Adhyaya 71
Makara-vyūha and Krauñca-prativyūha at Sunrise (मकरव्यूहः क्रौञ्चप्रतिव्यूहश्च)
Upa-parva: Vyūha-nirmāṇa (Battle Array Formations Episode)
Sanjaya reports that after the night’s interval both forces re-emerge at sunrise, accompanied by the organized noise of mobilization—yoking chariots, arranging elephants, and arming infantry and cavalry. Yudhiṣṭhira instructs Dhṛṣṭadyumna to construct a Makara (crocodile) formation designed for offensive pressure with protected flanks and a structured ‘anatomy.’ The chapter assigns commanders to formation roles: Drupada and Arjuna are positioned as the ‘head’; Sahadeva and Nakula as the ‘eyes’; Bhīma as the ‘snout’; Abhimanyu, the Draupadeyas, Ghaṭotkaca, Sātyaki, and Yudhiṣṭhira occupy the ‘neck’; Virāṭa secures the rear with a large force; allied kings guard the flanks; Śikhaṇḍin and Irāvān are placed toward the tail. The Kauravas advance with elephants, horses, chariots, and infantry under raised standards and sharpened weapons. Bhīṣma (Devavrata) observes the Makara array and counters by arranging his troops in a large Krauñca (heron/crane) formation, again assigning key figures to functional positions (including Droṇa, Aśvatthāman, Kṛpa, Kṛtavarman, and Duryodhana). The formations collide: unit-types meet corresponding unit-types, and the engagement intensifies. A focused exchange highlights Bhīma’s charge toward Droṇa and Droṇa’s effective resistance, producing localized disarray on both sides while the broader battle remains a dense, mutual contest of disciplined forces.
Chapter Arc: रात्रि के विश्राम-क्षण में, युद्ध की अग्नि के बीच, दुर्योधन भीष्म के पास आता है—और प्रश्न करता है कि केशव कौन हैं, जिनकी महिमा देवर्षि-ऋषि गाते हैं। → भीष्म ‘केशव’ नाम की व्युत्पत्ति और विष्णु-तत्त्व का विस्तार करते हैं—नारद, मार्कण्डेय आदि के वचनों से बताते हैं कि वे भूत-भव्य-भविष्य, यज्ञ-तप, और लोक-व्यवस्था के अधिष्ठाता हैं; दुर्योधन के भीतर भय और जिज्ञासा साथ-साथ बढ़ती है कि ऐसे प्रभु के पक्ष में पाण्डव क्यों अजेय प्रतीत होते हैं। → भीष्म के स्तोत्र-स्वर में विराट-पुरुष का चित्र उभरता है—‘मस्तक से द्युलोक, भुजाओं से पृथ्वी, उदर में तीनों लोक’; और निष्कर्ष कठोर बनकर गिरता है: केशव ही राजर्षियों की परम गति हैं, और नर-नारायण (कृष्ण-अर्जुन) युद्ध में अवध्य-से हैं। → संजय के कथनानुसार इस पवित्र आख्यान को सुनकर दुर्योधन केशव की महत्ता और पाण्डवों की महारथ-शक्ति को और अधिक मानने लगता है; फिर भीष्म को प्रणाम कर अपने शिविर लौटता है और रात विश्राम में बीतती है—पर मन में शंका की ज्वाला बनी रहती है। → प्रभु-तत्त्व जानकर भी दुर्योधन का अहं क्या कल के रण में उसे विवेक देगा, या और अधिक विनाश की ओर धकेलेगा?
Shlokas
Verse 1
ऑपनआक्रात बछ। अर: ३. केशव नामकी व्युत्पत्ति इस प्रकार है--कजतब्रह्मा
ภีษมกล่าวว่า “ข้าแต่มหาราชทุรโยธนะ จงสดับสรรเสริญบทนี้ของข้า อันมีสภาวะเป็นพรหม ซึ่งกาลก่อนเหล่าพรหมฤๅษีและเทพทั้งหลายได้ประกาศไว้บนพื้นพิภพนี้ บัดนี้จงฟังจากข้าเถิด”
Verse 2
साध्यानामपि देवानां देवदेवेश्वर: प्रभु: । लोकभावनभावज्ञ इति त्वां नारदोडब्रवीत्
พระองค์ทรงเป็นจอมแห่งเหล่าสาธยะและเทพทั้งหลาย เป็นเทวเทวेशวรผู้เป็นนายเหนือเทพ พระองค์ทรงรู้ความนึกคิดและเจตนาภายในที่ขับเคลื่อนโลกและดวงใจของสรรพสัตว์—นารทได้กล่าวถึงพระองค์ไว้ดังนี้
Verse 3
भूतं भव्यं भविष्यं च मार्कण्डेयो5भ्युवाच ह । यज्ञं त्वां चैव यज्ञानां तपक्ष॒ तपसामपि
มารกัณฑेयได้ประกาศว่าพระองค์ทรงเป็นรูปแห่งอดีต ปัจจุบัน และอนาคต อีกทั้งทรงเป็นยัญญะในบรรดายัญญาทั้งหลาย และเป็นตบะอันเป็นแก่นสารแห่งตบะทั้งปวง
Verse 4
देवानामपि देवं च त्वामाह भगवान् भृगुः । पुराणं चैव परम॑ विष्णो रूपं तवेति च
ภควานภฤคุประกาศว่า แม้ท่ามกลางเหล่าเทพ ท่านคือเทพผู้เป็นใหญ่เหนือเทพทั้งปวง โอ้วิษณุ รูปของท่านนั้นเป็นปรมัตถ์และเก่าแก่ดึกดำบรรพ์—ดังนี้เขากล่าว
Verse 5
“भगवान् भूगुने आपको देवताओंका भी देवता कहा है। विष्णो! आपका रूप अत्यन्त पुरातन और उत्तवृष्ट है ।।
ฤๅษีผู้ทรงเกียรติแห่งสายภฤคุได้เรียกท่านว่าเป็นเทพแม้เหนือเหล่าเทพ โอ้วิษณุ รูปของท่านเก่าแก่ดึกดำบรรพ์และสูงสุดยิ่ง ในหมู่วสุทั้งหลาย ท่านคือวาสุเทวะ และท่านเองคือผู้สถาปนาศักระ (อินทรา) ให้ครองอำนาจแห่งสวรรค์ ดังนี้ทไวปายนะได้ประกาศว่า “ท่านคือเทพแห่งเทพทั้งปวง”
Verse 6
पूर्वे प्रजानिसगे च दक्षमाहु: प्रजापतिम् । स्रष्टारं सर्वलोकानामजझ्िस्त्वां तथाब्रवीत्
ในกาลดึกดำบรรพ์ เมื่อเริ่มการสร้างสรรพชีวิต ท่านถูกขนานนามว่าเป็นทักษะ ผู้เป็นประชาบดี และฤๅษีอังคิรสก็ประกาศว่าท่านคือผู้สร้างสรรพโลกทั้งปวง
Verse 7
अव्यक्त ते शरीरोत्थं व्यक्त ते मनसि स्थितम् । देवास्त्वत्सम्भवाश्वैव देवलस्त्वसितो<ब्रवीत्
อวิยกตะ (ปรธาน) บังเกิดจากกายของท่าน ส่วนสิ่งที่ปรากฏเป็นรูป—มหัตตัตตวะเป็นต้น—ดำรงอยู่ในพระมโนของท่าน และเหล่าเทพทั้งปวงก็กำเนิดจากท่าน ดังที่อสิตะและเทวละกล่าวไว้
Verse 8
शिरसा ते दिवं व्याप्तं बाहुभ्यां पृथिवी तथा । जठटरं ते त्रयो लोका: पुरुषोडईसि सनातन:
ด้วยเศียรของท่าน ท่านแผ่คลุมแดนสวรรค์ และด้วยพระกรของท่าน ท่านแผ่คลุมแผ่นดิน โลกทั้งสามสถิตอยู่ในพระอุทรของท่าน ท่านคือปุรุษผู้เป็นนิรันดร์
Verse 9
एवं त्वामभिजानन्ति तपसा भाविता नरा: | आत्मदर्शनतृप्तानामृषीणां चासि सत्तम:
ชนผู้มีจิตภายในขัดเกลาด้วยตบะย่อมรู้จักพระองค์โดยแท้จริงฉันนั้น และในสายตาแห่งฤๅษีผู้เปรมปรีดิ์ด้วยการประจักษ์อาตมันโดยตรง พระองค์ทรงเป็นผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่ผู้ทรงคุณ—สูงสุดด้วยความเลิศทางจิตวิญญาณและควรแก่การสักการะยิ่ง
Verse 10
राजर्षीणामुदाराणामाहवेष्वनिवर्तिनाम् । सर्वधर्मप्रधानानां त्वं गतिर्मधुसूदन,“मधुसूदन! जो सम्पूर्ण धर्मोमें प्रधान और संग्रामसे कभी पीछे हटनेवाले नहीं हैं, उन उदार राजर्षियोंके परम आश्रय भी आप ही हैं
โอ้ มธุสูทนะ! พระองค์ทรงเป็นที่พึ่งสูงสุดและเป็นที่สุดแห่งหนทางของเหล่าราชฤๅษีผู้ใจกว้าง ผู้ยกธรรมะเหนือสิ่งทั้งปวง และไม่เคยถอยจากสมรภูมิ
Verse 11
इति नित्यं योगविद्धिर्भगवान् पुरुषोत्तम: । सनत्कुमारप्रमुखै: स्तूयते< भ्यर्च्यते हरि:,“इस प्रकार सनत्कुमार आदि योगवेत्ता पापापहारी आप भगवान् पुरुषोत्तमकी सदा ही स्तुति और पूजा करते हैं'
ดังนี้ พระหริ ผู้เป็นภควาน ปุรุโษตตมะ ผู้รู้วิถีโยคะ ย่อมได้รับการสรรเสริญและบูชาอยู่เนืองนิตย์โดยสันตกุมาระและเหล่าฤๅษีผู้เป็นประธานทั้งหลาย
Verse 12
एष ते विस्तरस्तात संक्षेपश्न प्रकीर्तित: । केशवस्य यथातत्त्वं सुप्रीतोी भज केशवम्
ดุริโยธนะเอ๋ย บุตรเอ๋ย! เราได้กล่าวถึงความจริงแท้แห่งเกศวะให้เจ้าฟังแล้ว ทั้งโดยพิสดารและโดยย่อ บัดนี้เจ้าจงมีใจปีติยิ่ง แล้วภชนะเกศวะและเข้าถึงพระองค์เป็นที่พึ่ง
Verse 13
संजय उवाच पुण्यं श्रुत्वैतदाख्यानं महाराज सुतस्तव । केशवं बहु मेने स पाण्डवांश्व महारथान्
สัญชัยกล่าวว่า—ข้าแต่มหาราช! ครั้นโอรสของพระองค์ได้สดับเรื่องอันเป็นบุญนี้จากโอษฐ์ของภีษมะแล้ว เขาก็ยกย่องเกศวะและเหล่าปาณฑพผู้เป็นมหารถีว่าเป็นผู้ทรงความสำคัญและน่าเกรงขามยิ่ง
Verse 14
तमब्रवीन्महाराज भीष्म: शान्तनव: पुनः । माहात्म्यं ते श्रुत॑ राजन् केशवस्य महात्मन:
สัญชัยกล่าวว่า ครั้นแล้วภีษมะ โอรสแห่งศานตนุ ก็ทูลพระองค์อีกครั้งว่า “ข้าแต่พระมหาราช ข้าพระองค์ได้สดับมหิมาแห่งเกศวะผู้มีจิตวิญญาณสูงส่งจากพระองค์แล้ว”
Verse 15
यदर्थ नृषु सम्भूती नरनारायणावृषी
ด้วยเหตุอันใดฤๅษีนรและนารายณะจึงอวตารลงท่ามกลางมนุษย์,
Verse 16
अवध्यौ च यथा वीरी संयुगेष्वपराजितौ । यथा च पाण्डवा राजन्नवध्या युधि कस्यचित्
และท่านได้สดับแล้วโดยชัดเจนว่า วีรบุรุษผู้ไม่เคยพ่ายทั้งสองนั้น ในสนามรบย่อมเป็นผู้มิอาจถูกสังหารได้; และข้าแต่ราชัน เหล่าปาณฑพทั้งหลายก็ในสงครามย่อมมิอาจถูกผู้ใดสังหารได้เช่นกัน
Verse 17
प्रीतिमान् हि दृढ़ कृष्ण: पाण्डवेषु यशस्थविषु । तस्माद् ब्रवीमि राजेन्द्र शमो भवतु पाण्डवै:
แท้จริงพระกฤษณะทรงมีพระทัยมั่นคงยิ่งนักต่อเหล่าปาณฑพผู้มีเกียรติยศ ฉะนั้น ข้าแต่ราชันผู้ประเสริฐ ข้าพระองค์ขอทูลว่า จงให้มีสันติ จงทำสัญญาสงบศึกกับปาณฑพเถิด
Verse 18
पृथिवीं भुड्क्ष्व सहितो भ्रातृभिरबलिभिवशी | नरनारायणौ देवाववज्ञाय नशिष्यसि
จงเสวยราชสมบัติแห่งแผ่นดินร่วมกับเหล่าพี่น้อง โดยข่มใจและกิเลสให้อยู่ในอำนาจ หากเจ้าดูหมิ่นนร-นารายณะผู้เป็นเทพแล้ว เจ้าจักพินาศ
Verse 19
एवमुक््त्वा तव पिता तूष्णीमासीदू् विशाम्पते । व्यसर्जयच्च राजानं शयनं च विवेश ह
ครั้นกล่าวดังนี้แล้ว โอ้เจ้าแห่งไพร่ฟ้า ภีษมะผู้เป็นผู้ใหญ่กว่าบิดาของท่านก็นิ่งสงบ จากนั้นท่านได้ให้พระเจ้าทุรโยธนะกลับไป แล้วตนเองก็เสด็จเข้าสู่ที่บรรทม
Verse 20
राजा च शिबिरं प्रायात् प्रणिपत्य महात्मने । शिश्ये च शयने शुभ्रे रात्रि तां भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ! राजा दुर्योधन भी महात्मा भीष्मको प्रणाम करके अपने शिविरमें चला आया और अपनी शुभ्र शय्यापर सो गया
โอ้ยอดแห่งวงศ์ภารตะ พระราชาทุรโยธนะถวายบังคมแด่มหาตมะภีษมะแล้วเสด็จกลับสู่ค่ายของตน และทรงเอนพระวรกายบนแท่นบรรทมอันขาวผ่องเป็นมงคล ตลอดราตรีนั้น
Verse 68
इति श्रीमहाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि विश्वोपाख्याने अष्टषष्टितमो 5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्ा भारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत भीष्मवधपर्वमें विश्ञोपाख्यानविषयक अड़सठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ดังนี้ ในศรีมหาภารตะ ภายในภีษมปรวะ เฉพาะในภีษมวธปรวะ ตอนวิศโวปาขยานะ บทที่หกสิบแปดก็สิ้นสุดลง
Verse 146
नरस्य च यथातत्त्वं यन््मां त्वं पृच्छसे नृप । राजन! उस समय शान्तनुनन्दन भीष्मजीने पुनः दुर्योधनसे कहा--“नरेश्वर! तुमने महात्मा केशव तथा नरस्वरूप अर्जुनका यथार्थ माहात्म्य
ข้าแต่พระราชา ครั้งนั้นภีษมะโอรสแห่งศานตนุได้กล่าวแก่ทุรโยธนะอีกว่า “โอ้ผู้เป็นเจ้าเหนือมนุษย์ ความยิ่งใหญ่โดยแท้ของมหาตมะเกศวะและอรชุนผู้เป็นนรสวรูป ซึ่งท่านถามข้าพเจ้านั้น ท่านได้สดับจากข้าพเจ้าโดยครบถ้วนแล้ว”
Frequently Asked Questions
The implicit tension is between the necessity of disciplined role-performance (protecting one’s side through strategy) and the recognition that orderly tactics can amplify harm; the text frames action as institutionally regulated while leaving moral evaluation to the broader epic discourse.
Effective action in complex environments depends on clear delegation, redundancy (multiple protectors for critical points), and mapping responsibilities to competence—turning a mass of allies into a coordinated system rather than an aggregate crowd.
No explicit phalaśruti appears in this chapter; its function is primarily archival and operational—documenting deployments, leadership placement, and engagement dynamics within the war narrative.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.