Adhyaya 46
शृङ्गिशापः—तक्षककाश्यपसंवादः (Śṛṅgī’s Curse and the Takṣaka–Kāśyapa Dialogue)
Upa-parva: Pauloma Parva (Janamejaya–Parikṣit–Takṣaka Cycle; Sarpasatra Prelude)
Court ministers recount to Janamejaya the causal sequence behind Parikṣit’s death. After the king places a dead serpent on an ascetic’s shoulder, the sage’s son Śṛṅgī—described as powerful, irascible, and ascetically radiant—hears of the insult and pronounces a time-bound curse: Takṣaka will kill the king in seven nights. The father communicates the curse to Parikṣit, who becomes vigilant. On the appointed day, the healer-sage Kāśyapa sets out to neutralize the impending serpent-attack, asserting that under his protection no serpent can harm the king. Takṣaka intercepts Kāśyapa, questions his intent, and offers inducement; Kāśyapa, characterized as wealth-seeking in this telling, accepts payment and turns back. Takṣaka then approaches in disguise and kills Parikṣit with “poison-fire,” after which Janamejaya is consecrated. The ministers add a witness-chain explaining how the Takṣaka–Kāśyapa encounter became known: a wood-gatherer in a tree is burned along with the tree during the demonstration of power, survives due to the brahmin’s influence, and reports the event. Hearing all this, Janamejaya grieves, articulates a retaliatory resolve against Takṣaka, and frames his response as both filial reparation and alignment with Uttanka’s interest.
Chapter Arc: उग्रश्रवा सुनाते हैं कि जैसे ही जरत्कारु ने अपने पितरों को अधोगति में लटकते देखा, वे शोक से विह्वल हो आँसू बहाते हुए गद्गद वाणी में उनसे संवाद करते हैं—“मैं ही वह अपराधी पुत्र हूँ; बताइए, आपकी प्रिय-इच्छा के लिए मैं क्या करूँ?” → पितर स्पष्ट संकेत देते हैं कि वंश-परंपरा का तंतु टूट रहा है; पुत्र-उत्पत्ति के बिना उनका उद्धार नहीं। वैराग्य की ओर झुके जरत्कारु पर गृहस्थ-धर्म का दबाव बढ़ता है। वे स्वयं को दोषी मानकर दंड-योग्य कहते हैं, फिर भी पितृ-आज्ञा से विवाह हेतु निकलने का निश्चय करते हैं—पर शर्त रखते हैं कि कन्या ‘भिक्षा’ की भाँति दी जाए, नाम भी ‘जरत्कारु’ ही हो, और पालन-पोषण का भार वे न उठाएँ। → धरती भर में ‘कन्या-भिक्षा’ खोजते हुए अंततः नागेन्द्र वासुकि उन्हें अपनी बहन प्रदान करते हैं। पर जरत्कारु क्षण भर को संदेह में पड़ जाते हैं—“असनाम्नी” (मेरे नाम जैसी नहीं) तो नहीं? और “भरण” (पालन-पोषण) का भार मैं कैसे लूँ?—यही क्षण अध्याय का तीव्रतम तनाव है, जहाँ पितृ-उद्धार और संन्यास-वृत्ति आमने-सामने खड़े हैं। → जरत्कारु कन्या का नाम पूछते हैं और वासुकि से स्पष्ट कहते हैं कि वे उसका भरण-पोषण नहीं करेंगे—अर्थात विवाह-स्वीकृति उनकी कठोर शर्तों के अधीन ही संभव है। वासुकि, पितृ-कार्य और नाग-वंश की आवश्यकता से प्रेरित, इस संवाद को स्वीकार्यता की दिशा में ले जाता है। → कन्या का नाम और शर्तों पर अंतिम सहमति—क्या यह विवाह वास्तव में घटेगा और पितरों का उद्धार होगा? (अगले अध्याय की ओर संकेत)
Shlokas
Verse 1
उग्रश्रवाजी कहते हैं--शौनकजी! यह सुनकर जरत्कारु अत्यन्त शोकमें मग्न हो गये और दु:खसे आँसू बहाते हुए गदगद वाणीमें अपने पितरोंसे बोले
อุครศรวาสกล่าวว่า “โอ้ เชานกะ ครั้นได้ฟังดังนั้น ชรัตการุก็ถูกความโศกอันยิ่งใหญ่ครอบงำ น้ำตาแห่งทุกข์เอ่อท่วมดวงตา และด้วยถ้อยคำสั่นเครือ เขาจึงกล่าวต่อบรรพชนของตน”
Verse 2
जरत्कारुर्वाच मम पूर्वे भवन्तो वै पितर: सपितामहा: । तद् ब्रूत यन्मया कार्य भवतां प्रियकाम्यया
ชรัตการุกล่าวว่า “ท่านทั้งหลายคือบรรพชนของข้า—ทั้งบิดาและปู่ย่าตายาย ดังนั้นเพื่อความผาสุกและความพอพระทัยของท่าน โปรดบอกเถิดว่าข้าควรกระทำสิ่งใด ข้านี่เองคือบุตรของท่าน ชรัตการุผู้มีบาป เป็นผู้ยังไม่สำเร็จในวินัยและมีมลทิน—ท่านจะลงโทษตามประสงค์ประการใดก็จงกระทำเถิด”
Verse 3
अहमेव जरत्कारु: किल्बिषी भवतां सुतः । ते दण्डं धारयत मे दुष्कृतेरकृतात्मन:
ข้าพเจ้านี่เองคือชรัตการุ—บุตรผู้มีบาปของท่านทั้งหลาย เพราะความชั่วที่ข้าพเจ้ากระทำ ทั้งที่เป็นผู้ไร้การสำรวม ขอท่านจงลงทัณฑ์แก่ข้าพเจ้าตามที่เห็นสมควรเถิด
Verse 4
पितर ऊचु. पुत्र दिष्ट्यासि सम्प्राप्त इमं देशं यदृच्छया । किमर्थ च त्वया ब्रह्मन् न कृतो दारसंग्रह:
เหล่าบรรพชนกล่าวว่า “บุตรเอ๋ย นับเป็นมงคลยิ่งที่เจ้ามาถึงสถานที่นี้โดยบังเอิญ โอ พราหมณ์ เหตุใดเจ้าจึงยังไม่รับภรรยาและเข้าสู่ธรรมแห่งคฤหัสถ์เล่า?”
Verse 5
जरत्कारुर्वाच ममायं पितरो नित्य यद्यर्थ: परिवर्तते | ऊर्ध्वरेता: शरीर वै प्रापयेयममुत्र वै
ชรัตการุกล่าวว่า “โอ บรรพชนทั้งหลาย ความคิดนี้เวียนอยู่ในใจข้าพเจ้าเสมอว่า หากข้าพเจ้าดำรงเป็นอูรธวเรตัส—ผู้รักษาพรหมจรรย์อย่างเคร่งครัด—ข้าพเจ้าจะนำกายนี้เองไปถึงปรโลกได้”
Verse 6
न दारान् वै करिष्येडहमिति मे भावितं मन: । एवं दृष्टवा तु भवत: शकुन्तानिव लम्बत:
ข้าพเจ้าเคยตั้งปณิธานมั่นว่า “ข้าพเจ้าจะไม่รับภรรยาเป็นอันขาด” แต่โอ ปิตามหผู้ควรบูชา เมื่อเห็นท่านทั้งหลายห้อยอยู่ดุจนก ข้าพเจ้าจึงหันกลับจากปณิธานพรหมจรรย์อันเคร่งครัดนั้น
Verse 7
मया निवर्तिता बुद्धिरब्रह्मचर्यात् पितामहा: । करिष्ये व: प्रियं काम॑ निवेक्ष्येडहहमसंशयम्
โอ ปิตามหทั้งหลาย ข้าพเจ้าได้ถอนความตั้งใจจากปณิธานพรหมจรรย์นั้นแล้ว บัดนี้ข้าพเจ้าจะสนองสิ่งที่ท่านปรารถนา—โดยไม่ต้องสงสัย ข้าพเจ้าจะอภิเษกสมรสและเข้าสู่คฤหัสถ์
Verse 8
सनाम्नीं यद्य॒हं कनन््यामुपलप्स्ये कदाचन । भविष्यति च या काचिद् भैक्ष्यवत् स्वयमुद्यता
ทักษกะกล่าวว่า “หากวันใดเราพบกุมารีผู้มีนามเดียวกับเรา และหากมีหญิงใดที่ดุจทาน—มิได้ถูกขอ—กลับยื่นตนเข้ามาเพื่อการอภิเษกด้วยตนเอง และการอุปการะเลี้ยงดูของนางไม่เป็นภาระแก่เรา เราจักรับนางด้วยพิธีปาณิครหณะ หากการอภิเษกเช่นนี้ได้มาโดยง่าย เราจักยอมรับ; หากไม่เป็นเช่นนั้น เราจักไม่อภิเษกเลย ปิตามหะเอ๋ย นี่คือปณิธานอันสัตย์จริงและมั่นคงของเรา”
Verse 9
प्रतिग्रहीता तामस्मि न भरेयं च यामहम् । एवंविधमहं कुर्या निवेशं प्राप्तुयां यदि । अन्यथा न करिष्ये5हं सत्यमेतत् पितामहा:
ทักษกะกล่าวว่า “เราพร้อมจะรับนาง แต่เราจะไม่แบกรับภาระเลี้ยงดูภรรยา เราจะยอมเข้าสู่การอภิเษกเช่นนั้นก็ต่อเมื่อได้กุมารีผู้มีนามเดียวและมีลักษณะเช่นเรา—ผู้ซึ่งดุจทานที่มิได้ถูกขอ กลับมาถวายตนเพื่อการอภิเษกด้วยตนเอง และภาระอุปการะมิได้ตกแก่เรา หากมิเป็นเช่นนั้น เราจะไม่ทำ ปิตามหะ นี่คือความจริง”
Verse 10
तत्र चोत्पत्स्यते जन्तुर्भवतां तारणाय वै । शाश्वताश्चाव्ययाश्वैव तिष्ठन्तु पितरो मम
จากการอภิเษกเช่นนั้น ภรรยาที่ได้มานั้นจักให้กำเนิดบุตรผู้หนึ่งจากครรภ์ของนาง เพื่อเป็นผู้กอบกู้ท่านทั้งหลายให้พ้นไปได้ เราปรารถนาให้บรรพชนของเราดำรงอยู่ในโลกอันเป็นนิตย์และไม่เสื่อมสูญ และเป็นผู้มีส่วนในสุขอันไม่สิ้นสุด ณ ที่นั้น
Verse 11
सौतिरुवाच एवमुक्त्वा तु स के श्वचार पृथिवीं मुनि: । न च सम लभते भार्या वृद्धोड्यमिति शौनक
เสาติกล่าวว่า “โอ้ เศานกะ! ครั้นกล่าวดังนี้แล้ว ฤๅษีนั้นก็ท่องไปทั่วแผ่นดินดังเดิม แต่เขามิอาจได้ภรรยา เพราะผู้คนคิดว่า ‘ผู้นี้ชราแล้ว’ จึงไม่ยอมยกกุมารีให้”
Verse 12
यदा निर्वेदमापन्न: पितृभिश्नोदितस्तथा । तदारण्यं स गत्वोच्चैश्लुक्रोश भृूशदु:खित:
ครั้นเมื่อเขาตกอยู่ในความสิ้นหวังเพราะเฝ้ารอการอภิเษก และยังถูกบรรพชนเร่งเร้าเช่นนั้น เขาจึงเข้าสู่อรัญญา แล้วด้วยความทุกข์อันแสนสาหัสก็เปล่งเสียงดัง เรียกหาการอภิเษกครั้งแล้วครั้งเล่า
Verse 13
स त्वरण्यगतः प्राज्ञ: पितृणां हितकाम्यया । उवाच कनन््यां याचामि तिसत्रो वाच: शनैरिमा:,वनमें जानेपर विद्वान् जरत्कारुने पितरोंके हितकी कामनासे तीन बार धीरे-धीरे यह बात कही--मैं कन्या माँगता हूँ”
ครั้นไปถึงป่าแล้ว บัณฑิตผู้นั้นด้วยปรารถนาประโยชน์แก่บรรพชน จึงกล่าวถ้อยคำนี้อย่างแผ่วเบาถึงสามครั้งว่า “ข้าขอหญิงสาว (เพื่ออภิเษกสมรส)”
Verse 14
यानि भूतानि सन्तीह स्थावराणि चराणि च । अन्तर्हितानि वा यानि तानि शृण्वन्तु मे वच:,(फिर जोरसे बोले--) “यहाँ जो स्थावर-जंगम, दृश्य या अदृश्य प्राणी हैं, वे सब मेरी बात सुनें---
ขอให้สรรพสัตว์ทั้งปวงที่มีอยู่ ณ ที่นี้—ทั้งอยู่นิ่งหรือเคลื่อนไหว ทั้งปรากฏหรือเร้นกาย—จงสดับถ้อยคำของเรา
Verse 15
उग्रे तपसि वर्तन्ते पितरश्वोदयन्ति माम् । निविशस्वेति दु:खार्ता: संतानस्य चिकीर्षया
บรรพชนของข้ากำลังบำเพ็ญตบะอันเข้มกล้า และเร้าเร่งข้า ด้วยความทุกข์ร้อนและปรารถนาจะได้สืบสกุล จึงกล่าวว่า “จงตั้งมั่นในเพศคฤหัสถ์—จงอภิเษกสมรส”
Verse 16
निवेशायाखिलां भूमिं कन्याभैक्ष्यं चरामि भो: । दरिद्रो दःखशीलश्न पितृभि: संनियोजित:
ฉะนั้นเพื่อจะตั้งมั่นในเพศคฤหัสถ์ ข้าจึงเที่ยวไปทั่วแผ่นดินเพื่อขอ “ทานเป็นหญิงสาว” แม้ข้าจะยากไร้และทนทุกข์จากความขัดสน แต่ด้วยบัญชาของบรรพชน ข้าจึงมุ่งสู่การสมรส
Verse 17
यस्य कन्यास्ति भूतस्य ये मयेह प्रकीर्तिता: । ते मे कन्यां प्रयच्छन्तु चरत: सर्वतोदिशम्
ในหมู่ผู้ที่ข้าได้เอ่ยนามเรียก ณ ที่นี้ ผู้ใดมีหญิงสาวอันควรแก่การสมรส ขอผู้นั้นจงมอบนางให้แก่ข้า ผู้เที่ยวไปทั่วทุกทิศ
Verse 18
मम कन्या सनाम्नी या भैक्ष्यवच्चोदिता भवेत् | भरेय॑ चैव यां नाहं तां मे कनन््यां प्रयच्छत
ทักษกะกล่าวว่า “จงมอบหญิงสาวที่มีนามเดียวกับเราให้แก่เรา—ผู้ซึ่งจะถูกส่งมอบได้ดุจการให้ทาน และภาระเลี้ยงดูจะไม่ตกแก่เรา จงจัดหาหญิงเช่นนั้นให้เราเถิด”
Verse 19
ततस्ते पन्नगा ये वै जरत्कारौ समाहिता: । तामादाय प्रवृत्ति ते वासुके: प्रत्यवेदयन्,तब उन नागोंने जो जरत्कारु मुनिकी खोजमें लगाये गये थे, उनका यह समाचार पाकर उन्होंने नागराज वासुकिको सूचित किया
ครั้นแล้วเหล่านาคผู้ได้รับมอบหมายให้สืบเสาะหาชรัตการุด้วยความระมัดระวัง เมื่อได้ข่าวนั้นแล้ว ก็รีบนำไปกราบทูลวาสุกี ผู้เป็นราชาแห่งนาคทั้งปวง
Verse 20
तेषां श्रुत्वा स नागेन्द्रस्तां कन््यां समलंकृताम् । प्रगृह्मारण्यमगमत् समीप॑ं तस्य पन्नग:
เมื่อได้ฟังถ้อยคำของพวกเขาแล้ว วาสุกีผู้เป็นจอมนาคให้ประดับหญิงสาวนั้นด้วยอาภรณ์และเครื่องประดับ แล้วพาไปยังป่า เข้าไปเฝ้ามุนี ณ ที่ใกล้เคียง
Verse 21
तत्र तां भैक्ष्यवत् कन्यां प्रादात् तस्मै महात्मने । नागेन्द्रो वासुकिर्ब्रह्मनू न स तां प्रत्यगृह्लत
ข้าแต่พราหมณ์ ณ ที่นั้น วาสุกีผู้เป็นจอมนาคได้ถวายหญิงสาวนั้นแด่มหาตมะชรัตการุประหนึ่งให้ทานแก่ผู้ขอทาน แต่ชรัตการุมิได้รับนางในทันที
Verse 22
असनामेति वै मत्वा भरणे चाविचारिते । मोक्षभावे स्थितश्नापि मन्दीभूत: परिग्रहे
เขาคิดว่า “นางอาจมิได้มีนามเดียวกับเรา” และเพราะเรื่องภาระการเลี้ยงดูยังมิได้ตกลงให้แน่ชัด แม้ตั้งอยู่ในอารมณ์แห่งการมุ่งสู่โมกษะ เขาก็กลับลังเลต่อการรับภรรยา ด้วยเหตุนั้น โอ้ผู้สืบสายภฤคุ เขาจึงถามวาสุกีก่อนถึงนามของหญิงสาว และกล่าวอย่างชัดเจนว่า “เราจะไม่รับภาระเลี้ยงดูนาง”
Verse 23
ततो नाम स कन्याया: पप्रच्छ भृगुनन्दन । वासुकिं भरणं चास्या न कुर्यामित्युवाच ह
แล้วโอ้ผู้เป็นความปีติแห่งวงศ์ภฤคุ เขาจึงถามนามของกุมารีนั้น และกล่าวแก่พญาวาสุกิอย่างชัดแจ้งว่า “เราจะไม่รับภาระเลี้ยงดูนาง” ดังนี้เขาแสดงความลังเลที่จะรับผิดชอบการอุปการะและคุ้มครองนาง
Verse 46
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि वासुकिजरत्कारुसमागमे षट्चत्वारिंशो5ध्याय:
ดังนี้ ในศรีมหาภารตะ อาทิปर्व ภาคอาสตีกะ ว่าด้วยการพบกันของวาสุกิกับชรัตการุ บทที่สี่สิบหกจึงสิ้นสุดลง
Frequently Asked Questions
The chapter stages a dharma-sankat between royal authority and ascetic sanctity: a king’s moment of disrespect triggers a curse, while a healer’s duty to protect life is compromised by inducement, raising questions of responsibility, proportionality, and preventability.
Ethical causality is shown as cumulative: small breaches of restraint can activate large consequences, and social trust collapses when protectors (rulers or healers) fail their roles; vigilance and humility toward tapas are presented as stabilizing virtues.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-function is etiological—explaining the grounds of Janamejaya’s later ritual-political action and positioning the episode as a cautionary link in the epic’s broader dharma–karma framework.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.