Adhyaya 69

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये देवयात्रोत्सवकथनं नाम अष्टषष्टितमो ऽध्यायः अर्चिकैर् इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः अथोनसप्ततितमो ऽध्यायः स्नानविधानं अग्निर् उवाच ब्रह्मन् शृणु प्रवक्षामि स्नपनोत्सवविस्तरं प्रासादस्याग्रतः कुम्भान्मण्डपे मण्डले न्यसेत्

ดังนี้ ในอัคนิปุราณะ อันอยู่ในมหาปุราณะดั้งเดิม บทที่หกสิบแปดชื่อ “ว่าด้วยเทศกาลแห่เสด็จของเทพ (เทวยาตราอุตสวะ)” จบลง (ในฉบับที่ทำเครื่องหมายมีบทอ่านต่างว่า “อรฺจิกैรฺ …”). บัดนี้เริ่มบทที่หกสิบเก้า “สฺนานวิธาน—กฎแห่งการอาบน้ำพิธีกรรม” อัคนิกล่าวว่า “โอ พราหมณ์ จงฟัง เราจักอธิบายพิธีสฺนปโนตสวะโดยพิสดาร ณ เบื้องหน้าปราสาท ในมณฑป พึงตั้งหม้อน้ำ (กุมภะ) บนมณฑลพิธี”

Verse 2

कुर्याद् ध्यानार्चनं होमं हरेरादौ च कर्मसु सहस्रं वा शतं वापि होमयेत् पूर्णया सह

เมื่อเริ่มพิธีกรรมทั้งหลาย พึงทำสมาธิ บูชา และประกอบโหมะถวายแด่หริ จะถวายอาหุติหนึ่งพันหรือหนึ่งร้อยก็ได้ และพึงปิดพิธีด้วยปูรฺณาหุติ (ปูรฺณา) ร่วมกัน

Verse 3

स्नानद्रव्याण्यथाहृत्य कलशांश्चापि विन्यसेत् अधिवास्य सूत्रकण्ठान् धारयेन्मण्डले घटान्

ต่อจากนั้นให้นำเครื่องสรงน้ำมาพร้อม และจัดวางกาลศะ/หม้อน้ำให้เป็นระเบียบ ครั้นทำพิธีอธิวาสะให้ศักดิ์สิทธิ์แล้ว พึงตั้งหม้อไว้ในมณฑลพิธี และผูกพวงด้าย/สายสิญจน์ไว้ที่คอหม้อ

Verse 4

चतुरस्रं पुरं कृत्वा रुद्रैस्तं प्रविभाज्येत् मध्येन तु चरुं स्थाप्य पार्श्वे पङ्क्तिं प्रमार्जयेत्

เมื่อจัดทำบริเวณพิธี (ปุระ) ให้เป็นรูปสี่เหลี่ยมแล้ว พึงแบ่งเป็นส่วนตามพระรุทระ จากนั้นตั้งเครื่องบูชาปรุงสุก (จรุ) ไว้กลาง และชำระพร้อมกำหนดแนวแถว/เส้นด้านข้างทั้งสองให้เรียบร้อย

Verse 5

शालिचूर्णादिनापूर्य पूर्वादिनवकेषु च कुम्भमुद्रां ततो बध्वा घटं तत्रानयेद् बुधः

เมื่อเติมแป้งข้าวสารเป็นต้นลงในทั้งเก้าตำแหน่งเริ่มจากทิศตะวันออกแล้ว ผู้รู้พึงทำกุมภมุทรา จากนั้นอัญเชิญหม้อพิธี (ฆฏะ/กะลศะ) มายังที่นั้น

Verse 6

पुण्डरीकाक्षमन्त्रेण दर्भांस्तांस्तु विसर्जयेत् अद्भिः पूर्णं सर्वरत्नयुतं मध्ये न्यसेद् घटं

ด้วยมนต์ปุณฑรีกากษะ พึงปล่อย/ส่งคืนหญ้าดัรภะเหล่านั้น แล้วตั้งหม้อพิธี (ฆฏะ/กะลศะ) ไว้กลาง ให้เต็มด้วยน้ำและประกอบด้วยรัตนะทั้งปวง

Verse 7

यवव्रीहितिलांश् चैव नीवरान् श्यामकान् क्रमात् कुलत्थमुद्गसिद्धार्थांस्तच्छुक्तानष्टदिक्षु च

และพึงจัดวางข้าวบาร์เลย์ ข้าวสาร และงา; ต่อด้วยข้าวป่า (นีวาระ) และลูกเดือย/ข้าวฟ่างศยามกะตามลำดับ; อีกทั้งถั่วม้ากรัม ถั่วเขียว และเมล็ดมัสตาร์ดขาว—พร้อมเปลือก—แจกไว้ในทิศทั้งแปด

Verse 8

ऐन्द्रे तु नवके मध्ये घृतपूर्णं घटं न्यसेत् पलाशाश्वत्थन्यग्रोधविल्वोदुम्बरशीर्षां

ในพิธีไอन्द्रะ ภายในนวกะส่วนกลาง พึงตั้งหม้อพิธี (ฆฏะ/กะลศะ) ที่เต็มด้วยเนยใส และประดับ/ปกคลุมด้วยยอดกิ่งของต้นปะลาศะ อัศวัตถะ นยโครธะ บิลวะ และอุทุมพร

Verse 9

जम्बूशमीकपित्थानां त्वक्कषायैर् घटाष्टकं आग्नेयनवके मध्ये मधुपूर्णं घटं न्यसेत्

ด้วยน้ำต้มจากเปลือกไม้ชัมพู ศมี และกปิตถะ ให้จัดเตรียมหม้อพิธีแปดใบ; ในกึ่งกลางผังเก้าหม้อแบบ ‘อัคนేయะ’ ให้ตั้งหม้อที่บรรจุน้ำผึ้งเต็มไว้

Verse 10

गोशृङ्गनश्वगङ्गागजेन्द्रदशनेषु च तीर्थक्षेत्रखलेष्वष्टौ मृत्तिकाः स्युर्घटाष्टके

สำหรับชุดหม้อพิธีแปดใบ (ฆฏาษฏกะ) ให้มีดินศักดิ์สิทธิ์แปดชนิด: จากเขาวัว จากม้า จากแม่น้ำคงคา จากงาช้างผู้เป็นใหญ่ และจากตีรถะ เขตศักดิ์สิทธิ์ และลานนวดข้าว—รวมเป็นแปด

Verse 11

प्रविभावयेदिति ख, ग, घ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः याम्ये तु नवके मध्ये तिलतैलघटं न्यसेत् नारङ्गमथ जम्बीरं खर्जूरं मृद्विकां क्रमात्

คำว่า ‘ปรวิภาวเยต’—เป็นบทอ่านตามฉบับคัมภีร์สามเล่มที่ทำเครื่องหมาย ขะ คะ ฆะ. ในผังเก้าส่วนทิศใต้ (ยามยะ) ให้ตั้งหม้อที่บรรจุน้ำมันงาไว้กลางผัง; แล้วตามลำดับให้ถวาย/วาง ส้ม นาวจัมพีระ อินทผลัม และลูกเกด

Verse 12

नारिकेलं न्यसेत् पूगं दाडिमं पनसं फलं नैरृते नवके मध्ये क्षीरपूर्णं घटं न्यसेत्

ให้วางมะพร้าว หมาก (ปูคะ) ทับทิม และผลขนุนเป็นเครื่องบูชา; และในผังเก้าส่วนทิศตะวันตกเฉียงใต้ (ไนฤตะ) ให้ตั้งหม้อที่บรรจุน้ำนมเต็มไว้ตรงกลาง

Verse 13

कुङ्कुमं नागपुष्पञ्च चम्पकं मालतीं क्रमात् मल्लिकामथ पुन्नागं करवीरं महोत्पलं

ตามลำดับคือ: กุงกุมะ (หญ้าฝรั่น), นาคปุษปะ, จัมปกะ, มาลตี; ต่อด้วย มัลลิกา, ปุนนาคะ, กรวีระ และมหาอุตปละ (บัวอุตปละใหญ่)

Verse 14

पुष्पाणि चाप्ये नवके मध्ये वै नारिकेलकम् नादयेमथ सामुद्रं सारसं कौपमेव च

ให้ถวายดอกไม้ด้วย และวางมะพร้าวไว้กลางการจัดวางเก้าประการ จากนั้นให้เป่าสังข์คือสังข์ทะเล สังข์สารถะ และสังข์เกาปะให้กังวาน

Verse 15

वर्षजं हिमतोयञ्च नैर्झरङ्गाङ्गमेव च उदकान्यथ वायव्ये नवके कदलीफलं

น้ำฝน น้ำจากหิมะละลาย น้ำพุ/ธารน้ำ และน้ำคงคา—เหล่านี้เป็นน้ำสำคัญ อีกทั้งในหมวดเก้าประการฝ่ายวายุ (วายวฺยะ) ได้กล่าวถึงผลกล้วย (กทฬี)

Verse 16

सहदेवीं कुमारीं च सिंहीं व्याघ्रीं तथामृतां विष्णुपर्णीं शतशिवां वचां दिव्यौषधीर्न्यसेत्

พึงวางสมุนไพรทิพย์คือ สหเทวี กุมารี(ว่านหางจระเข้) สิงหี พยาฆรี อมฤตา(คุฑูจี) วิษณุปัรณี ศตศิวา และวจะ (ว่านน้ำ)

Verse 17

पूर्वादौ सौम्यनवके मध्ये दधिघटं न्यसेत् पत्रमेलां त्वचं कुष्ठं बालकं चन्दनद्वयं

เริ่มจากทิศตะวันออก ในการจัดวางเก้าประการอันเป็นมงคล ให้ตั้งหม้อโยเกิร์ต/นมเปรี้ยวไว้กลาง แล้ววางใบกระวาน/ใบกระวานอินเดีย(ปัตร-เอลา) เปลือกอบเชย กุษฐะ บาลกะ และจันทน์สองชนิด

Verse 18

लतां कस्तूरिकां चैव कृष्णागुरुमनुक्रमात् सिद्धद्रव्याणि पूर्वादौ शान्तितोयमथैकतः

ตามลำดับให้ใช้เถาวัลย์(ลตา) ชะมดเช็ด(กัสตูริกา) และไม้กฤษณาดำ(กฤษณะ-อะคุรุ) จัดวางวัตถุอันสำเร็จผล (สิทธะ-ทรัพยะ) ตามลำดับเริ่มจากทิศตะวันออก แล้วจึงรวมเข้ากับน้ำเพื่อความสงบ (ศานติ-โตยะ)

Verse 19

चन्द्रतारं क्रमाच्छुक्लं गिरिसारं त्रपु न्यसेत् घनसारं तथा शीर्षं पूर्वादौ रत्नमेव च

พึงวางตามลำดับคือ เครื่องหมายสีขาว ‘จันทร์-ดาว’; แล้ววางสารแห่งภูเขา (วัตถุแร่) และดีบุก ต่อจากนั้นวางการบูรและทำเครื่องหมาย/เจิมที่ศีรษะ และในทิศตะวันออกเป็นต้นให้วางอัญมณีด้วย

Verse 20

घृतेनाभ्यर्ज्य चोद्वर्त्य स्नपयेन्मूलमन्त्रतः गन्धाद्यैः पूजयेद्वह्नौ हुत्वा पूर्णाहुतिं चरेत्

เมื่อชโลมด้วยเนยใสแล้วถูอย่างอ่อนโยน พึงทำพิธีสรงด้วยการสาธยายมูลมนตร์ จากนั้นบูชาไฟศักดิ์สิทธิ์ด้วยเครื่องหอมเป็นต้น แล้วถวายอาหุติและประกอบพิธีปูรณาหุติ (อาหุติเต็มบท) ให้จบสิ้น

Verse 21

बलिञ्च सर्वभूतेभ्यो भोजयेद्दत्तदक्षिणः देवैश् च मुनिभिर्भूपैर् देवं संस्थाप्य चेश्वराः

เมื่อถวายบะลีแก่สรรพสัตว์ทั้งปวง และมอบทักษิณาตามกำหนดแล้ว พึงเลี้ยงอาหารผู้มาร่วมพิธี จากนั้นสถาปนาเทพเจ้า แล้วผู้เป็นเจ้าพิธีจึงปิดพิธีร่วมกับเหล่าเทพ ฤๅษี และพระราชาทั้งหลายให้ครบถ้วน

Verse 22

घोषसारमिति ख, ग, घ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः देवैश् च मुनिभिः सार्धमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः दिव्यैश् च बलिभिर्धूपैर् देवमिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः बभूवुः स्थापित्वेत्थं स्नपनोत्सवकं चरेत् अष्टोत्तरसहस्रेण घटानां सर्वभाग् भवेत्

“โฆษะ-สาระ …” เป็นบทอ่านตามคัมภีร์ที่ทำเครื่องหมาย ข, ค, ฆ สามเล่ม; “พร้อมด้วยเหล่าเทพและฤๅษี …” เป็นบทอ่านตามคัมภีร์ที่ทำเครื่องหมาย ง หนึ่งเล่ม; “ด้วยบะลีและธูปอันเป็นทิพย์—แด่พระเทพ …” เป็นบทอ่านตามคัมภีร์ที่ทำเครื่องหมาย ฆ หนึ่งเล่ม ดังนี้เมื่อสถาปนาแล้ว พึงประกอบสฺนปโนตฺสวะ (มหกรรมสรง) และด้วยหม้อกาลศะหนึ่งพันแปด พิธีจึงครบถ้วนทุกส่วน

Verse 23

यज्ञावभृथस्नानेन पूर्णसंस्नापनं कृतम् गौरीलक्ष्मीविवाहादि चोत्सवं स्नानपूर्वकम्

ด้วยอวภฤถะ-สฺนาน (การสรงปิดยัญ) แห่งยัญ พิธีสรงชำระอย่างสมบูรณ์ย่อมสำเร็จ และเทศกาลต่าง ๆ เช่นพิธีอภิเษกสมรสของคาวรีและลักษมี เป็นต้น ก็พึงประกอบโดยมีการสรงเป็นกิจเบื้องต้น