Adhyaya 133
Vāraṇāvatāgamana: Public Farewell, Vidura’s Coded Counsel, and Departure
Upa-parva: Vāraṇāvatāgamana (Departure to Vāraṇāvata) Episode
Vaiśaṃpāyana describes the Pāṇḍavas preparing their chariots and formally taking leave: they bow to Bhīṣma and other elders including Dhṛtarāṣṭra, Droṇa, Vidura, and Kṛpa, then honor their mothers and circumambulate in ritual respect. The citizens follow in grief, voicing concern that the king’s judgment is obscured and that the Pāṇḍavas—portrayed as unlikely to choose wrongdoing—are being displaced unjustly. Yudhiṣṭhira responds with a disciplined articulation of duty: the king is to be treated as father and foremost authority; therefore the command must be carried out without suspicion, and the citizens should return after blessings, offering help when needed. After the public disperses, Vidura privately instructs Yudhiṣṭhira through layered metaphors about concealed dangers, sharp weapons without metal, and survival through vigilance and knowledge of pathways—indirectly signaling a hostile environment and the need for strategic awareness. Kuntī then asks Yudhiṣṭhira to recount Vidura’s words; he summarizes the counsel, indicating he has understood. The chapter closes with a temporal marker and arrival: on the eighth day, under Rohiṇī in Phālguna, they reach Vāraṇāvata and see the townspeople.
Chapter Arc: In the gurukula’s proving-ground, Drona sets a razor-edged test: the arrow must fly the instant his command is given—discipline and aim must become one breath. → One by one the princes are questioned on what they see; their minds scatter across tree, branch, and sky. Only Arjuna’s gaze narrows to a single point—the bird’s eye—while Drona’s own peril (seized by a graha/crocodile-like being) presses the students toward decisive action. → Arjuna, bow drawn into a perfect circle, answers: he sees only the bird—nothing else—and at Drona’s word releases the shaft with flawless timing; the feat culminates in the slaying of the graha and the freeing of the guru. → Drona, though capable himself, accepts the rescue as the seal of Arjuna’s supremacy in focus and obedience; he grants Arjuna a supreme astra for use against non-human foes and declares that no other archer will equal him. → The gift of a ‘parama-astra’ and the proclamation of unmatched prowess foreshadow future contests and the dangerous weight of exceptional power.
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल ८० “लोक हैं।) भीकम (2 अमान द्वात्रिशर्दाधिकशततमो< ध्याय: अर्जुनके द्वारा लक्ष्यवेध
ไวศัมปายนะกล่าวว่า แล้วท่านโทรณะยิ้มพลางกล่าวแก่ธนัญชัย (อรชุน) ว่า “บัดนี้เป็นคราวของเจ้าที่จะลงมือ จงเพ่งดูเป้าหมายนี้ให้ถี่ถ้วน”
Verse 2
मद्वाक्यसमकाल ते मोक्तव्यो5त्र भवेच्छर: | वितत्य कार्मुकं पुत्र तिष्ठ तावन्मुहूर्तकम्
ในขณะเดียวกับที่เจ้าได้รับคำสั่งของเรา เจ้าต้องปล่อยศร ณ ที่นี้ บุตรเอ๋ย จงขึ้นสายและดึงคันธนูให้ตึง ยืนเตรียมพร้อม แล้วคอยคำสั่งของเราเพียงครู่หนึ่ง
Verse 3
एवमुक्त: सव्यसाची मण्डलीकृतकार्मुक: । तस्थौ भासं समुद्दिश्य गुरुवाक्यप्रचोदित:
ครั้นได้ฟังดังนั้น อรชุนผู้เป็นสวยัสาจีชักคันธนูด้วยความรวดเร็วจนดูประหนึ่งเป็นวงกลม แล้วด้วยถ้อยคำของครูเป็นแรงเร้า เขายืนมั่น เพ่งเล็งไปยังนกซึ่งเป็นเป้าหมาย
Verse 4
मुहूर्तादिव तं द्रोणस्तथैव समभाषत । पश्यस्थेनं स्थितं भासं द्रुमं मामपि चार्जुन
ครู่หนึ่งต่อมา ท่านโทรณะถามอีกครั้งในทำนองเดิมว่า “อรชุน เจ้าเห็นนกที่เกาะอยู่นั้น เห็นต้นไม้ และเห็นเราด้วยหรือไม่?”
Verse 5
पश्याम्येक॑ भासमिति द्रोणं पार्थो& भ्यभाषत । नतु वृक्ष भवन्तं वा पश्यामीति च भारत,जनमेजय! यह प्रश्न सुनकर अर्जुनने द्रोणाचार्यसे कहा--“मैं केवल गीधको देखता हूँ। वृक्षको अथवा आपको नहीं देखता”
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—เมื่อถูกถาม ปารถะจึงทูลตอบท่านโทรณะว่า “ข้าพเจ้าเห็นเพียงนกภาสนั้นเท่านั้น มิได้เห็นต้นไม้ และมิได้เห็นท่านด้วย”
Verse 6
ततः प्रीतमना द्रोणो मुहूर्तादिव त॑ं पुनः । प्रत्यभाषत दुर्धर्ष: पाण्डवानां महारथम्,इस उत्तरसे द्रोणका मन प्रसन्न हो गया। मानो दो घड़ी बाद दुर्धर्ष द्रोणाचार्यने पाण्डव- महारथी अर्जुनसे फिर पूछा--
ครั้นได้ฟังคำตอบนั้น โทรณะก็ปลาบปลื้มใจ ครู่หนึ่งราวชั่วมุหูรตแล้ว ท่านโทรณะผู้ยากจะต้านทานได้ จึงกล่าวกับอรชุน มหารถีแห่งเหล่าปาณฑพอีกครั้ง
Verse 7
भासं पश्यसि यद्येनं तथा ब्रूहि पुनर्वच: । शिर: पश्यामि भासस्य न गात्रमिति सो<ब्रवीत्
โทรณะกล่าวว่า “หากเจ้ามองเห็นนกภาสนั้นจริง ก็จงบอกอีกครั้งว่าเจ้าเห็นสิ่งใด” อรชุนทูลตอบว่า “ข้าพเจ้าเห็นเพียงศีรษะของนกภาส มิได้เห็นกายของมัน”
Verse 8
अर्जुनेनैवमुक्तस्तु द्रोणो हृष्टतनूरुह: । मुज्चस्वेत्यब्रवीत् पार्थ स मुमोचाविचारयन्
เมื่ออรชุนกล่าวดังนั้น โทรณะก็ปลื้มปีติจนขนลุกชัน แล้วกล่าวแก่ปารถะว่า “จงปล่อยศร!” อรชุนจึงปล่อยศรออกไปโดยมิได้ชักช้าไตร่ตรอง
Verse 9
ततस्तस्य नगस्थस्य क्षुरेण निशितेन च । शिर उत्कृत्य तरसा पातयामास पाण्डव:,फिर तो पाण्डुनन्दन अर्जुनने अपने चलाये हुए तीखे क्षुर नामक बाणसे वृक्षपर बैठे हुए उस गीधका मस्तक वेगपूर्वक काट गिराया
แล้วปาณฑพอรชุนก็ใช้ศร ‘กษุระ’ อันคมกริบ ตัดศีรษะนกภาสที่เกาะอยู่บนต้นไม้นั้นอย่างรวดเร็ว ให้ร่วงลงมา
Verse 10
तस्मिन् कर्मणि संसिद्धे पर्यष्वजत पाण्डवम् । मेने च द्रुपदं संख्ये सानुबन्धं पराजितम्
ครั้นเมื่อกิจนั้นสำเร็จลุล่วงแล้ว อาจารย์ได้โอบกอดปาณฑพ (อรชุน) ด้วยความชื่นชมจากใจ และท่านก็แน่ใจว่าในสมรภูมิ พระเจ้าทรุปทะจักต้องพ่ายแพ้แก่อรชุน พร้อมด้วยหมู่ญาติและพันธมิตรทั้งปวง
Verse 11
कस्यचित् त्वथ कालस्य सशिष्योडज़्िरसां वर: । जगाम गड्डामभितो मज्जितुं भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ। तदनन्तर किसी समय आंगिरसवंशियोंमें उत्तम आचार्य द्रोण अपने शिष्योंके साथ गंगाजीमें स्नान करनेके लिये गये
โอ ผู้ประเสริฐแห่งวงศ์ภารตะ ครั้นล่วงไปชั่วกาลหนึ่ง โทรณาจารย์ ผู้เลิศในเชื้อสายอังคิรส ได้พาศิษย์ทั้งหลายไปยังแม่น้ำคงคาเพื่ออาบน้ำชำระกาย
Verse 12
अवगाढमथो द्रोणं सलिले सलिलेचर: । ग्राहो जग्राह बलवाञ्जड्घान्ते कालचोदित:,वहाँ जलमें गोता लगाते समय कालसे प्रेरित हो एक बलवान् जलजन्तु ग्राहने द्रोणाचार्यकी पिंडली पकड़ ली
เมื่อโทรณะดำลงสู่สายน้ำ สัตว์น้ำผู้มีกำลัง—จระเข้—ราวกับถูกกาลเวลาเร่งเร้า ได้งับจับที่หน้าแข้งของท่านไว้แน่น
Verse 13
स समर्थोडपि मोक्षाय शिष्यान् सर्वानचोदयत् | ग्राहं हत्वा मोक्षयध्वं मामिति त्वरयन्निव,वे अपनेको छुड़ानेमें समर्थ होते हुए भी मानो हड़बड़ाये हुए अपने सभी शिष्योंसे बोले --'इस ग्राहको मारकर मुझे बचाओ”
แม้ท่านจะสามารถหลุดพ้นได้ด้วยตนเอง แต่ก็ราวกับเร่งร้อน ได้กระตุ้นศิษย์ทั้งปวงว่า “จงฆ่าจระเข้นี้แล้วช่วยปลดปล่อยเราเถิด!”
Verse 14
तद्वाक्यसमकाल तु बीभत्सुर्निशितै: शरै: । अवार्य: पज्चभिग्रहं मग्नमम्भस्यताडयत्,उनके इस आदेशके साथ ही बीभत्सु (अर्जुन)-ने पाँच अमोघ एवं तीखे बाणोंद्वारा पानीमें डूबे हुए उस ग्राहपर प्रहार किया
ทันทีที่ถ้อยคำนั้นสิ้นเสียง บีภัตสุ (อรชุน) ก็ยิงศรคมกริบอันไม่พลาดเป้า ๕ ดอก เข้าใส่จระเข้ซึ่งจมอยู่ใต้สายน้ำ
Verse 15
इतरे त्वथ सम्मूढास्तत्र तत्र प्रपेदिरे । तंतु दृष्टवा क्रियोपेतं द्रोणोडमन्यत पाण्डवम्
ไวศัมปายนะกล่าวว่า— ส่วนเจ้าชายองค์อื่น ๆ นั้นยืนตะลึงงัน ต่างคนต่างค้างอยู่ ณ ที่ของตน. ครั้นท่านเห็นปาณฑพ (อรชุน) ลงมือกระทำการโดยฉับไวและได้ผล ท่านโทรณาจารย์จึงนับว่าเขาเป็นศิษย์ผู้เลิศเหนือศิษย์ทั้งปวง และในกาลนั้นก็ยินดีเป็นอย่างยิ่งต่อเขา.
Verse 16
विशिष्ट सर्वशिष्येभ्य: प्रीतिमांश्वाभवत् तदा | स पार्थबाणैर्बहुधा खण्डश: परिकल्पित:
ไวศัมปายนะกล่าวว่า— ในกาลนั้น โทรณาจารย์ทรงเห็นอรชุนเป็นผู้วิเศษยิ่งกว่าศิษย์ทั้งปวง และทรงเปี่ยมด้วยความรักใคร่และความยินดีต่อเขา. แล้วผู้เข้าทำร้ายนั้นก็ถูกศรของปารถะตัดเป็นชิ้น ๆ หลายส่วน.
Verse 17
ग्राह: पञ्चत्वमापेदे जड्घां त्यक्त्वा महात्मन: । अथाब्रवीन्महात्मानं भारद्वाजो महारथम्
ไวศัมปายนะกล่าวว่า— จระเข้ตัวนั้นปล่อยขาของมหาบุรุษแล้วถึงความตาย. ครั้นแล้ว โทรณะผู้เป็นโอรสแห่งภารทวาชะ ผู้เป็นมหารถี ได้กล่าวแก่มหาบุรุษมหารถีผู้นั้น (อรชุน).
Verse 18
गृहाणेदं महाबाहो विशिष्टमतिदुर्धरम् । अस्त्रं ब्रहद्मशिरो नाम सप्रयोगनिवर्तनम्
ไวศัมปายนะกล่าวว่า— “โอ้ผู้มีพาหาอันเกรียงไกร จงรับอาวุธนี้เถิด เป็นอาวุธอันพิเศษยิ่งและยากยิ่งจะทรงไว้. มีนามว่า ‘พรหมศิรัส’ และเราจักสอนแก่ท่านพร้อมทั้งวิธีใช้และวิธีถอนคืน (อุปสังหาร) โดยครบถ้วน.”
Verse 19
नच ते मानुषेष्वेतत् प्रयोक्तव्यं कथंचन । जगद् विनिर्दहेदेतदल्पतेजसि पातितम्
ไวศัมปายนะกล่าวว่า— “ท่านอย่าได้ใช้อาวุธนี้ต่อมนุษย์เป็นอันขาด ไม่ว่าในกรณีใด ๆ. หากปล่อยใส่ผู้มีเดช (เตชัส) น้อยแล้ว มันอาจเผาผลาญทั้งโลกไปพร้อมกับผู้นั้นได้.”
Verse 20
असामान्यमिदं तात लोकेष्वस्त्रं निगद्यते । तद् धारयेथा: प्रयत: शृणु चेदं वचो मम
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “ลูกเอ๋ย อาวุธนี้เลื่องลือในโลกทั้งหลายว่าเป็นสิ่งอัศจรรย์ยิ่งนัก เพราะฉะนั้นจงรับไว้ด้วยความสำรวมและวินัย แล้วจงฟังถ้อยคำของเรานี้ให้ถี่ถ้วน”
Verse 21
बाधेतामानुष: शत्रुर्यदि त्वां वीर कश्नन । तद्वधाय प्रयुञज्जीथास्तदस्त्रमिदमाहवे,“वीर! यदि कोई अमानव शत्रु तुम्हें युद्धमें पीड़ा देने लगे तो तुम उसका वध करनेके लिये इस अस्त्रका प्रयोग कर सकते हो”
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “โอ้วีรบุรุษ หากในสนามรบมีศัตรูที่มิใช่มนุษย์มารังควานเจ้า ก็จงใช้อาวุธนี้ในศึกเพื่อสังหารเขาเถิด”
Verse 22
तथेति सम्प्रतिश्रुत्य बीभत्सु: स कृताञज्जलि: । जग्राह परमास्त्रं तदाह चैन पुनर्गुरु: । भविता त्वत्समो नान्य: पुमॉल्लोके धनुर्धर:
บีภัตสุ (อรชุน) กล่าว “เป็นเช่นนั้น” แล้วปฏิญาณตามนั้น จากนั้นประนมมือด้วยความเคารพและรับอาวุธอันสูงสุดนั้นไว้ ครั้นแล้วอาจารย์กล่าวแก่เขาอีกว่า “ในโลกนี้จักไม่มีบุรุษผู้ใดเสมอเจ้าในฐานะผู้ทรงคันศร”
Verse 132
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि द्रोणग्राहमो क्षणे द्वात्रिशधिकशततमो<ध्याय:
ดังนี้ ในศรีมหาภารตะ อาทิปर्व ภายในสัมภวปर्व ตอนว่าด้วยเหตุแห่ง “การปลดเปลื้องจากการถูกท่านโทรณะยึดไว้” บทที่หนึ่งร้อยสามสิบสองได้สิ้นสุดลง
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to reconcile obedience to the king’s directive with the perception of injustice: Yudhiṣṭhira models compliance as a dharmic norm while implicitly leaving room for prudent self-protection when conditions are unsafe.
The chapter teaches that righteousness may require both principled restraint (respect for authority and elders) and practical wisdom (recognizing risk, reading indirect counsel, and preparing to navigate adversity without public escalation).
No explicit phalaśruti appears here; the meta-function is narrative and ethical—demonstrating how dharma operates under constraint and how counsel can be encoded to preserve safety within a politically charged environment.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.