหาสมุทร แล้วเสด็จเข้าสู่ส่วนลึกภายใน เพียงชั่วขณะก็ถึงพื้นปาตาล ที่นั่นพระองค์ทรงสัมผัสแผ่นดินทั้งผองซึ่งจมอยู่ในน้ำ—แผ่นดินผู้มีดวงเนตรดุจกลีบบัว งามเรืองรอง

भित्त्वाhaving split
भित्त्वा:
Purvakala-kriya (Prior action/पूर्वकालक्रिया)
TypeVerb
Rootभिद् (धातु)
Formक्त्वा-प्रत्ययान्त अव्यय (Gerund); ‘भित्त्वा’ = having split
अर्णवम्ocean
अर्णवम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootअर्णव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
तोयम्water
तोयम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootतोय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
अथthen
अथ:
Sambandha (Sequencer)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formअव्यय; अनन्तरार्थक/क्रमसूचक (then)
अन्तरस्थम्situated within
अन्तरस्थम्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootअन्तर (अव्यय/प्रातिपदिक) + स्थ (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण (पातालतलम् इति) — ‘अन्तरे स्थितम्’
विवेशentered
विवेश:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootवि + विश् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), परस्मैपद, प्रथम-पुरुष, एकवचन
पातालतलम्the floor/region of Pātāla
पातालतलम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootपाताल (प्रातिपदिक) + तल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (पातालस्य तलम्)
क्षणेनin a moment
क्षणेन:
Kriya-visheshaṇa (Adverbial/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootक्षण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; क्रियाविशेषण-प्रयोग (in an instant)
जलेin water
जले:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootजल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन
निमग्नाम्submerged
निमग्नाम्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootनि + मज्ज् (धातु) → निमग्न (कृदन्त)
Formभूतकृदन्त (क्त), स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण (धरणीम्)
धरणीम्earth
धरणीम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootधरणी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
समस्ताम्entire
समस्ताम्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootसमस्त (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण (धरणीम्)
समस्पृशत्touched
समस्पृशत्:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootसम् + स्पृश् (धातु)
Formलङ्-लकार (Imperfect/Past), परस्मैपद, प्रथम-पुरुष, एकवचन
पङ्कजपत्रनेत्राम्having lotus-leaf-like eyes
पङ्कजपत्रनेत्राम्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootपङ्कज (प्रातिपदिक) + पत्र (प्रातिपदिक) + नेत्र (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; बहुव्रीहिः—‘पङ्कजपत्रे इव नेत्रे यस्याः’ (lotus-leaf-eyed) विशेषण (धरणीम्)

Sūta (Lomaharṣaṇa) [deduced]

Scene: Varāha cleaves the ocean like a curtain, plunging downward; below, the jeweled gloom of Pātāla; the Earth-personified, lotus-eyed, lies submerged; the moment of divine touch is both tender and world-shaking.

V
Varāha (implied)
P
Pātāla
D
Dharā/Dharaṇī (Earth)

FAQs

The Divine actively seeks and restores what is lost; dharma is protected even from the depths of chaos.

No tīrtha is named; the verse is part of the Varāha rescue narrative within the Revā-khaṇḍa.

None; it is descriptive mythic theology.