Adhyaya 65
विराटसभायां पाण्डवानां प्रवेशः — Arjuna’s Encomium of Yudhiṣṭhira in Virāṭa’s Court
Upa-parva: Virāṭa-sabhā-praveśa / Pāṇḍava-pratipatti (Court Assembly Episode)
Vaiśaṃpāyana describes the five Pandava brothers on the third day, bathed and dressed in white, observing their timed vows and entering Virāṭa’s assembly adorned and radiant. They sit upon seats reserved for rulers, visually likened to fire upon altars. King Virāṭa arrives to conduct royal affairs and, seeing their splendor, addresses ‘Kanka’ (Yudhiṣṭhira’s assumed identity) with a teasing but pointed question about occupying a royal seat. Hearing this, Arjuna—smiling—answers by asserting Yudhiṣṭhira’s fitness even for Indra’s throne, enumerating qualities: devotion to brahminical values, learning, generosity, sacrificial discipline, steadfast vows, and universal renown. Arjuna amplifies this with images of royal retinues, bards, and subordinate kings, emphasizing Yudhiṣṭhira’s capacity to collect tribute, sustain learned dependents, protect the aged and infirm, restrain anger, and rule truthfully. The chapter culminates in the claim that such a dharma-centered king cannot be denied a kingly seat, reframing protocol as recognition of intrinsic rājadharma rather than mere circumstance.
Chapter Arc: भीष्म के रण-मुहाने से हटते ही कौरव-सेना में क्षणिक शून्य पैदा होता है—और उसी रिक्ति को भरने दुर्योधन ध्वजा फहराकर, धनुष उठाकर, स्वयं आगे बढ़ता है। → दुर्योधन अर्जुन को लक्ष्य कर तीक्ष्ण भल्ल चलाता है; वह बाण अर्जुन के ललाट में धँसकर भी उसे विचलित नहीं करता। प्रत्युत्तर में अर्जुन के गाण्डीव से निकले वज्रतुल्य शर कौरव-पंक्तियों को चीरते हुए दुर्योधन पर टूटते हैं, और दोनों वीर एक-दूसरे के सम्मुख एकल-युद्ध की मुद्रा में आ जुटते हैं। → अर्जुन का प्रचण्ड शर दुर्योधन के वक्ष में धँसता है; साथ ही अर्जुन वाणी-शर से भी प्रहार करता है—‘पलायन करने वाले में दुर्योधनता कहाँ? तेरा नाम व्यर्थ है; तेरे आगे-पीछे कोई रक्षक नहीं दिखता।’ → अर्जुन स्पष्ट करता है कि वह युधिष्ठिर के आदेश का पालनकर्ता है—अर्थात यह युद्ध निजी अहंकार नहीं, धर्म-पालन और गो-रक्षा के निमित्त है; वह दुर्योधन को चेतावनी देता है कि युद्ध छोड़कर प्राण बचा ले, क्योंकि पाण्डव-पक्ष की शक्ति के सामने उसका अभिमान टिक नहीं पाएगा। → दुर्योधन पर शारीरिक और मानसिक आघात के बाद भी प्रश्न खुला रहता है—क्या वह पीछे हटेगा, या अपमान की आग में और उग्र होकर पुनः आक्रमण करेगा?
Shlokas
Verse 1
वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! जब भीष्मजी युद्धका मुहाना छोड़कर दूर हट गये
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—ในศึกนั้น แม้มหาตมะผู้นั้นจะท้าทายซ้ำแล้วซ้ำเล่า บุตรแห่งธฤตราษฏระก็ถูกสกัดให้ถอยกลับด้วยวาจาอันประหนึ่งอังกุศ—ดุจช้างใหญ่กำลังตกมันถูกตะขอควบคุมไว้
Verse 2
स भीमधन्वानमुदग्रवीर्य धनंजयं शत्रुगणे चरन्तम् । आकर्णपूर्णायतचोदितेन विव्याध भल्लेन ललाटमध्ये
ครั้นนั้น ทุรโยธนะได้ยิงธนัญชัยผู้ทรงคันศรอันน่าครั่นคร้าม ผู้เปี่ยมเดชานุภาพซึ่งกำลังเคลื่อนอยู่ท่ามกลางกองทัพศัตรู ด้วยศร ‘ภัลละ’ ที่ง้างจนสุดถึงหู แล้วปล่อยพุ่งเจาะกลางหน้าผาก
Verse 3
स तेन बाणेन समर्पितेन जाम्बूनदाग्रेण सुसंहितेन । रराज राजन् महनीयकर्मा यथैकपर्वा रुचिरैकशृज्गध:
ศรนั้นปักแน่น มีปลายสุกสว่างดุจทองชัมพูนทะ; ถึงจะฝังอยู่กลางหน้าผากก็ตาม โอ้พระราชา อรชุนผู้มีกรรมอันน่ายกย่องกลับยิ่งผ่องพราย—ดุจภูผางามยอดเดียวที่งดงามขึ้นด้วยไผ่เพียงลำเดียวซึ่งชูขึ้นบนยอดนั้น
Verse 4
अथास्य बाणेन विदारितस्य प्रादुर्बभूवासृगजस्रमुष्णम् । स तस्य जाम्बूनदपुड्खचित्रो भित्त्वा ललाटं सुविराजते सम
เมื่อหน้าผากของอรชุนถูกศรของทุรโยธนะผ่าออก โลหิตร้อนก็พุ่งทะลักเป็นสายไม่ขาดในทันใด ศรอัศจรรย์นั้นประดับด้วยขนปีกทองคำชัมพูนทะ เมื่อทะลวงหน้าผากของปารถะแล้ว ก็ส่องประกายเจิดจ้าอยู่ตรงนั้น
Verse 5
दुर्योधनश्वापि तमुग्रतेजा: पार्थश्व दुर्योधनमेकवीर: । अन्योन्यमाजोौ पुरुषप्रवीरी समौ समाजग्मतुराजमीढौ
แล้วทุรโยธนะผู้เปี่ยมเดชก็พุ่งเข้าหาปารถะ และอรชุน—วีรบุรุษผู้ไร้ผู้เสมอ—ก็พุ่งเข้าหาทุรโยธนะตอบ ในสมรภูมิ วีรชนทั้งสองผู้เป็นยอดคนแห่งวงศ์อชมีฑะมีฤทธิ์เดชเสมอกัน ต่างถลาเข้าหากันด้วยความเร็วแรง ประจันหน้ากันโดยตรง
Verse 6
ततः प्रभिन्नेन महागजेन महीधराभेन पुनर्विकर्ण: । रथैश्नतुर्भिर्गजपादरक्षै: कुन्तीसुतं जिष्णुमथा भ्यधावत्
ในขณะนั้น วิกรรณะขึ้นช้างมหึมาดุจภูผาอีกครั้ง ช้างนั้นมีน้ำมันมัดไหลจากขมับ แล้วพุ่งเข้าหาอรชุน โอรสแห่งกุนตีผู้มีชัย นามว่าชิษณุ พร้อมกันนั้นมีนักรบรถศึกสี่นายมาด้วย ตั้งเป็นกองคุ้มกันรักษาเท้าช้างทั้งสี่
Verse 7
तमापतत्तं त्वरितं गजेन्द्रं धनंजय: कुम्भविभागमध्ये । आकर्णपूर्णेन महायसेन बाणेन विव्याध महाजवेन
ครั้นธนัญชัยเห็นช้างเจ้าผู้เร่งมาด้วยความเร็วแรงตรงเข้าหาตน ก็ชักคันศรจนสุดถึงหู แล้วปล่อยศรเหล็กหนักด้วยแรงมหาศาล แทงทะลุกลางขมับของช้างนั้น
Verse 8
पार्थेन सृष्ट: स तु गार्ध्रपत्र आपुड्खदेशात् प्रविवेश नागम् | विदार्य शैलप्रवरं प्रकाशं यथाशनि: पर्वतमिन्द्रसृष्ट:
ศรที่ปารถะปล่อยออกไป ประดับขนปีกแร้ง ได้พุ่งเข้าเสียบช้างตรงขมับ จมลึกไปจนถึงขนศร ราวกับสายฟ้าวัชระที่พระอินทร์ขว้าง ผ่าภูผาราชอันสว่างไสวแล้วหายลับเข้าไปในแก่นภูเขานั้น
Verse 9
शरप्रतप्त: स तु नागराज: प्रवेषिताड़ो व्यथितान्तरात्मा । संसीदमानो निपपात मह्ं वज्राहतं शुड्रमिवाचलस्यथ
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—เมื่อถูกศรของอรชุนแผดเผา พญาคชสารผู้ทรงเดชดุจราชานาคก็ปวดร้าวถึงดวงใจ ครั้นกำลังร่อยหรอและจิตสั่นสะท้าน เขาทรุดล้มลงสู่พื้นปฐพี ดุจยอดเขาถูกวัชระฟาดแล้วพังทลายลงฉะนั้น
Verse 10
निपातिते दन्तिवरे पृथिव्यां त्रासाद् विकर्ण: सहसावतीर्य । तूर्ण पदान्यष्टशतानि गत्वा विविंशते: स्यन्दनममारुरोह
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—เมื่อคชสารผู้ยิ่งใหญ่ถูกโค่นลงสู่พื้นดิน วิกัรณะก็หวาดผวา กระโดดลงโดยพลัน แล้วรีบหนีไปอย่างรวดเร็ว ครบแปดร้อยก้าวจึงขึ้นสู่รถศึกของวิวิงศติ
Verse 11
निहत्य नागं तु शरेण तेन वज्रोपमेनाद्रिवराम्बुदा भम् । तथाविधेनैव शरेण पार्थो दुर्योधनं वक्षसि निर्बिभेद
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—ครั้นปารถะสังหารพญาคชสารด้วยศรนั้น อันแข็งดุจวัชระและดูประหนึ่งภูผากับก้อนเมฆฝนหนาทึบแล้ว เขาก็ยิงศรอีกดอกที่มีฤทธิ์ทำนองเดียวกัน แทงทะลุทรวงอกทุรโยธน์
Verse 12
ततो गजे राजनि चैव भिन्ने भग्ने विकर्णे च सपादरक्षे । गाण्डीवमुक्तिविशिखेै: प्रणुन्ना- स््ते योधमुख्या: सहसापजग्मु:
ครั้นแล้วเมื่อพญาคชสารและกษัตริย์แห่งกุรุทั้งสองบาดเจ็บ และวิกรณะพร้อมด้วยทหารราบผู้คุ้มกันคชสารแตกพ่ายหนีไป เหล่ายอดนักรบทั้งหลายซึ่งถูกศรที่ปล่อยจากคันธนูกาณฑีวะกระหน่ำจนระทม ก็พลันละทิ้งสนามรบแล้วพากันหนีแตกกระเจิง
Verse 13
दृष्टवैव पार्थेन हतं च नागं योधांश्व सर्वान् द्रवतो निशम्य । रथं समावृत्य कुरुप्रवीरो रणात् प्रदुद्राव यतो न पार्थ:
เมื่อเห็นว่าพญาคชสารถูกปารถะสังหาร และได้ยินว่าเหล่านักรบทั้งปวงกำลังแตกหนี วีรบุรุษเอกแห่งวงศ์กุรุคือทุรโยธน์จึงหันรถศึกกลับ แล้วเร่งหนีออกจากสนามรบไปทางที่ปารถะมิได้อยู่
Verse 14
त॑ भीमरूपं त्वरितं द्रवन्तं दुर्योधन शत्रुसहोडभिषज्भत् । प्रास्फोटयद् योद्धुमना: किरीटी बाणेन विद्धं रुधिरं वमन््तम्
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—ครานั้นทุรโยธนะมีรูปโฉมดุดันน่าสะพรึง เขาถูกแรงกระหน่ำของศัตรูกดทับ ถูกศรแทงและอาเจียนเป็นโลหิตดุจผู้พ่าย จึงเร่งหนีไปโดยไว ครั้นอรชุนผู้สวมมงกุฎเห็นดังนั้น ใจมุ่งสู่ศึก จึงตบแขนเป็นสัญญาณท้าทายและเปล่งเสียงก้องเรียกศัตรู
Verse 15
अजुन उवाच विहाय कीर्ति विपुलं यशश्नव युद्धात् परावृत्य पलायसे किम् । न तेड्य तूर्याणि समाहतानि तथैव राज्यादवरोपितस्य
อรชุนกล่าวว่า—“ละทิ้งเกียรติยศอันใหญ่หลวงและชื่อเสียงอันกว้างไกล แล้วเหตุใดเจ้าจึงหันหลังให้ศึกและหนีไป? วันนี้กลองชัยของเจ้าไม่ถูกตีดังเช่นก่อน ข้ายืนอยู่เพื่อรบในฐานะปาณฑพองค์ที่สาม ผู้เชื่อฟังพระบัญชาของพระเจ้ายุธิษฐิระ—ผู้ซึ่งเจ้าเคยปลดจากราชสมบัติ ดังนั้นจงหันกลับมาเผชิญหน้าข้า และจงระลึกถึงจริยาที่สมควรแก่กษัตริย์”
Verse 16
युधिष्ठिरस्यास्मि निदेशकारी पार्थस्तृतीयो युधि संस्थिती5स्मि । तदर्थमावृत्य मुखं प्रयच्छ नरेन्द्रवृत्तं समर धार्तराष्ट्र
อรชุนกล่าวว่า—“ข้าปฏิบัติตามบัญชาของยุธิษฐิระ ข้าคือปารถะ ปาณฑพองค์ที่สาม ยืนมั่นในสนามรบ เพราะฉะนั้น โอ้ธารตราษฏระ จงหันกลับมาแสดงหน้าเพื่อเผชิญข้า และจงระลึกถึงความประพฤติอันสมควรแก่พระราชาในศึก”
Verse 17
मोघं तवेदं भुवि नामधेयं दुर्योधनेतीह कृतं पुरस्तात् | न हीह दुर्योधनता तवास्ति पलायमानस्य रणं विहाय
อรชุนกล่าวว่า—“นามของเจ้าบนแผ่นดินนี้ว่า ‘ทุรโยธนะ’ ถูกตั้งไว้แต่ก่อนอย่างสูญเปล่า เพราะผู้ละทิ้งสนามรบแล้วหนี ย่อมไม่มีความทรหดท้าทายสมดังนามนั้น”
Verse 18
न ते पुरस्तादथ पृष्ठतो वा पश्यामि दुर्योधन रक्षितारम् अपेहि युद्धात् पुरुषप्रवीर प्राणान् प्रियान् पाण्डवतोउद्य रक्ष
อรชุนกล่าวว่า—“ทุรโยธนะ ข้าไม่เห็นผู้คุ้มกันของเจ้าเลย ทั้งเบื้องหน้าและเบื้องหลัง เพราะฉะนั้น โอ้ยอดแห่งบุรุษ จงถอนตัวจากศึกนี้ และจงรักษาชีวิตอันเป็นที่รักของเจ้าไว้ในวันนี้ให้พ้นจากมือของปาณฑพ”
Verse 65
इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि दुर्योधनापयाने पञ्चषष्टितमो 5 ध्याय:
ดังนี้ ในศรีมหาภารตะ ตอนวิราฏปัรวะ ในภาคโกหรณปัรวะ บทที่หกสิบห้า อันว่าด้วยการถอยกลับ (อปยานะ) ของทุรโยธนะ ได้สิ้นสุดลง
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns legitimacy versus appearance: whether public honor (a royal seat) should be denied due to assumed identity and court protocol, or granted based on intrinsic dharmic qualification.
Ethical authority is grounded in sustained virtues—restraint, truthfulness, protection of dependents, and generosity—so social recognition should align with moral merit rather than superficial status markers.
No explicit phalaśruti is stated; the chapter functions as normative praise (stuti) to define rājadharma and to position Yudhiṣṭhira’s character as a benchmark for legitimate rule.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.