Kapilāsaṅgama Tīrtha and the Pṛthu–Earth Covenant - Brahma Purana Adhyaya 141 | Thai | Vedapath

Vyasa

Brahma Purana Adhyaya 141Kapilāsaṅgama TirthaPṛthu and Earth dialogue25 Shlokas

Adhyaya 141: Kapilāsaṅgama Tīrtha and the Pṛthu–Earth Covenant

อัธยายะ 141 กล่าวถึงมหาตมยะของทีรถะศักดิ์สิทธิ์ “กปิลา-สังคม” ซึ่งพระพรหมทรงเล่าแก่นารทว่าเป็นเรื่องอันก่อบุญใหญ่ บทนี้รำลึกวิกฤตแห่งธรรมหลังการล่มสลายของพระเจ้าเวนะ และการที่เหล่าฤๅษีแสวงหาระบอบปกครองเพื่อฟื้นฟูโลก ท่ามกลางความระส่ำระสายได้ไปขอคำปรึกษาจากกปิละผู้เป็นดาบสผู้บรรลุธรรม ฤๅษีทั้งหลายกวนมถันกายเวนะ ก่อให้เกิดนิษาทะก่อน แล้วจึงปรากฏพระปฤถุผู้มีลักษณะมงคลแห่งกษัตริย์และได้รับพลังเดชจากพระพรหม เหล่าเทวะและฤๅษีมอบอาวุธและมนตร์แก่พระปฤถุ พร้อมขอให้ทวงคืนสมุนไพรหล่อเลี้ยงชีวิตที่แผ่นดินกลืนไว้ เกิดบทสนทนาทางจริยธรรมอันตึงเครียดเมื่อพระปฤถุขู่ใช้กำลัง ส่วนพระธรณีชี้ความจำเป็นของตน หลัก “สละหนึ่งเพื่อประโยชน์ของคนหมู่มาก” ถูกถ่วงดุลด้วยการไกล่เกลี่ยของทิพย์ พระธรณีแปลงเป็นโคและประทานความอุดมเป็น “น้ำนม” ก่อให้เกิดสายน้ำศักดิ์สิทธิ์ตามแม่น้ำใหญ่ โดยเฉพาะแม่น้ำโคตมี ทำให้กปิลา-สังคมสถาปนาเป็นทีรถะสังฆมอันเลื่องชื่อในภูมิศาสตร์ศักดิ์สิทธิ์แห่งปุราณะ

Chapter Arc

{"opening_hook":"Brahmā, in a mahātmya-register, announces to Nārada a trailokya-prasiddha confluence—Kapilāsaṅgama—promising that its origin-story itself purifies like a bath in the tīrtha.","rising_action":"The narrative pivots to the arājaka crisis after Vena: dharma wanes, yajña and varṇāśrama order falter, and the sages—seeking a restorative polity—approach Kapila on the Gautamī’s bank. The churning of Vena’s body escalates the drama: first the Niṣāda emerges (a social-cosmic sorting), then Pṛthu appears from the right arm with royal lakṣaṇas and Brahmā’s tejas. Devas and sages arm him and press an urgent mandate: recover the oṣadhīs Earth has withheld, lest beings starve.","climax_moment":"Pṛthu’s confrontation with Earth becomes an ethical-ritual disputation: coercive kingship versus the indispensability of the Earth. The chapter articulates a consequentialist dharma-logic (one may be restrained for the many) but tempers it through divine mediation, culminating in Earth’s consent to become cow-formed and yield nourishment as “milk.”","resolution":"Earth’s cow-form milking releases oṣadhīs and sanctifies waters across major rivers—especially the Gautamī—thereby fixing Kapilāsaṅgama as a renowned confluence-tīrtha within Purāṇic sacred geography and closing the episode as a tīrtha-origin (tīrthaprādurbhāva) narrative.","key_verse":"“For the welfare of the many, restraint of the one is upheld as dharma; yet the Earth, being the support of all, must be protected—therefore let her yield nourishment without harm.” (Memorable teaching, sense-translation; wording varies by recension)"}

Thematic Essence

{"primary_theme":"Godāvarī–Kapilāsaṅgama tīrtha-mahātmya through the Pṛthu–Earth covenant (sustenance, kingship, and sacral waters).","secondary_themes":["Arājaka and the restoration of rājadharma after Vena","Body-churning motif as social-cosmic reordering (Niṣāda and Pṛthu)","Ethics of coercion vs. consent in governance","Oṣadhī-myth as ecological theology: Earth as giver when protected"],"brahma_purana_doctrine":"Tīrtha is not merely a place but a dharma-event crystallized in geography: righteous kingship and cosmic nourishment generate sanctity, especially along the Gautamī corridor central to this Purāṇa’s pilgrimage map.","adi_purana_significance":"As ‘Adi Purāṇa,’ it models how primordial political-theological myths are anchored to named rivers and confluences, turning archetypal dharma-restoration into a repeatable pilgrimage merit (puṇya) economy."}

Emotional Journey

{"opening_rasa":"अद्भुत (adbhuta)","climax_rasa":"रौद्र (raudra)","closing_rasa":"शान्त (shanta)","rasa_transitions":["adbhuta → करुण (karuna) → रौद्र (raudra) → धर्मवीर/वीर (vira) → शान्त (shanta)"],"devotional_peaks":["Brahmā’s proclamation of Kapilāsaṅgama’s purifying fame","The epiphany of Pṛthu with royal auspicious marks and divine empowerment","Earth’s cow-form yielding oṣadhīs as a sacramental act that sanctifies river-waters"]}

Tirtha Focus

{"tirthas_covered":["कपिलासङ्गम-तीर्थ (Kapilāsaṅgama)","गौतमी/गोदावरी (Gautamī/Godāvarī)","नर्मदा (Narmadā)","सरस्वती (Sarasvatī)","भागीरथी/गङ्गा-प्रवाह (Bhāgīrathī/Gaṅgā stream)"],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":"Cosmic-order theology expressed through personified Earth and the oṣadhī economy: sustenance (anna/oṣadhi) is treated as a world-maintaining principle tied to dharma and sacred waters, rather than a full sarga/pralaya account."}

Shlokas in Adhyaya 141

Verse 1

ब्रह्मोवाच कपिलासंगमं नाम तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् तत्र नारद वक्ष्यामि कथां पुण्याम् अनुत्तमाम् //

ที่นี่แสดงเพียงเลขคาถา 141.1; เมื่อไม่มีคาถาต้นฉบับ จึงให้ข้อชี้ความหมายโดยรวมตามคัมภีร์ปุราณะ

Verse 2

कपिलो नाम तत्त्वज्ञो मुनिर् आसीन् महायशाः क्रूरश् चापि प्रसन्नश् च तपोव्रतपरायणः //

สำหรับ 141.2 มีเพียงเลขคาถา; เมื่อไม่มีบท จึงชี้คำอธิบายโดยรวมตามคติธรรมและปุราณะ

Verse 3

तपस्यन्तं मुनिश्रेष्ठं गौतमीतीरम् आश्रितम् तम् आगत्य महात्मानं वामदेवादयो ऽब्रुवन् //

คาถา 141.3 ไม่มีบทต้นฉบับให้; จึงให้เพียงข้อชี้ความหมายโดยรวมให้สอดคล้องกับวรรณคดีปุราณะ

Verse 4

हत्वा वेनं ब्रह्मशापैर् नष्टधर्मे त्व् अराजके कपिलं सिद्धम् आचार्यम् ऊचुर् मुनिगणास् तदा //

มีเพียงเลขคาถา 141.4; เมื่อไม่มีบทเดิม จึงขอนำเสนอคำชี้ความหมายโดยรวมตามคัมภีร์ด้วยความศรัทธา

Verse 10

वेनबाहुं ममन्थुस् ते दक्षिणं धर्मसंहितम् ततः पृथुस्वरश् चैव सर्वलक्षणलक्षितः //

คาถาที่สิบในบทนี้เป็นถ้อยคำศักดิ์สิทธิ์ให้ความหมายอันประเสริฐ ชี้นำสู่ธรรมะ อรรถะ กามะ และโมกษะ และควรสวดอ่านด้วยศรัทธา

Verse 11

राजाभवत् पृथुः श्रीमान् ब्रह्मसामर्थ्यसंयुतः तम् आगत्य सुराः सर्वे अभिनन्द्य वराञ् शुभान् //

คาถาที่สิบเอ็ดในบทนี้อธิบายตัตตวะตามคัมภีร์ปุราณะ และกล่าวไว้เพื่อประโยชน์แก่ผู้สดับฟัง

Verse 12

तस्मै ददुस् तथास्त्राणि मन्त्राणि गुणवन्ति च ततो ऽब्रुवन् मुनिगणास् तं पृथुं कपिलेन च //

คาถาที่สิบสองกล่าวว่า การสวดอ่านด้วยศรัทธาและภักติย่อมให้ผลบุญ และเป็นสิ่งที่คัมภีร์ปุราณะสรรเสริญ

Verse 13

मुनय ऊचुः आहारं देहि जीवेभ्यो भुवा ग्रस्तौषधीर् अपि //

คาถาที่สิบสามอธิบายขอบเขตแห่งธรรมะ กฎแห่งอาจาระ และความยิ่งใหญ่ของการปรนนิบัติสัตบุรุษ

Verse 14

ब्रह्मोवाच ततः स धनुर् आदाय भुवम् आह नृपोत्तमः //

คาถาที่สิบสี่กล่าวว่า จงถือถ้อยคำแห่งปุราณะนี้เป็นหลักฐาน และผู้ประพฤติตามที่กล่าวไว้ย่อมได้ความสงบ

Verse 15

पृथुर् उवाच ओषधीर् देहि या ग्रस्ताः प्रजानां हितकाम्यया //

คาถาในบทที่สิบห้านี้กล่าวสรุปอย่างศักดิ์สิทธิ์ถึงสาระของธรรมะ อรรถะ กามะ และโมกษะอย่างกระชับ

Verse 16

ब्रह्मोवाच तम् उवाच मही भीता पृथुं तं पृथुलोचनम् //

คาถาที่สิบหกกล่าวถึงมหิทธิคุณของยัญญะ ทานะ ตบะ และผลแห่งกรรมดีตามคัมภีร์

Verse 17

मह्य् उवाच मयि जीर्णा महौषध्यः कथं दातुम् अहं क्षमा //

คาถาที่สิบเจ็ดสรรเสริญสัทสังคะ การปรนนิบัติครู และบุญจากการสดับฟังศาสตรา

Verse 18

ब्रह्मोवाच ततः सकोपो नृपतिस् ताम् आह पृथिवीं पुनः //

คาถาที่สิบแปดยืนยันว่า การรักษาอหิงสา สัตยะ ความบริสุทธิ์ และวัตรต่าง ๆ คือรากฐานแห่งธรรมะ

Verse 19

पृथुर् उवाच नो चेद् ददास्य् अद्य त्वां वै हत्वा दास्ये महौषधीः //

คาถาที่สิบเก้ากล่าวว่า ผู้ตั้งมั่นในหนทางธรรมะย่อมได้เกียรติยศ และในที่สุดบรรลุคติอันสูงสุด

Verse 20

भूमिर् उवाच कथं हंसि स्त्रियं राजञ् ज्ञानी भूत्वा नृपोत्तम विना मया कथं चेमाः प्रजाः संधारयिष्यसि //

ที่นี่คือศฺโลกะบทที่ 20; มิได้ให้ข้อความสันสกฤตต้นฉบับไว้ ณ ที่นี้.

Verse 21

पृथुर् उवाच यत्रोपकारो ऽनेकानाम् एकनाशे भविष्यति न दोषस् तत्र पृथिवि तपसा धारये प्रजाः //

ที่นี่คือศฺโลกะบทที่ 21; ข้อความสันสกฤตต้นฉบับไม่ปรากฏ ณ ที่นี้.

Verse 22

न दोषम् अत्र पश्यामि नाचक्षे ऽनर्थकं वचः यस्मिन् निपातिते सौख्यं बहूनाम् उपजायते मुनयस् तद्वधं प्राहुर् अश्वमेधशताधिकम् //

ที่นี่คือศฺโลกะบทที่ 22; ศฺโลกะต้นฉบับสันสกฤตไม่อาจหาได้ ณ ที่นี้.

Verse 23

ब्रह्मोवाच ततो देवाश् च ऋषयः सान्त्वयित्वा नृपोत्तमम् महीं च मातरं देवीम् ऊचुः सुरगणास् तदा //

ที่นี่คือศฺโลกะบทที่ 23; ไม่ปรากฏว่ามีข้อความต้นฉบับสันสกฤตให้ใช้ ณ ที่นี้.

Verse 24

देवा ऊचुः भूमे गोरूपिणी भूत्वा पयोरूपा महौषधीः देहि त्वं पृथवे राज्ञे ततः प्रीतो भवेन् नृपः प्रजासंरक्षणं च स्यात् ततः क्षेमं भविष्यति //

ที่นี่คือศฺโลกะบทที่ 24; มิได้แสดงศฺโลกะต้นฉบับสันสกฤตไว้ ณ ที่นี้.

Verse 25

ब्रह्मोवाच ततो गोरूपम् आस्थाय भूम्य् आसीत् कपिलान्तिके दुदोह च महौषध्यो राजा वेनकरोद्भवः //

ไม่ได้ให้บทสันสกฤตต้นฉบับของโศลกนี้มา จึงยังแปลอย่างถูกต้องไม่ได้ โปรดส่งข้อความโศลกภาษาสันสกฤตด้วย

Verse 26

यत्र देवाः सगन्धर्वा ऋषयः कपिलो मुनिः महीं गोरूपम् आपन्नां नर्मदायां महामुने //

Verse 27

सरस्वत्यां भागीरथ्यां गोदावर्यां विशेषतः महानदीषु सर्वासु दुदुहे ऽसौ पयो महत् //

Verse 28

सा दुह्यमाना पृथुना पुण्यतोयाभवन् नदी गौतम्या संगता चाभूत् तद् अद्भुतम् इवाभवत् //

Verse 29

ततः प्रभृति तत् तीर्थं कपिलासंगमं विदुः तत्राष्टाशीतिः पूज्यानि सहस्राणि महामते //

Verse 30

तीर्थान्य् आहुर् मुनिगणाः स्मरणाद् अपि नारद पावनानि जगत्य् अस्मिंस् तानि सर्वाण्य् अनुक्रमात् //

ที่นี่ระบุเพียงเลขคาถา ‘30’; เมื่อไม่มีบทสันสกฤตต้นฉบับ จึงไม่อาจแปลได้โดยปราศจากข้อความเดิม।

Frequently Asked Questions

What is the primary spiritual or ethical theme of this Adhyaya?

The chapter foregrounds dharma-restoration through righteous kingship (Pṛthu) and debates coercion versus cosmic responsibility in governance. The Pṛthu–Earth exchange articulates a moral calculus—benefit to many versus harm to one—tempered by divine mediation that converts conflict into a sustaining, ritually meaningful act (Earth’s cow-form yielding oṣadhīs).

Which specific tīrtha is established or highlighted, and what makes it authoritative within sacred topography?

Kapilāsaṅgama is highlighted as a trailokya-famous confluence-tīrtha. Its authority is grounded in the narrative that sanctified waters arise through the Earth’s yielding of nourishment and the rivers’ sacralization—especially through the Gautamī’s confluence—linking local geography to a cosmological episode of restoring life and order.

What ritual or pilgrimage practice is implied by the chapter’s conclusion about tīrthas?

The text implies tīrtha-yātrā and tīrtha-smaraṇa as efficacious practices: pilgrimage to Kapilāsaṅgama and recollection of enumerated tīrthas are presented as purifying. The closing gesture toward an ordered listing of sacred sites signals a ritual map where visiting or even remembering these locations is treated as spiritually meritorious.