Previous Verse
Next Verse

Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 56

व्याप्य सा तिष्ठते तीर्थं गजकुम्भनिभा शिला । तच्च गव्यूतिमात्रं हि तीर्थं ततः प्रवक्षते

vyāpya sā tiṣṭhate tīrthaṃ gajakumbhanibhā śilā | tacca gavyūtimātraṃ hi tīrthaṃ tataḥ pravakṣate

ศิลาซึ่งดุจคชกุมภะนั้นแผ่ครอบคลุมและสถาปนาตีรถะไว้ ณ ที่นั้น และกล่าวกันว่าเขตศักดิ์สิทธิ์นั้นกว้างยาวเพียงหนึ่งคัวยูติ (gavyūti)—ดังนี้คือขอบเขตของตีรถะ

व्याप्यhaving pervaded
व्याप्य:
Kriya (Gerundial/पूर्वक्रिया)
TypeIndeclinable
Rootवि + आप् (धातु) + ल्यप् (अव्ययकृदन्त)
Formल्यप्-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (क्त्वान्त-समकक्ष); पूर्वकालिक क्रिया—'व्याप्य' = having pervaded
साshe/that (stone)
सा:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम/प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; सर्वनाम
तिष्ठतेstands, remains
तिष्ठते:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootस्था (धातु)
Formलट्-लकार (Present), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन
तीर्थम्the sacred ford/place (tīrtha)
तीर्थम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootतीर्थ (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; कर्म (object/complement)
गजकुम्भनिभाelephant-temple-like
गजकुम्भनिभा:
Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootगज + कुम्भ + निभ (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; उपमान-तत्पुरुषः
शिलाstone, rock
शिला:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootशिला (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
तत्that
तत्:
Viśeṣya (Core referent)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम/प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd Nom/Acc), एकवचन; सर्वनाम
and
:
Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयबोधक-निपात
गव्यूतिमात्रम्only a gavyūti in extent
गव्यूतिमात्रम्:
Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootगव्यूति + मात्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd Nom/Acc), एकवचन; परिमाणवाचक तत्पुरुषः—'गव्यूति-परिमाणम्'
हिindeed, for
हि:
Sambandha (Emphasis/Reason)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formअव्यय; हेत्वर्थ/निश्चयार्थक-निपात (indeed/for)
तीर्थम्tīrtha
तीर्थम्:
Karma/Predicative (Complement)
TypeNoun
Rootतीर्थ (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd Nom/Acc), एकवचन; पुनरुक्त-उपपादन (appositional)
ततःtherefore/thereafter
ततः:
Sambandha (Sequence/Cause)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय/तद्-प्रातिपदिकात्)
Formअव्यय; तस्मात्/ततः—अनन्तर/हेतुवाचक (thereafter/therefore)
प्रवक्षतेis said/declared
प्रवक्षते:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र + वच् (धातु)
Formलट्-लकार (Present), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; (पाठभेदे भविष्यत्—प्रवक्ष्यते)

Tīrtha-māhātmya narrator (contextual; likely a sage addressing a king)

Tirtha: Brahmaśilā/Gayāśiras-kṣetra (Revā-tīrtha)

Type: kshetra

Listener: nṛpa (king)

Scene: A map-like sacred scene: the elephant-forehead-like stone at center, with an implied circular/oval boundary representing one gavyūti; pilgrims circumambulate within the precinct along the riverbank.

G
Gayāśiras-śilā
T
Tīrtha
G
Gavyūti

FAQs

A tīrtha is not only a point but a sanctified field; physical markers like a sacred stone define the living geography of merit.

The Gayāśiras-śilā tīrtha in the Revā Khaṇḍa context.

A practical note for pilgrims: the tīrtha’s sacred boundary is traditionally understood as one gavyūti.