Adhyaya 18: The Origin of Fire and the Liturgical Names of Agni

Verse 1

प्रजापाल उवाच । कथमग्नेः समुत्पत्तिरश्विनोर्वा महामुने । गौर्याः गणपतेर्वापि नागानां वा गुहस्य च ॥ १८.१ ॥

ప్రజాపాలుడు పలికెను—ఓ మహామునీ, అగ్ని ఎలా ఉద్భవించాడు? అశ్వినిదేవతలు ఎలా? అలాగే గౌరీ నుండి గణపతి, నాగులు మరియు గుహుడు (కార్తికేయుడు) ఎలా పుట్టిరి?

Verse 2

आदित्यचन्द्रमातॄणां दुर्गायाः वा दिशां तथा । धनदस्य च विष्णोर्वा धर्मस्य परमेष्ठिनः ॥ १८.२ ॥

ఆదిత్యుడు, చంద్రుడు, మాతృదేవతలు, దుర్గ; అలాగే దిక్కులు; మరియు ధనదుడు (కుబేరుడు) గాని, విష్ణువు, ధర్ముడు, పరమేష్ఠి (బ్రహ్మ) గాని—ఈ దేవతల విషయముగా।

Verse 3

शम्भोर्वापि पितॄणां च तथा चन्द्रमसो मुने । शरीरदेवता ह्येताः कथं मूर्त्तित्वमागताः ॥ १८.३ ॥

ఓ మునీ! శంభువు, పితృదేవతలు, అలాగే చంద్రుడు—ఇవన్నీ శరీరసంబంధ దేవతలే; అయితే వీరు ఎలా మూర్తిమత్వాన్ని పొందారు?

Verse 4

किं च तासां मुने भोज्यं का वा संज्ञा तिथिश्च का । यस्याम् यष्टास्त्वमी पुंसां फलं यच्छन्त्यनामयम् । एतन्मे सरहस्यं तु मुने त्वं वक्तुमर्हसि ॥ १८.४ ॥

మరియు, ఓ మునీ! వాటికి తగిన భోజ్యార్పణ ఏమిటి? వాటి సంజ్ఞ ఏమిటి, తిథి ఏది? ఏ తిథిలో ప్రజలు వీటిని యజిస్తే అవి నిరామయమైన ఫలాన్ని ప్రసాదిస్తాయి? ఈ విషయాన్ని రహస్యంతో కూడి మీరు నాకు వివరించవలెను।

Verse 5

महातपा उवाच । योगसाध्यः स्वरूपेण आत्मा नारायणात्मकः । सर्वज्ञः क्रीडतस्तस्य भोगेच्छा चात्मनात्मनि । क्षोभितेऽभून्महाभूते एतच्छब्दं तदद्भुतम् ॥ १८.५ ॥

మహాతపా అన్నారు—యోగసాధ్యమైన ఆత్మ స్వరూపతః నారాయణాత్మకమే. సర్వజ్ఞుడైనప్పటికీ క్రీడించుచుండగా ఆత్మలోనే ఆత్మపట్ల భోగేచ్ఛ ఉద్భవించింది. మహాభూతం క్షోభించగా ఆ అద్భుతమైన ‘ఏతచ్’ అనే శబ్దం జన్మించింది।

Verse 6

तमप्यप्रीतिमत्तोयं विकारं समरोचयत् । विकुर्वतस्तस्य तदा महानग्निः समुत्थितः । कोटिज्वालापरीवारः शब्दवान् दहनात्मकः ॥ १८.६ ॥

ఆ నీరు కూడా అసంతృప్తితో మార్పును అంగీకరించింది. అప్పుడు ఆయన వికారం చేయుచుండగా ఒక మహాగ్ని ఉద్భవించింది—కోటికోట్ల జ్వాలలతో పరివృతమై, నాదముతో, దహనస్వభావముతో।

Verse 7

असावप्यतितेजस्वी विकारं समरोचयत् । विकुर्वतो बभौ वह्नेर्वायुः परमदारुणः । तस्मादपि विकारस्थादाकाशं समपद्यत ॥ १८.७ ॥

ఆ అత్యంత తేజస్సుగల తత్త్వమూ వికారం ప్రదర్శించింది. అగ్ని వికృతమగునప్పుడు పరమ దారుణమైన వాయువు ఉద్భవించింది; ఆ వికారస్థితి నుండే ఆకాశము జన్మించింది.

Verse 8

तच्छब्दलक्षणं व्योम स च वायुः प्रतापवान् । तच्च तेजोऽम्भसा युक्तं श्लिष्टमन्योन्यतस्तदा ॥ १८.८ ॥

అప్పుడు శబ్దలక్షణముగల వ్యోమము (ఆకాశము) ఉద్భవించింది; ప్రతాపవంతమైన వాయువూ ఉద్భవించాడు. ఆ సమయంలో జలంతో యుక్తమైన తేజస్సు (అగ్ని) దానితో పరస్పరం సంయుక్తమైంది.

Verse 9

तेजसा शोषितं तोयं वायुना उग्रगामिना । बाधितेन तथा व्योम्ना मार्गे दत्ते तु तत्क्षणात् ॥ १८.९ ॥

తేజస్సుతో శోషింపబడిన జలము, ఉగ్రగామి వాయువుచే నడిపింపబడి, అలాగే వ్యోమము (ఆకాశము) చేత ఒత్తిడిపడి, ఆ క్షణమే తన మార్గమునకు నియమింపబడింది.

Verse 10

पिण्डीभूतं तथा सर्वं काठिन्यं समपद्यत । सेयं पृथ्वी महाभाग तेषां वृद्धतरा अभवत् ॥ १८.१० ॥

ఈ విధంగా సమస్తమూ పిండీభూతమై కాఠిన్యాన్ని పొందింది. ఓ మహాభాగా! ఈ భూమియే వాటికన్నా అధికంగా విస్తరించింది (వృద్ధతరమైంది).

Verse 11

चतुर्णां योगकाठिन्यादेकैकगुणवृद्धितः । पृथ्वी पञ्चगुणा ज्ञेया तेऽप्येतस्यां व्यवस्थिताः ॥ १८.११ ॥

నాలుగు (తత్త్వాల) సంయోగముచే కలిగిన కాఠిన్యము వలన, అలాగే ప్రతి ఒక్కటిలో ఒక్కొక్క గుణము పెరుగుట వలన, భూమి పంచగుణములదని తెలుసుకోవాలి; ఆ గుణములన్నీ దీనిలోనే స్థితమై ఉన్నాయి.

Verse 12

स च काठिन्यकं कुर्वन् ब्रह्माण्डं समपद्यत । तस्मिन् नारायणो देवश्चतुर्मूर्तिश्चतुर्भुजः ॥ १८.१२ ॥

అతడు ఘనత్వం (కాఠిన్యం) కలిగించుచూ బ్రహ్మాండముగా—ఆ మహా అండముగా—మారెను. దానిలో దేవనారాయణుడు చతుర్మూర్తి, చతుర్భుజుడై విరాజిల్లెను.

Verse 13

प्राजापत्येन रूपेण सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः । चिन्तयन् नाधिगच्छेत सृष्टिं लोकपितामहः ॥ १८.१३ ॥

ప్రజాపతి రూపం ధరించి నానావిధ ప్రజలను సృష్టించదలచిన లోకపితామహుడు (బ్రహ్మ) ఆలోచించినప్పటికీ సృష్టి మార్గాన్ని పొందలేకపోయెను.

Verse 14

ततोऽस्य सुमहान् कोपो जज्ञे परमदारुणः । तस्मात् कोपात् सहस्रार्चिरुत्तस्थौ दहनात्मकः ॥ १८.१४ ॥

అప్పుడు అతనిలో అత్యంత మహత్తరమైన, పరమ భయంకరమైన కోపము జన్మించెను. ఆ కోపమునుండి సహస్ర జ్వాలలతో, దహన స్వభావముతో అగ్నితుల్య తేజస్సు ఉద్భవించి పైకి లేచెను.

Verse 15

स तं दिधक्षुर्ब्रह्माणं ब्रह्मणोक्तस्तदा नृप । हव्यं कव्यं वहस्वेति ततोऽसौ हव्यवाहनः ॥ १८.१५ ॥

ఓ నృపా! అతడు బ్రహ్మను దహించదలచెను; అప్పుడు బ్రహ్మ అతనితో—“దేవులకు హవ్యమును, పితృలకు కవ్యమును వహించుము” అని పలికెను. అందువలన అతడు ‘హవ్యవాహనుడు’ అయ్యెను.

Verse 16

ब्रह्माणं क्षुधितः प्रायात् किं करोमि प्रसादि माम् । स ब्रह्मा प्रत्युवाचाथ त्रिधा तृप्तिमवाप्स्यसि ॥ १८.१६ ॥

అతడు ఆకలితో బాధపడుచూ బ్రహ్ముని సమీపించి—“నేను ఏమి చేయుదును? నాపై ప్రసన్నుడవగుము” అని అన్నాడు. అప్పుడు బ్రహ్ముడు ప్రత్యుత్తరమిచ్చెను—“నీవు మూడు విధములుగా తృప్తిని పొందుదువు.”

Verse 17

दत्तासु दक्षिणास्वादौ तृप्तिर्भूत्वा यतोऽमरान् । नयसे दक्षिणाभागं दक्षिणाग्निस्ततोऽभवत् ॥ १८.१७ ॥

మొదట దక్షిణా ఇచ్చినప్పుడు అమర దేవతలు తృప్తి పొందారు. నీవు ‘దక్షిణా-భాగం’ను నడిపించుచున్నావు గనుక, అందువల్ల ‘దక్షిణాగ్ని’ ఏర్పడింది.

Verse 18

आ समन्ताद्धुतं किञ्चिद् यत् त्रिलोके विभावसो । तद् वहस्व सुरार्थाय ततस्त्वं हव्यवाहनः ॥ १८.१८ ॥

హే విభావసు (అగ్ని), మూడు లోకాలలో అన్ని దిక్కుల నుండీ సమర్పించబడిన ఏ ఆహుతినైనా దేవతల హితార్థం మోసికొనిపో; అందువల్ల నీవు ‘హవ్యవాహనుడు’.

Verse 19

गृहं शरीरमित्युक्तं तत्पतिस्त्वं यतोऽधुना । अतो वै गार्हपत्यस्त्वं भव सर्वगतो विभो ॥ १८.१९ ॥

‘శరీరమే గృహం’ అని చెప్పబడింది; ఇప్పుడు నీవే దాని అధిపతి. కాబట్టి హే సర్వవ్యాపి విభో, నీవు గార్హపత్య అగ్నిగా అవు.

Verse 20

विश्वान् नरान् हुतो येन नयसे सद्गतिं प्रभो । अतो वैश्वानरो नाम तव वाक्यं भविष्यति ॥ १८.२० ॥

హే ప్రభూ, నీలో ఆహుతి సమర్పించినప్పుడు నీవు సమస్త మనుష్యులను సద్గతికి నడిపించుచున్నావు; అందువల్ల ‘వైశ్వానర’ అనే నామం నీకు స్థిరపడుతుంది.

Verse 21

द्रविणं बलमित्युक्तं धनं च द्रविणं यतः । ददाति तद् भवानेव द्रविणोदास्ततोऽभवत् ॥ १८.२१ ॥

‘ద్రవిణం’ అనగా ‘బలం’ అని చెప్పబడింది; ధనమూ అందుకే ‘ద్రవిణం’ అని పిలువబడుతుంది. అయితే దానిని ప్రసాదించేది నీవే; అందువల్ల అతడు ‘ద్రవిణోదాసుడు’ (ధనాసక్తి లేనివాడు) అయ్యాడు.

Verse 22

तनुं पास्यतनुं पासि येन त्वं सर्वदा विभो । ततस्तनूनपान्नाम तव वत्स भविष्यति ॥ १८.२२ ॥

హే విభో, మీరు దేహాన్ని మరియు దేహధారిత్వాన్ని సదా రక్షిస్తారు; మీరు సర్వవ్యాపక ప్రభువు. అందువల్ల మీ కుమారుడు ‘తనూనపాత్’ అనే నామంతో ప్రసిద్ధి పొందును.

Verse 23

भवान् जातानि वै वेद अजातानि च येन वै । अतस्ते नाम भवतु जातवेदा इति प्रभो ॥ १८.२३ ॥

హే ప్రభో, మీరు జన్మించినదానిని మరియు అజన్మమైనదానిని రెండింటినీ యథార్థంగా తెలుసుకొనుచున్నారు. అందువల్ల మీ నామం ‘జాతవేదా’ అగుగాక.

Verse 24

नाराः सामान्यतः पुंसो विशेषेण द्विजातयः । ते शंसन्ति यतस्त्वां तु नाराशंसस्ततो भव ॥ १८.२४ ॥

సాధారణ ప్రజలు, ప్రత్యేకంగా ద్విజులు, మిమ్మల్ని స్తుతిస్తారు; అందువల్ల వారి ప్రశంసచేత మీరు ‘నారాశంస’ అని ప్రసిద్ధి పొందుదురు.

Verse 25

अगस् तिरोभवेन्नित्यं निःशब्दो निश्चयात्मकः । अगस्त्वं सर्वगत्वाच्च तेनाग्निस्त्वं भविष्यसि ॥ १८.२५ ॥

‘అగస్’ అనగా నిత్యం అంతర్హితమై ఉండేది, నిశ్శబ్దమై, నిశ్చయస్వరూపమై ఉన్నది అని చెప్పబడుతుంది. సర్వవ్యాప్తి వల్ల మీరు ‘అగస్త్’ భావాన్ని పొందినవారు; అందుచేత మీరు ‘అగ్ని’గా ప్రసిద్ధి చెందుదురు.

Verse 26

ध्मा प्रपूरणशब्दो य इध्मा नाम प्रकीर्त्यते । पूरितस्यागतिर्येन तेनैध्मस्त्वं भविष्यसि ॥ १८.२६ ॥

‘ధ్మా’ అనేది ‘నింపుట’ అనే అర్థాన్ని తెలిపే శబ్దం; అదే ‘ఇధ్మా’ అనే నామంతో ప్రకటించబడుతుంది. నింపబడినదాని ఆగమనం/ప్రాప్తి మీ ద్వారా జరుగుతుంది; అందువల్ల మీరు ‘ఇధ్మ’గా ప్రసిద్ధి చెందుదురు.

Verse 27

याज्यान्येतानि नामानि तव पुत्र महामखे । यजन्तस्त्वां नराः कामैस्तर्पयिष्यन्त्यसंशयम् ॥ १८.२७ ॥

ఓ పుత్రా, మహాయజ్ఞకర్తా! ఇవి నీ నామములు యజ్ఞమందు ఆహ్వానించదగినవి. నిన్ను ఆరాధించే మనుష్యులు తమ ఇష్టకామ్యములచేత నిన్ను నిశ్చయంగా తర్పింపజేస్తారు.