Adhyaya 214: The Glory of Gokarṇa: Description of Nandikeśvara’s Boon and the Assembly of Deities on Mount Muñjavat
Gokarṇa-māhātmya: Nandikeśvara-varapradāna-varṇanaṃ (Muñjavat-śikhara-devasaṃgamaḥ)
Tīrtha-Māhātmya / Sacred Geography and Deity-Assembly Narrative
ఈ అధ్యాయంలో వరాహ–పృథివీ ఉపదేశప్రసంగంలో తీర్థమాహాత్మ్యం వర్ణించబడుతుంది. నంది/నందికేశ్వరుడు తేజోమయమైన శివసదృశ రూపంతో ప్రత్యక్షమై దేవతలను కలవరపెడతాడు; లోకపాలనలో విఘాతం కలుగుతుందేమో అని వారు భయపడతారు. విష్ణువు వారి ఆందోళన గ్రహించి నందిని సమీపిస్తాడు; నంది హరిదర్శనంతో తృప్తి చెంది, శివానుగ్రహంతో తాను పారిషదపదం పొందినట్లు చెబుతాడు. శివుడు ఎక్కడికి వెళ్లాడని అడిగితే, చెప్పలేనని అంటాడు; ఈశ్వరుని పూర్వ ఆజ్ఞ ప్రకారం హిమాలయాల్లో దూరమైన శ్లేష్మాతకవనం సూచించబడుతుంది, అది శ్లేష్మాతకనామ నాగునితో సంబంధించింది. తరువాత ముఞ్జవత శిఖరంపై దేవతలు, ఋషులు, నదులు, పర్వతాలు, అప్సరసలు, గంధర్వులు, నాగులు, కాలవిభాగాల వరకు సమవేసమై నందిని పూజించి, నిర్బాధ గమనం మరియు క్షేమాన్ని ఆశీర్వదించి, చివరికి శివాన్వేషణకు నిర్ణయిస్తారు।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 214
Verse 1
पुनर्गोकरणमाहात्म्यनन्दीकेश्वरवरप्रदानवर्णनम् ॥ ब्रह्मोवाच ॥ अन्तर्हितं ततस्तस्मिन्भवे वै भूतनायके ॥ बभूव दिव्यः स तदा नन्दी गणचमूपतिः ॥
మళ్లీ గోకర్ణమాహాత్మ్యంలో నందీకేశ్వరునికి వరప్రదాన వర్ణనం. బ్రహ్ముడు పలికెను— భూతనాయకుడు అంతర్హితుడైన తరువాత నంది దివ్యుడై గణచమూపతిగా అయ్యెను.
Verse 2
चतुर्भुजस्त्रिनयनो दिव्यसंस्थानसंस्थितः ॥ दिव्यवर्णवपुश्चारुर्दिव्यागुरुसमन्वितः ॥
అతడు చతుర్భుజుడు, త్రినయనుడు; అద్భుతమైన దివ్యాకృతిలో స్థితుడై, దివ్య కాంతివర్ణంతో శోభించే శరీరముతో, దివ్య అగరు సువాసనతో యుక్తుడై ఉన్నాడు.
Verse 3
त्रिशूली परिघी दण्डी पिनाकी मौञ्जमेखली ॥ शुशुभे तेजसा तत्र द्वितीय इव शङ्करः ॥
త్రిశూలం, పరిఘసమమైన గదా మరియు దండం ధరించి, పినాక ధనుస్సును మోసి, ముంజగడ్డి మేఖల కట్టుకొని, అతడు అక్కడ తేజస్సుతో ప్రకాశించాడు—రెండవ శంకరుడివలె.
Verse 4
आस्थितः पादमाकृष्य ह्याह्वयन्निव स द्विजः ॥ त्रिभिः क्रमैः क्रान्तुमनास्त्रिविक्रम इवोद्यतः ॥
ఆ ద్విజుడు పాదాన్ని వెనక్కి లాగి నిలిచి, సవాలు విసురుతున్నట్లుగా కనిపించాడు; మూడు అడుగులతో ముందుకు సాగాలని ఉత్సుకుడై—త్రివిక్రముడిలా సిద్ధమయ్యాడు.
Verse 5
तं दृष्ट्वा खेचराः सर्वा देवताः परिशङ्किताः ॥ आख्यातुं पुरुहूताय सम्भ्रान्ताः प्रययुर्दिवम् ॥
అతనిని చూసి ఆకాశచర దేవతలందరూ సందేహభీతులయ్యారు; కలవరంతో పురుహూతుడు (ఇంద్రుడు)కు తెలియజేయడానికి స్వర్గానికి వెళ్లారు.
Verse 6
अर्बुदो न्यर्बुदबलस्तथा चक्षुःश्रवादिपः ॥ विद्युज्जिह्वो द्विजेह्वेन्द्र शङ्खवर्च्चा महाद्युतिः ॥
అర్బుదుడు, న్యర్బుదబలుడు, అలాగే చక్షుఃశ్రవాదిపుడు; విద్యుజ్జిహ్వుడు, ద్విజేహ్వేంద్రుడు, మహాద్యుతి శంఖవర్చుడు—ఇవరు (వారిలో) పేర్కొనబడినవారు.
Verse 7
तेभ्यः श्रुत्वा सहस्राक्षः सर्वे चान्ये दिवौकसः ॥ विषादं परमं गत्वा चिन्तामापेदिरे भृशम् ॥
వారివలన విని సహస్రాక్షుడు (ఇంద్రుడు) మరియు ఇతర దివౌకసులందరూ పరమ విషాదంలో పడి, తీవ్రమైన చింతలో మునిగిపోయారు.
Verse 8
अयं कश्चिद्वरं लब्ध्वा ह्युमाकान्तान्महेश्वरात् ॥ अत्यूर्जितबलः श्रीमान्स्त्रैलोक्यं प्राप्स्यति ध्रुवम् ॥
ఈయన ఉమాకాంతుడైన మహేశ్వరుని నుండి వరం పొందినవాడై, అత్యంత బలవంతుడూ శ్రీమంతుడూ అయ్యాడు; నిశ్చయంగా త్రిలోకాన్ని పొందుతాడు.
Verse 9
यादृशोऽस्य महोत्साहस्तेजोबलसमन्वितः ॥ नूनमेष महासत्त्वो हरेत्स्थानं दिवौकसाम् ॥
ఇతని మహోత్సాహం, తేజస్సు మరియు బలం చూసినప్పుడు, నిశ్చయంగా ఈ మహాసత్త్వుడు స్వర్గవాసుల స్థానాన్ని ఆక్రమిస్తాడు.
Verse 10
यावच्चैवोजसा नाकमसौ चङ्क्रमते प्रभुः ॥ प्रसादयामो वरदं तावदेव महेश्वरम् ॥
ఆ ప్రభువు తన ఓజస్సుతో స్వర్గంలో సంచరిస్తున్నంతవరకు, మనం వరదుడైన మహేశ్వరుని ప్రసన్నం చేసుకుందాం.
Verse 11
विधाता भगवान्विष्णुः प्रभुस्त्रिभुवनेश्वरः ॥ अभ्यधावंस्ततः सोऽथ स हि जानाति हृद्गतम् ॥
అప్పుడు విధాత అయిన భగవాన్ విష్ణువు—ప్రభువు, త్రిభువనేశ్వరుడు—వద్దకు వారు పరుగెత్తి వెళ్లారు; ఎందుకంటే ఆయన హృదయంలోని విషయాన్ని తెలుసుకొనువాడు.
Verse 12
कृतेन तेन विबुधाः पश्यन्ति मुनयश्च तं ॥ ततः स भगवान्विष्णुः सहदेवः सधात्रिकः ॥
ఆ కార్యం సిద్ధమైనందున దేవతలూ మునులూ ఆయనను దర్శించారు; ఆపై భగవాన్ విష్ణువు దేవతలతో కూడి, ధాత్రితో సహా ముందుకు ప్రయాణించాడు.
Verse 13
जगाम तत्र यत्रासौ नन्दी तिष्ठति देववत् ॥ नन्द्युवाच ॥ सफलं जीवितं मेऽद्य सफलश्च परिश्रमः ॥
అతడు నంది దేవునివలె నిలిచిన చోటికి వెళ్లాడు. నంది అన్నాడు—ఈ రోజు నా జీవితం ఫలప్రదం, నా శ్రమ కూడా ఫలప్రదం.
Verse 14
यन्मे दृष्टः सुराध्यक्षः सर्वलोकगुरुर्हरिः ॥ पर्याप्तं तन्ममाद्येह कृतकृत्योऽस्मि तेन वै ॥
నేను హరిని దర్శించాను—దేవాధిపతి, సమస్త లోకాల గురువు—అదే ఈ రోజు ఇక్కడ నాకు చాలు; దానివల్లనే నేను కృతకృత్యుడనయ్యాను.
Verse 15
यच्च मे प्रभुरव्यग्रः प्रीतः पापहरो हरः ॥ विधाय पार्षदत्वं मे वरानिष्टान्ददौ शिवः ॥
మరియు నా ప్రభువు—అవ్యగ్రుడై, ప్రసన్నుడై—పాపహరుడైన హరుడు, నన్ను తన పార్షదుడిగా చేసి, శివుడు నాకు ఇష్టమైన వరాలను ప్రసాదించాడు.
Verse 16
परो मेऽनुग्रहः सोऽत्र पूतोऽस्मि खलु साम्प्रतम् ॥ यच्छोक्तं विधिना वाक्यं देवान्प्रति महात्मना ॥
ఇక్కడ నాపై అదే పరమ అనుగ్రహం జరిగింది; నిజంగా నేను ఇప్పుడు పవిత్రుడనయ్యాను. మరియు మహాత్ముడైన విధి (బ్రహ్మ) దేవుల పట్ల పలికిన వాక్యం—
Verse 17
मामुद्दिश्य हितं तथ्यं तथैव च न चान्यथा ॥ यन्मां देवर्षयः प्रीत्या समागत्य प्रियंवदाः ॥
—ఆ వాక్యం నన్ను ఉద్దేశించి హితకరమూ సత్యమూ; అలాగే, వేరేలా కాదు. మరియు దేవర్షులు ప్రేమతో, మధురంగా పలుకుతూ, సమాగమై నన్ను సమీపించారు—
Verse 18
तेनास्मि परमप्रीत आदृतः परमेṣ्ठिना ॥ देवा ऊचुः ॥ वयं तं वरदं देवं द्रक्ष्यामस्ते वरप्रदम् ॥
అందువల్ల నేను అత్యంత సంతోషించితిని; పరమేష్ఠి (బ్రహ్మ) చేత గౌరవింపబడితిని. దేవులు అన్నారు—నీకు వరమిచ్చే ఆ వరద దేవుని మేము దర్శించెదము।
Verse 19
तवैष तपसा तुष्टः स्वयं प्रत्यक्षताङ्गतः ॥ इत्युक्तवन्तस्ते देवाः पुनरूचुर्द्विजोत्तमम् ॥
నీ తపస్సుతో ఆయన తృప్తిచెందెను; స్వయంగా ప్రత్యక్షరూపమునకు వచ్చెను. ఇలా చెప్పి ఆ దేవులు మళ్లీ ద్విజోత్తముని ఉద్దేశించి పలికిరి।
Verse 20
न जाने कुत्र वा देवं कुत्रास्ते तद्गवेष्यताम् ॥ सनत्कुमार उवाच ॥ किमत्र नन्दिनं देवो येनासौ नोक्तवान्प्रभुम् ॥
దేవుడు ఎక్కడ ఉన్నాడో, ఎక్కడ నిలిచియున్నాడో నాకు తెలియదు; అది అన్వేషింపబడుగాక. సనత్కుమారుడు పలికెను—ఇక్కడ నందిన విషయములో ఏముంది, దాని వల్ల దేవుడు ప్రభువును చెప్పలేదు?
Verse 21
तन्मे कथय देवेश गुह्यं किं चास्ति शूलिनः ॥ ब्रह्मोवाच ॥ यदुक्तवान्महेशानो नाख्येयोऽस्मि पुरान्जनि ॥
కాబట్టి చెప్పుము, ఓ దేవేశా! శూలధారి (శివుడు) విషయములో ఏ గూఢ రహస్యముంది? బ్రహ్మ పలికెను—మహేశానుడు చెప్పినది—‘ఓ పురాంజని, నేను ప్రకటింపదగినవాడను కాను’—
Verse 22
किमुक्तवान्महादेवो नन्दिनं तच्छृणुष्व मे ॥ ईश्वर उवाच ॥ अस्ति कश्चित्समुद्देशः क्षितेः सिद्धोऽद्रिसङ्कटः
మహాదేవుడు నందినికి ఏమి చెప్పెనో అది నా నుండి వినుము. ఈశ్వరుడు పలికెను—భూమిపై ఒక ప్రత్యేక ప్రాంతముంది; అది సిద్ధమైనది, పర్వతసంకటముల మధ్య దుర్గమమైనది।
Verse 23
पारे हिमवतः पुण्ये तपोवनगणैर्युतः ॥ तत्र श्लेष्मातको नाम वसते पन्नगोत्तमः
పుణ్యమైన హిమవత్పర్వతానికి ఆవల, తపోవన సమూహాలతో నిండిన ఆ ప్రాంతంలో శ్లేష్మాతక అనే నాగశ్రేష్ఠుడు నివసిస్తున్నాడు।
Verse 24
सोऽनुग्राह्यो मयावश्यं तपसा दग्धकिल्बिषः ॥ तदभ्याशे च रुचिरं न चासौ वानराश्रयः
అతడు తప్పక నా అనుగ్రహానికి పాత్రుడు; తపస్సుతో అతని పాపాలు దగ్ధమయ్యాయి. అలాగే ఆ సమీపంలో ఒక రమణీయ స్థలం ఉంది, కాని అది వానరుల ఆశ్రయం కాదు।
Verse 25
तस्य नाम्ना च तत्स्थानं दिव्यं चिरतपोभृतम् ॥ श्लेष्मातकवनं नाम पुण्यशीलशिलोच्चयम्
అతని పేరుతోనే ఆ స్థలం—దివ్యమై, దీర్ఘ తపస్సును ధరించినదై—ప్రసిద్ధి పొందింది. అది ‘శ్లేష్మాతక వనం’ అని పిలువబడింది; పుణ్యశీల శిలల ఎత్తైన సమూహం.
Verse 26
मृगरूपेण चरता तत्र वै त्रिदशा मया ॥ द्रष्टव्याः सञ्जिघृतक्षन्तः खिन्नाश्चान्वेषणे मम
నేను అక్కడ మృగరూపంలో సంచరిస్తుండగా, త్రిదశ దేవతలను నిజంగా చూశాను—వారు సమీకృతులై కష్టాలను సహించి, నన్ను వెతుకుతూ అలసిపోయి ఉన్నారు।
Verse 27
नाख्यातव्यं त्वया तेषां देवताप्सरसामिदम् ॥ अनुगृह्य वरैस्तैश्च तत्रैवान्तरधी यत
ఈ విషయాన్ని ఆ దేవతలకూ అప్సరసలకూ నీవు వెల్లడించకూడదు. వారికి వరాలు ఇచ్చి అనుగ్రహించిన తరువాత అతడు అక్కడే అంతర్ధానమయ్యాడు।
Verse 28
विद्योतयन्दिशः सर्वास्त्रिदशैः परिवारितः ॥ बालकेन्दुनिभं दिव्यमर्चितं दिव्यबिन्दुभिः
సర్వ దిశలను ప్రకాశింపజేస్తూ, త్రిదశులచే పరివృతుడై, బాలచంద్రుని వంటి దివ్య స్వరూపం ప్రత్యక్షమైంది; అది దివ్య బిందువులతో అలంకృతమై అర్చితమైంది।
Verse 29
गणावृतश्च वरदो वरुणो यादसांपतिः ॥ वज्रस्फटिकचित्रेण विमाननातितेजसा
మరియు వరుణుడు—యాదసాంపతి (జలచరుల అధిపతి), వరదాత—తన గణాలతో పరివృతుడై, వజ్ర-స్ఫటిక చిత్రాలతో అలంకృతమైన అత్యంత తేజోవంతమైన విమానంలో వచ్చెను।
Verse 30
तप्तकाञ्चनवर्णेन रत्नचित्रेण भास्वता ॥ विमाननागतः शृङ्गे द्योतयन्बै धनाधिपः
మరియు ధనాధిపుడు (కుబేరుడు) తప్త కాంచన వర్ణంతో, రత్నచిత్రాలతో శోభించే ప్రకాశవంతమైన విమానంలో వచ్చి, శిఖరాన్ని ప్రకాశింపజేశాడు।
Verse 31
विमानशतकोटीभिरागतो यक्षराक्षसैः ॥ श्रीमद्भिर्बहुभिर्दिव्यैर्विमानैः सूर्यसन्निभैः
అతడు యక్ష-రాక్షసులతో కలిసి వచ్చెను; శతకోటి విమానాలతో—అనేక శ్రీమంతమైన దివ్య విమానాలు, సూర్యుని వంటి కాంతితో మెరిసేవి।
Verse 32
अधिष्ठितः सुकृतिभिः प्रायाद्वैवस्वतोपमः ॥ चन्द्रादित्यौ ग्रहाः सर्वे समग्रं त्वृक्षमण्डलम् ॥
పుణ్యవంతులచే సేవింపబడి, వైవస్వతుడు (యముడు) వంటి వాడై అతడు ప్రస్థానమయ్యెను। చంద్ర-ఆదిత్యులు, సమస్త గ్రహాలు మరియు సమగ్ర నక్షత్రమండలమూ కూడి/ప్రవర్తించెను।
Verse 33
विमानैरग्नितुल्याभैराजग्मुः खान्महीधरम् ॥ रुद्रास्त्वेकादशा याताः सूर्याः द्वादश चैव तु ॥
అగ్నితో సమానమైన తేజస్సు గల విమానాలలో వారు ఆకాశమార్గంగా ఆ పర్వతానికి వచ్చారు. ఏకాదశ రుద్రులు మరియు ద్వాదశ ఆదిత్యులు (సూర్యదేవతలు) కూడా చేరారు.
Verse 34
आगतावश्विनौ देवौ मौञ्जवन्तं महागिरिम् ॥ विश्वेदेवाश्च साध्याश्च गुरुश्च तपसान्वितः ॥
అశ్వినీదేవులు ఇద్దరూ మహాగిరి మౌంజవంతానికి వచ్చారు. విశ్వేదేవులు, సాధ్యులు మరియు తపోబలంతో యుక్తుడైన గురువు (బృహస్పతి) కూడా వచ్చాడు.
Verse 35
संचाद्यैरावतपथं सहसाभ्याययुर्द्रुतम् ॥ स्कन्दश्चैव विशाखश्च भगवांश्च विनायकः ॥
ఐరావతపథాన్ని దాటి వారు ఒక్కసారిగా వేగంగా సమీపించారు. స్కందుడు, విశాఖుడు మరియు భగవాన్ వినాయకుడు కూడా [అక్కడికి] వచ్చారు.
Verse 36
संप्राप्तस्तं गिरिवरं मयूरशतनादितम् ॥ नारदस्तुम्बुरुश्चैव विश्वावसुपरावसू ॥
వారు వందల నెమళ్ల కేకలతో మార్మోగుతున్న ఆ శ్రేష్ఠ పర్వతానికి చేరుకున్నారు. నారదుడు, తుంబురుడు, అలాగే విశ్వావసు మరియు పరావసు కూడా [వచ్చారు].
Verse 37
हाहाहूहूस्तथा चान्ये सर्वे गन्धर्वसत्तमाः ॥ वैहायसैर्यानवरैर्विविधैर्वासवाज्ञया ॥
హాహా, హూహూ మరియు ఇతర సర్వ శ్రేష్ఠ గంధర్వులు కూడా వాసవుడు (ఇంద్రుడు) ఆజ్ఞచే వివిధ ఉత్తమ వైహాయస యానాలలో [అక్కడికి] వచ్చారు.
Verse 38
गुह्यकाश्च महात्मानः सर्व एव समागताः ॥ गन्धकाली घृताची च बुद्धा गौरी तिलोत्तमा ॥
గుహ్యకులైన మహాత్ములు అందరూ సమాగమయ్యారు. గంధకాళీ, ఘృతాచీ, బుద్ధా, గౌరీ, తిలోత్తమా కూడా వచ్చారు.
Verse 39
सिन्धुश्च पुरुषश्चैव सरयूश्च महानदी ॥ ताम्रारुणा चारुभागा वितस्ता कौशिकी तथा ॥
సింధు, పురుష, మహానది సరయూ కూడా వచ్చాయి; అలాగే తామ్రారుణా, చారుభాగా, విటస్తా, కౌశికీ కూడా వచ్చాయి.
Verse 40
उर्वशी मेनका रम्भा पञ्चस्या च तथापरा ॥ एताश्चान्याश्च तच्छैलमाजग्मुर्देवयोषितः ॥
ఉర్వశీ, మేనకా, రంభా, పంచస్యా మరియు ఇతరులు—ఈ దేవయోషితులు ఆ పర్వతానికి వచ్చారు.
Verse 41
पुलस्त्योऽत्रिर्मरीचिश्च वसिष्ठो भृगुरेव च ॥ कश्यपः पुलहश्चापि विश्वामित्रोऽथ गौतमः ॥
పులస్త్య, అత్రి, మరీచి, వసిష్ఠ, భృగు; కశ్యప, పులహ; తదుపరి విశ్వామిత్రుడు, గౌతముడు కూడా సమాగమించారు.
Verse 42
भारद्वाजोऽग्निवेश्यश्च तथा वृद्धपराशरः ॥ मार्कण्डेयोऽङ्गिरा गर्गः संवर्त्तः क्रतुरेव च ॥
భారద్వాజుడు, అగ్నివేశ్యుడు, అలాగే వృద్ధ-పరాశరుడు; మార్కండేయుడు, అంగిరసుడు, గర్గుడు, సంవర్త్తుడు, క్రతువు కూడా (అక్కడ ఉన్నారు).
Verse 43
मरीचिर्जमदग्निश्च भार्गवश्च्यवनस्तथा ॥ नियोगान्मम विष्णोश्च शक्रस्य त्रिदिवस्पतेः ॥
మరీచి, జమదగ్ని, భార్గవుడు, చ్యవనుడును—వారు నా, విష్ణువు యొక్క, అలాగే త్రిదివాధిపతి శక్రుడు (ఇంద్రుడు) యొక్క నియోగముచే వచ్చిరి।
Verse 44
पुण्या सरस्वती कोका नर्मदा बाहुदा तथा ॥ शतद्रूश्च विपाशा च गण्डकी च सरिद्वरा ॥
పుణ్యా, సరస్వతి, కోకా, నర్మదా, అలాగే బాహుదా; మరియు శతద్రూ, విపాశా, గండకీ—ఈ శ్రేష్ఠ నదులు ఇక్కడ పేర్కొనబడినవి।
Verse 45
गोदावरी च वेणी च तापी च सरिदुत्तमा ॥ करतोया स शीता च तथा चीरवती नदी ॥
గోదావరి, వేణీ, తాపీ—ఈ ఉత్తమ నదులు; అలాగే కరతోయా, శీతా మరియు చీరవతీ నదియు ఇక్కడ పేర్కొనబడినవి।
Verse 46
नन्दा च परनन्दा च तथा चर्मण्वती नदी ॥ पर्णाशा दैविका चैव वितस्ता च तथापरा ॥
నందా, పరనందా, అలాగే చర్మణ్వతీ నది; పర్ణాశా, దైవికా, అలాగే విటస్తా మరియు మరొకటి కూడా ఇక్కడ లెక్కించబడినవి।
Verse 47
अन्यानि चापि मेदिन्यां तीर्थान्यायतनानि च ॥
ఇంకా భూమిపై ఇతర అనేక తీర్థములు మరియు ఆయతనములు (పవిత్ర ఆలయస్థానములు) కూడా ఉన్నాయి।
Verse 48
निजस्वरूपेणाजग्मुस्तत्र पुण्यान्यनेकशः ॥ उपागतानि चेन्द्रस्य नियोगादुत्तमं गिरिम् ॥
వారు తమ తమ స్వరూపాలతో అక్కడికి వచ్చారు; అనేక పుణ్య తత్త్వాలు/తీర్థరూపాలు కూడా విస్తారంగా వచ్చి, ఇంద్రుని నియోగముచే ఆ ఉత్తమ పర్వతాన్ని చేరాయి।
Verse 49
शैलोत्तमो महामेरुः कैलासो गन्धमादनः ॥ हिमवान्हेमकूटश्च निषधश्च महागिरिः ॥
పర్వతాలలో శ్రేష్ఠమైన మహామేరు, కైలాసము, గంధమాదనము, హిమవాన్, హేమకూటము, మరియు నిషధము—ఈ మహాపర్వతాలు (పేర్కొనబడ్డాయి)।
Verse 50
विन्ध्यो महेन्द्रः सह्यश्च मलयो दर्दुरस्तथा ॥ माल्यवांश्चित्रकूटश्च तथा द्रोणः शिलोच्चयः ॥
వింధ్య, మహేంద్ర, సహ్య, మలయ, అలాగే దార్దుర; మాల్యవాన్, చిత్రకూట, ఇంకా ద్రోణ మరియు శిలోచ్చయ (అని కూడా పేర్కొనబడ్డాయి)।
Verse 51
श्रीपर्वतो लतावेष्टः पारियात्रश्च शैलराट् ॥ आगताः सर्व एवैते शैलेन्द्राः काननौकसः ॥
శ్రీపర్వతము, లతావేష్టము, మరియు పర్వతరాజైన పారియాత్రము—ఈ అరణ్యవాసి శైలేంద్రులందరూ అక్కడికి వచ్చారు।
Verse 52
सर्वे यज्ञाः सर्वविद्या वेदाश्चत्वार एव च ॥ धर्मः सत्यं दमः स्वर्गः कपिलश्च महानृषिः
సర్వ యజ్ఞములు, సర్వ విద్యలు, నాలుగు వేదములు; ధర్మము, సత్యము, దమము (సంయమము) మరియు స్వర్గము; అలాగే మహర్షి కపిలుడు—ఇవన్నీ అక్కడ సమవేతమయ్యాయి।
Verse 53
वासुकिश्च महाभागश्चामृताशी भुजङ्गराट् ॥ ज्वलत्फणासहस्रेण अनन्तश्च धराधरः
అమృతభోజి అయిన మహాభాగ్యుడు సర్పరాజు వాసుకి, అలాగే సహస్ర జ్వలిత ఫణములతో భూమిని ధరించే అనంతుడు కూడా (అక్కడ) హాజరయ్యాడు।
Verse 54
फणीन्द्रो धृतराष्ट्रश्च किर्मीराङ्गश्च नागराट् ॥ अम्भोधरश्च स श्रीमान्नागराजो महाद्युतिः
ఫణీంద్రుడు, ధృతరాష్ట్రుడు, కిర్మీరాంగుడు—ఈ సర్పరాజులు; అలాగే శ్రీమంతుడు, మహాద్యుతి గల నాగరాజు అంభోధరుడూ (అక్కడ) హాజరయ్యాడు।
Verse 55
फणाशतधरो रूपी भूरिशृङ्ग इवाचलः ॥ अरिमेजयसंयुक्तः प्रज्ञावान् भुजगेश्वरः
నూరు ఫణములు ధరించిన రూపవంతుడు—అనేక శిఖరాల పర్వతంలా; ‘అరిమేజయ’తో సంయుక్తుడు, ప్రజ్ఞావంతుడైన భుజగేశ్వరుడు (అక్కడ) హాజరయ్యాడు।
Verse 56
विनतो नागराजश्च कम्बलाश्वतरौ तथा ॥ भुजगाधिपतिर्वीर एलापत्रस्तथैव च
వినత అనే నాగరాజు, అలాగే కంబలుడు మరియు అశ్వతరుడు; ఇంకా వీరుడైన భుజగాధిపతి ఏలాపత్రుడూ (అక్కడ) హాజరయ్యాడు।
Verse 57
उरगानामधिपती कर्कोटकधनञ्जयौ ॥ एवमाद्याः समायाता भुजगेन्द्रा महाबलाः
ఉరగాల అధిపతులు కర్కోటకుడు మరియు ధనంజయుడు; ఈ విధంగా మొదలైన అనేక మహాబల భుజగేంద్రులు (అక్కడ) సమాగమించారు।
Verse 58
अहोरात्र तथा पक्षाः मासाः संवत्सरास्तथा ॥ द्यौर्मेदिनी दिशश्चैव विदिशश्च समागताः
పగలు-రాత్రి, పక్షాలు, నెలలు, సంవత్సరాలు; ఆకాశం, భూమి; దిక్కులు మరియు ఉపదిక్కులు—అన్నీ సమవేతమయ్యాయి.
Verse 59
तस्मिन्देवसमाजे तु रम्ये शैलेन्द्रमूर्द्धनि ॥ पुष्पाणि मुमुचुस्तत्र तरवो ह्यनिलार्दिताः
ఆ మనోహర దేవసమాజంలో, పర్వతరాజు శిఖరంపై, గాలికి కదిలిన వృక్షాలు అక్కడ పుష్పాలను జారవిడిచాయి.
Verse 60
प्रगीताः देवगन्धर्वाः प्रनृत्ताप्सरसां गणाः ॥ पक्षिणः संप्रहृष्टाश्च कूजन्ति मधुरं तदा
దివ్య గంధర్వులు గానం చేశారు; అప్సరాగణాలు నర్తించాయి; పక్షులు కూడా ఆనందంతో అప్పుడే మధురంగా కూశాయి.
Verse 61
पुण्यगन्धाः सुखस्पर्शास्तत्र वान्ति च वायवः ॥ एवमागत्य ते सर्वे देवा विष्णुपुरोगमाः
అక్కడ పుణ్యసుగంధం, సుఖస్పర్శం కలిగిన గాలులు వీచాయి. ఇలా విష్ణువు ముందుండగా ఆ దేవతలందరూ అక్కడికి వచ్చారు.
Verse 62
ततश्चैवागतैर्देवैर्यक्षैः सिद्धैश्च सर्वशः॥ आपूर्यत गिरेः शृङ्गे वेला काले यथोदधेः॥
తర్వాత అన్ని దిక్కుల నుంచి వచ్చిన దేవులు, యక్షులు, సిద్ధులు వల్ల పర్వతశిఖరం నిండిపోయింది—ఎలా అంటే అలల సమయములో సముద్రం నిండినట్లుగా.
Verse 63
श्रिया ज्वलन्तं ददृशुर्नन्दिनं पुरतः स्थितम्॥ स च तानागतान्द्रष्ट्वा गन्धर्वाप्सरसां गणान्॥
వారు శ్రీతో ప్రకాశిస్తూ తమ ముందర నిలిచిన నందిని చూశారు. అతడూ వచ్చిన గంధర్వ-అప్సరసల గణాలను చూసి.
Verse 64
सम्भ्रान्तः सहसा तेभ्यो नमस्कर्तुं प्रचक्रमे॥ नमस्कृत्य च तान्सर्वान् स्वागतानभिभाष्य च॥
అకస్మాత్తుగా భక్తి-గౌరవంతో అతడు వారికి నమస్కరించుట ప్రారంభించాడు. అందరికీ నమస్కరించి, స్వాగత వాక్యాలు పలికాడు.
Verse 65
सिद्धचारणसङ्घाश्च विद्याश्चाप्सरसाङ्गणाः॥ सत्कृतं देवदेवेन गणास्तमभिपूजयन्॥
సిద్ధ-చారణుల సంఘాలు, విద్యాగణాలు, అప్సరసల సమూహాలు—దేవదేవునిచే సత్కరింపబడిన తరువాత—అతనిని కూడా భక్తితో పూజించారు.
Verse 66
अर्घ्यपाद्यादिभिः शीघ्रमासनैश्च न्यमन्त्रयत्॥ प्रणिधानेन तस्यार्थं श्रुत्वा तत्प्रतिपूजयेत्॥
అతడు అర్ఘ్య-పాద్యాదులతోను, ఆసనాలతోను త్వరగా వారిని ఆహ్వానించాడు. అతిథి రాక ఉద్దేశ్యాన్ని శ్రద్ధగా విని, దానికి తగినట్లుగా ప్రతిపూజ చేయవలెను.
Verse 67
आदित्या वसवो रुद्रा मरुतश्चाश्विनावपि॥ साध्या विश्वे सगन्धर्वा गुह्यकाश्च प्रपूजयेत्॥
ఆదిత్యులు, వసువులు, రుద్రులు, మరుతులు, అశ్వినీదేవతలు; సాధ్యులు, విశ్వేదేవులు గంధర్వులతో కూడి, గుహ్యకులను కూడా విధిగా పూజించవలెను.
Verse 68
विश्वावसुर्हाहाहू तथा नारदतुम्बुरू॥ चित्रसेनादयः सर्वे गन्धर्वास्तमपूजयन्॥
విశ్వావసు, హాహాహూ, అలాగే నారదుడు, తుంబురుడు—చిత్రసేన మొదలైన సమస్త గంధర్వులు—ఆయనను భక్తితో పూజించారు.
Verse 69
तं वासुकिप्रभृतयः पन्नगेन्द्रा महौजसः॥ सौम्यमभ्यर्चयन्ति स्म दृष्ट्वा नन्दीश्वरं तथा॥
అప్పుడు వాసుకి మొదలైన మహాతేజస్సు గల నాగరాజులు కూడా నందీశ్వరుని దర్శించి ఆ సౌమ్యమైన (మంగళకరమైన) ప్రభువును పూజించారు.
Verse 70
यक्षविद्याधराश्चैव ग्रहाः सागरपर्वताः॥ सिद्धा ब्रह्मर्षयश्चैव गङ्गाद्याः सरितस्तथा॥
యక్షులు, విద్యాధరులు, గ్రహదేవతలు, సముద్రాలు మరియు పర్వతాలు; సిద్ధులు, బ్రహ్మర్షులు; అలాగే గంగా మొదలైన నదులూ (అక్కడ ఉన్నారు).
Verse 71
आशिषः प्रददुस्तस्य सर्व एव मुदान्विताः॥ देवा ऊचुः॥ स सुप्रीतोऽस्तु ते देवः सदा पशुपतिर्मुने॥
అందరూ ఆనందంతో అతనికి ఆశీర్వాదాలు ప్రసాదించారు. దేవతలు అన్నారు—“ఓ మునీ, నీ దేవుడు పశుపతి ఎల్లప్పుడూ నీపై అత్యంత ప్రసన్నుడై ఉండుగాక.”
Verse 72
सर्वत्र चाप्रतिहता गतिश्चास्तु तवानघ ॥ भवनदेवैस्तु वा न स्यादत ऊर्ध्वं द्विजोत्तम ॥
“ఓ నిర్దోషీ, నీ గతి ఎక్కడైనా అప్రతిహతంగా ఉండుగాక. ఓ ద్విజోత్తమా, ఇకపై దేవతల నుండికూడా నీకు ఎలాంటి ప్రతిబంధకము కలుగకూడదు.”
Verse 73
इत्युक्तस्त्रिदशैर्नन्दी पुनस्तान्प्रत्युवाच ह ॥ नन्दीकेश्वर उवाच ॥ यद्भवद्भिः प्रियं सर्वैः प्रीतिमद्भिः सुरोत्तमैः ॥
దేవతలు ఇలా అనగా నంది మళ్లీ వారితో పలికెను. నందీకేశ్వరుడు అన్నాడు—హే ప్రీతిమంతులైన దేవోత్తములారా, మీ అందరికీ ప్రియమైనది ఏమిటో చెప్పండి.
Verse 74
आशिषाऽनुगृहीतोऽस्मि नियोज्योऽहं सदा हि वः ॥ ब्रूत यूयं किमस्माभिः कर्तव्यं भवतामिह ॥
మీ ఆశీర్వాదంతో నేను అనుగ్రహింపబడ్డాను; నేను ఎల్లప్పుడూ మీ సేవకు నియోజ్యుడను. చెప్పండి—ఇక్కడ మీ కోసం నేను ఏమి చేయవలెను?
Verse 75
आज्ञापयध्यमाज्ञप्तस्तस्माद्विबुधसत्तमाः ॥ तस्य तद्वचनं श्रुत्वा शक्रः प्रोवाच तं तदा ॥
కాబట్టి, హే విబుధసత్తములారా, నాకు ఆజ్ఞాపించండి; నేను ఆజ్ఞాపితుడను. అతని మాటలు విని అప్పుడు శక్రుడు (ఇంద్రుడు) అతనితో పలికెను.
Verse 76
शक्र उवाच ॥ कुत्रासौ प्रस्थितो भद्र कुत्र वा स गतोऽपि वा ॥ पश्यामो विप्र तं सर्वे देवानामधिपं विभुम् ॥
శక్రుడు అన్నాడు—హే భద్రా, ఆయన ఎక్కడికి ప్రయాణమయ్యాడు? లేదా ఎక్కడికి వెళ్లాడు? హే విప్రా, మేమందరం దేవాధిపతియైన ఆ విభువును దర్శించదలచాము.
Verse 77
स्थाणुमुग्रं शिवं देवं शर्वमेव स्वयं मुने ॥ यदि जानासि भगवान् ईश्वरो यत्र तिष्ठति ॥
హే మునీ, ఆయనే స్థాణువు, ఉగ్రుడు, శివదేవుడు, స్వయంగా శర్వుడు—భగవాన్ ఈశ్వరుడు ఎక్కడ నివసిస్తున్నాడో నీకు తెలిసి ఉంటే (చెప్పు).
Verse 78
तत्स्थानं नः समाख्याहि महर्षे शीघ्रमेव हि ॥ तच्छ्रुत्वा वचनं धीमदीरितं वज्रपाणिना ॥
ఓ మహర్షీ, ఆ స్థానాన్ని మాకు త్వరగా చెప్పుము. వజ్రపాణి ఇంద్రుడు జ్ఞానపూర్వకంగా పలికిన ఆ వచనాన్ని విని…
Verse 79
प्रत्युवाच ततः शक्रं नन्दी पशुपतिं स्मरन् ॥ नन्दीकेश्वर उवाच ॥ श्रोतुमर्हसि देवेन्द्र यथातत्त्वं दिवस्पते ॥
అప్పుడు పశుపతిని స్మరించుచు నంది శక్రునికి ప్రత్యుత్తరం ఇచ్చెను. నందీకేశ్వరుడు పలికెను—ఓ దేవేంద్రా, ఓ దివస్పతే, యథాతత్త్వంగా వినుట నీకు యోగ్యం.
Verse 80
अस्मिङ्गिरौ मुञ्जवति स्थाणुरभ्यर्च्चतो मया ॥ प्रीतोऽसौ मां वरैर्दिव्यैरनुगृह्य हरः प्रभुः ॥ प्रीतो विनिर्गत इतस्तं विज्ञातुं बिभेम्यहम् ॥ यद्याज्ञापयसे देवं चाहं त्वच्छासने स्थितः ॥
ఈ ముఞ్జవత పర్వతమున నేను స్థాణువును ఆరాధించితిని. ప్రసన్నుడైన ప్రభు హరుడు దివ్య వరములతో నన్ను అనుగ్రహించెను; కాని ఆయన ప్రసన్నుడై ఇక్కడినుండి వెళ్లిన తరువాత, ఆయన ఎక్కడికి వెళ్లెనో తెలుసుకొనుటకు నేను భయపడితిని. ఓ దేవా, మీరు ఆజ్ఞాపిస్తే నేను మీ శాసనమున నిలిచియున్నాను.
Verse 81
एवमुक्त्वा तु ते तत्र मया सह सुरोत्तमाः ॥ गिरेर्मौञ्जवतः शृङ्गमाजग्मुर्देवनिर्मितम् ॥
ఇట్లు చెప్పి, ఆ ఉత్తమ దేవతలు నాతో కలిసి అక్కడ నుండి దేవనిర్మితమని చెప్పబడే మౌంజవత గిరి శిఖరమునకు వెళ్లిరి.
Verse 82
कुत्र द्रक्ष्यामहे देवं भगवन्तं कपालिनम्॥ नन्द्युवाच॥ अनुगृह्य तु मां देवस्तत्रैवादर्शनं गतः॥
“భగవంతుడైన కపాలిన దేవుని దర్శనం ఎక్కడ పొందుదుము?” నంది అన్నాడు—“నన్ను అనుగ్రహించి దేవుడు అదే స్థలమునుండి అదృశ్యమయ్యెను.”
Verse 83
कामगं रथमारुह्य महेन्द्रः समरुद्गणः॥ आयातः शैलपृष्ठान्तमोजसा पूरयन्निव॥
కామగామి రథమును అధిరోహించి మహేంద్రుడు (ఇంద్రుడు) మరుద్గణములతో కలిసి శైలశిఖరాంతమునకు వచ్చెను; తన ఓజస్సుతో ఆ ప్రాంతమంతటిని నింపుచున్నట్లు అనిపించెను।
Verse 84
अनिलश्चानलश्चैव धर्मः सत्यो ध्रुवोऽपरः॥ देवर्षयश्च सिद्धाश्च यक्षा विद्याधरास्तथा॥
అనిలుడు (వాయువు) మరియు అనలుడు (అగ్ని) కూడ; ధర్ముడు, సత్యుడు, ధ్రువుడు; అలాగే దేవర్షులు, సిద్ధులు, యక్షులు మరియు విద్యాధరులు—అందరూ అక్కడ ఉన్నారు।
Verse 85
सिन्धुश्च पुरुषश्चैव प्रभासः सोम एव च॥ लोहितश्चाययुस्तत्र गङ्गासागर एव च॥
సింధువు మరియు పురుషుడు కూడ; ప్రభాసుడు, సోముడు కూడ; అక్కడ లోహితుడు, ఆయుసు ఉన్నారు, అలాగే గంగాసాగరమూ (ఉపస్థితమై) ఉంది।
Verse 86
ख्यातस्त्रिभुवने धीमान्नहुषोऽनिमिषेश्वरः॥ विरोचनसुतः सत्यः स्फुटोमणिशतैश्चितः॥
త్రిభువనమందు ఖ్యాతిగాంచిన ధీమంతుడైన నహుషుడు—అనిమిషుల (దేవుల) ఈశ్వరుడు—అక్కడ ఉన్నాడు; అలాగే విరోచనసుతుడైన సత్యుడు, ప్రకాశవంతుడై, వందల మణులతో అలంకృతుడై ఉన్నాడు।
Verse 87
स हि तान्दैवराजेन सार्द्धमन्यैश्च दैवतैः॥ मूर्ध्ना प्रणम्य चरणौ प्राञ्जलिः प्रयतात्मवान्॥
అతడు దేవరాజు (ఇంద్రుడు) మరియు ఇతర దేవతలతో కలిసి (శివుని) పాదయుగ్మమునకు శిరస్సు వంచి ప్రణమించి, అంజలి బట్టి నిలిచెను—సంయతాత్ముడై, ఏకాగ్రచిత్తుడై।
Verse 88
निरामयोऽमृतीभूतश्चरिष्यति विभुः सुखी॥ लोकेषु सप्तसु विभो त्र्यम्बकेन सहाच्युत॥
రోగరహితుడై అమృతస్వరూపుడై ఆ విభువు సుఖంగా ఏడు లోకాలలో సంచరిస్తాడు—హే సర్వవ్యాపి అచ్యుతా—త్ర్యంబకుడు (శివుడు)తో కలిసి।
Verse 89
मार्गयामो हि यत्नेन भगवन्तं तु वासव॥
హే వాసవా (ఇంద్రా), మనము యత్నంతో భగవంతుని అన్వేషిద్దాం।
Frequently Asked Questions
The narrative frames cosmic stability as dependent on regulated power and transparent social conduct: even a divinely empowered figure (Nandikeśvara) is publicly honored, blessed with ‘unhindered movement,’ and integrated into a wider assembly rather than becoming a destabilizing rival. Sacred landscapes (mountains, rivers, groves) function as institutional spaces where order is reaffirmed through hospitality, praise, and collective decision-making.
No explicit tithi, lunar-month, or seasonal observance is prescribed in the received passage. The only temporal structuring is symbolic and cosmological: personified time-units (ahorātra, pakṣa, māsa, saṃvatsara) are said to ‘arrive’ at the assembly, signaling a totalizing, pan-temporal sanctification rather than a calendrical ritual rule.
Environmental balance is encoded through sacred geography: rivers, mountains, and groves are not mere settings but active participants in maintaining dhārmic order. The convocation at Muñjavat, including waterways (e.g., Sarasvatī, Narmadā, Godāvarī) and ranges (e.g., Himavat, Vindhya), models an integrated terrestrial network where honoring loci of water and highland ecology supports stability across ‘seven worlds’ (lokeṣu saptasu) in the text’s cosmology.
The chapter references major Vedic-Purāṇic sage lineages and cultural authorities as attendees: Pulastya, Atri, Marīci, Vasiṣṭha, Bhṛgu, Kaśyapa, Pulaha, Viśvāmitra, Gautama, Bhāradvāja, Vṛddha-Parāśara, Mārkaṇḍeya, Aṅgiras, Garga, Saṃvartta, Kratu, Jamadagni, and Cyavana. It also names nāga lineages and leaders (e.g., Vāsuki, Ananta, Karkoṭaka, Dhanaṃjaya), indicating a broad mythic ‘administrative’ ecology of beings tied to place.