Adhyaya 31

Verse 1

शोनक उवाच । हत्वा तं तारकं संख्ये कुमारेण महात्मना । किं कृतं सुमहद्विप्र तत्सर्वं वक्तुमर्हसि

శౌనకుడు పలికెను—హే విప్రా! మహాత్ముడైన కుమారుడు యుద్ధంలో ఆ తారకుని సంహరించిన తరువాత ఏ మహత్తర కార్యాలు జరిగాయి? అవన్నీ మీరు చెప్పవలసినవి।

Verse 2

कुमारो ह्यपरः शंभुर्येन सर्वमिदं ततम् । तपसा तोषितः शंभुर्ददाति परमं पदम्

కుమారుడు శంభువుని మరొక స్వరూపమే; ఆయనచేత ఈ సమస్త జగత్తు వ్యాపించబడింది. తపస్సుతో తృప్తుడైన శంభువు భక్తునికి పరమపదాన్ని ప్రసాదిస్తాడు.

Verse 3

कुमारो दर्शनात्सद्यः सफलो हि नृणां सदा । ये पापिनो ह्यधर्म्मिष्ठाः श्वपचा अपि लोमश । दर्शनाद्धूतपापास्ते भवंत्येव न संशयः

కుమారుని దర్శనమాత్రంతోనే మనుష్యులకు వెంటనే ఫలసిద్ధి కలుగుతుంది. పాపులు, అధర్మనిష్ఠులు—శ్వపచులైనప్పటికీ, ఓ లోమశా—ఆ దర్శనంతో పాపాలు తొలగిపోతాయి; సందేహం లేదు.

Verse 4

शौनकस्य वचः श्रुत्वा उवाच चरितं तदा । व्यास शिष्यो महाप्रज्ञः कुमारस्य महात्मनः

శౌనకుని మాటలు విని, అప్పుడు వ్యాసుని మహాప్రజ్ఞ శిష్యుడు మహాత్మ కుమారుని పవిత్ర చరిత్రను వర్ణించుట ప్రారంభించాడు.

Verse 5

लोमश उवाच । ह्ताव तं तारकं संख्ये देवानामजयं ततः । अवध्यं च द्विजश्रेष्ठाः कुमारो जयमाप्तवान्

లోమశుడు అన్నాడు—దేవతలకు అజేయుడూ అవధ్యుడూ అయిన ఆ తారకుని యుద్ధంలో సంహరించి, ఓ ద్విజశ్రేష్ఠులారా, కుమారుడు విజయాన్ని పొందాడు.

Verse 6

महिमा हि कुमारस्य सर्वशास्त्रेषु कथ्यते । वेदैश्च स्वागमैश्चापि पुराणैश्च तथैव च

కుమారుని మహిమ సమస్త శాస్త్రాలలో ప్రకటించబడింది—వేదాలలో, (శైవ) ఆగమాలలో, అలాగే పురాణాలలో కూడా.

Verse 7

तथोपनिषदैश्चैव मीमांसाद्वितयेन तु । एवंभूतः कुमारोयमशक्यो वर्णितुं द्विजाः

ఉపనిషత్తులలోను, రెండు మీమాంసలలోను ఇదే విధంగా చెప్పబడింది. ఓ ద్విజులారా, ఈ కుమారుని సంపూర్ణంగా వర్ణించడం అసాధ్యం.

Verse 8

यो हि दर्शनमात्रेण पुनाति सकलं जगत् । त्रातारं भुवनस्यास्य निशम्य पितृराट्स्वयम्

కేవలం దర్శనమాత్రంతోనే సమస్త జగత్తును పవిత్రం చేసే వాడెవడో—ఆయన ఈ భువనానికి త్రాత అని విని పితృరాట్ (యముడు) స్వయంగా కదిలాడు.

Verse 9

ब्रह्माणं च पुरस्कृत्य विष्णुं चैव सवासवम् । स ययौ त्वरितेनैव शंकरं लोकशंकरम् । तृष्टाव प्रयतो भूत्वा दक्षिणाशापतिः स्वयम्

బ్రహ్మను ముందుంచి, విష్ణువును మరియు వాసవుడు (ఇంద్రుడు)ను తోడుగా తీసుకొని, అతడు లోకహితకరుడైన శంకరుని వద్దకు వేగంగా వెళ్లాడు. ఆపై భక్తితో నిండిన దక్షిణాశాపతి (యముడు) స్వయంగా ఆయనను స్తుతించాడు.

Verse 10

नमो भर्गाय देवाय देवानां पतये नमः । मृत्युंजयाय रुद्राय ईशानाय कपर्द्दिने

భర్గస్వరూపుడైన దేవునికి నమస్కారం, దేవతల అధిపతికి నమస్కారం. మృత్యుంజయుడైన రుద్రునికి, ఈశానునికి, కపర్దినికి (జటాధారికి) నమస్కారం.

Verse 11

नीलकंठाय शर्वाय व्योमावयवरूपिणे । कालाय कालनाथाय कालरूपाय वै नमः

నీలకంఠుడైన శర్వునికి నమస్కారం, వ్యోమవిస్తారమే అవయవరూపంగా ఉన్నవాడికి నమస్కారం. కాలానికి, కాలనాథునికి, కాలస్వరూపునికి నమస్కారం.

Verse 12

यमेन स्तूयमानो हि उवाच प्रभुरीश्वरः । किमर्थमागतोऽसि त्वं तत्सर्वं कथयस्व नः

యముడు స్తుతించగా ప్రభువైన ఈశ్వరుడు పలికెను— “ఏ ప్రయోజనంతో వచ్చితివి? ఆ సంగతినంతా మాకు చెప్పుము।”

Verse 13

यम उवाच । श्रूयतां देवदेवेश वाक्य वाक्यविशारद । तपसा परमेणैव तुष्टिं प्राप्तोसि शंकर

యముడు అన్నాడు— “హే దేవదేవేశా, వాక్యనిపుణా! పరమ తపస్సుతో, హే శంకరా, నీవు పరమ తృప్తిని పొందితివి।”

Verse 14

कर्मणा परमेणैव ब्रह्मा लोकपितामहः । तुष्टिमेति न संदेहो वराणां हि सदा प्रभुः

పరమ కర్మముచే (ధర్మానుష్ఠానముచే) లోకపితామహుడైన బ్రహ్మ తృప్తిని పొందును—సందేహమే లేదు; ప్రభువు సదా వరప్రదుడు।

Verse 15

तथा विष्णुर्हि भगवान्वेदवेद्यः सनातनः । यज्ञैरनेकैः संतुष्ट उपवासव्रतैस्तथा

అలాగే సనాతనుడూ, వేదములచే జ్ఞేయుడైన భగవాన్ విష్ణువు అనేక యజ్ఞములచే, అలాగే ఉపవాస-వ్రతాచారములచే ప్రసన్నుడగును।

Verse 16

ददाति केवलं भावं येन कैवल्यमाप्नुयुः । नराः सर्वे मम मतं नान्यता हि वचो मम

ఆయన ఆ ఏకాగ్ర భావమునే అనుగ్రహించును; దానివలన జనులు కైవల్యమును పొందుదురు. అందరు నా మతమును స్వీకరించుడి—నా వాక్యమునకు వేరే అర్థము లేదు।

Verse 17

ददाति तुष्टो वै भोगं तथा स्वर्गादिसंपदः । सूर्यो नमस्ययाऽरोग्यं ददातीह न चान्यथा

ఆయన తృప్తుడైతే భోగములను, స్వర్గాది సంపదలను ప్రసాదిస్తాడు. సూర్యుని నమస్కరించి పూజిస్తే ఇహలోకంలోనే ఆరోగ్యాన్ని ఇస్తాడు—ఇతరథా కాదు.

Verse 18

गणेशो हि महादेव अर्घ्यपाद्यादिचंदनैः । मंत्रावृत्त्या तथा शंभो निर्विघ्नं च करिष्यति

ఓ మహాదేవా! గణేశునికి అర్ఘ్య, పాద్య, చందనాది సమర్పించి మంత్రజపం చేస్తే, ఓ శంభో, ఆయన కార్యాన్ని నిర్విఘ్నంగా చేస్తాడు.

Verse 19

तथान्ये लोकपाः सर्वे यथाशक्त्या फलप्रदाः । यज्ञाध्ययनदानाद्यैः परितुष्टाश्च शंकर

అలాగే ఇతర లోకపాలకులందరూ తమ శక్తి మేరకు ఫలితాలను ఇస్తారు; ఓ శంకరా, యజ్ఞం, వేదాధ్యయనం, దానం మొదలైన వాటితో వారు సంతుష్టులవుతారు.

Verse 20

महदाश्चर्य संभूतं सर्वेषां प्राणिनामिह । कृतं च तव पुत्रेण स्वर्गद्वारमपावृताम्

ఇక్కడ సమస్త ప్రాణులకు మహా ఆశ్చర్యం కలిగింది; ఓ దేవేశా! మీ కుమారుడు స్వర్గద్వారాన్ని తెరిచాడు.

Verse 21

दर्शनाच्च कुमारस्य सर्वे स्वर्गैकसो नराः । पापिनोऽपि महादेव जाता नास्त्यत्र संशयः

కుమారుని దర్శనమాత్రంతోనే అందరు మనుష్యులు ఒక్కసారిగా స్వర్గానికి చేరుతారు; ఓ మహాదేవా, పాపులుకూడా అట్లే అవుతారు—ఇందులో సందేహం లేదు.

Verse 22

मया किं क्रियतां देव कार्याकार्यव्यवस्थितौ । ये सत्यशीलाः शांताश्च वदान्या निरवग्रहाः

హే దేవా! కార్యమూ అకార్యమూ నిర్ణయించుటలో నేను ఏమి చేయవలెను? ఎందుకంటే ఇక్కడ సత్యశీలులు, శాంతులు, దానశీలులు, నిరవగ్రహులు (వివాదరహితులు) ఉన్నారు।

Verse 23

जितेंद्रिया अलुब्धाश्च कामरागविवर्जिताः । याज्ञिका धर्मनिष्ठाश्च वेदवेदांगपारगाः

వారు జితేంద్రియులు, లోభరహితులు, కామ-రాగవివర్జితులు; యజ్ఞకర్తలు, ధర్మనిష్ఠులు, వేద-వేదాంగాలలో పారంగతులు।

Verse 24

यां गतिं यांति वै शंभो सर्वे सुकृतिनोपि हि । तां गतिं दर्शनात्सर्वे श्वपचा अधमा अपि

హే శంభో! సుకృతులు అందరూ పొందే గతి ఏదో, అదే గతి కేవలం దర్శనమాత్రంతో అందరికీ లభిస్తుంది—శ్వపచులు, అధములు కూడాను।

Verse 25

कुमारस्य च देवेश महदाश्चर्यकर्मणः । कार्त्तिक्यां कृत्तिकायोगसहितायां शिवस्य च

హే దేవేశా! కుమారుని కార్యాలు పరమ ఆశ్చర్యకరమైనవి—ప్రత్యేకించి కార్త్తిక మాసంలో కృత్తికా-యోగం అనే పవిత్ర సంయోగం ఉన్నప్పుడు, అలాగే శివసంబంధ విషయాలలో కూడా।

Verse 26

शिवस्य तनयं दृष्ट्वा ते यांति स्वकुलैः सह । कोटिभिर्बहुभिश्चैव मत्स्थानं परिमुच्य वै

శివుని తనయుని దర్శించిన వెంటనే వారు తమ కుల-కుటుంబాలతో కలిసి—అనేక కోట్లుగా—నా స్థానం (యమలోకం) పూర్తిగా విడిచి వెళ్లిపోతారు।

Verse 27

कुमारदर्शनात्सर्वे श्वपचा अपि यांति वै । सद्गतिं त्वरितेनैव किं क्रियेत मयाधुना

కుమారుని దర్శనమాత్రంతోనే అందరూ—శ్వపచులైనప్పటికీ—త్వరగా సద్గతిని పొందుతారు. అప్పుడు ఇప్పుడు నేను ఏమి చేయాలి?

Verse 28

यमस्य वचनं श्रुत्वा शंकरो वाक्यमब्रवीत्

యముని వచనాన్ని విని శంకరుడు ప్రత్యుత్తరంగా పలికాడు.

Verse 29

शंकर उवाच । येषां त्वंतगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम् । विशुद्धभावो भो धर्म्म तेषां मनसि वर्त्तते

శంకరుడు పలికెను—హే ధర్మ (యమా), పుణ్యకర్మలు చేసిన జనుల పాపం అంతమైపోయినప్పుడు, వారి మనస్సులో విశుద్ధ భావం నిలిచివుంటుంది.

Verse 30

सत्तीर्थगमनायैव दर्शनार्थं सतामिह । वांछा च महती तेषां जायते पूर्वकारिता

వారిలో సజ్జనుల దర్శనార్థం, సత్తీర్థాలకు గమనార్థం—పూర్వకృత కర్మఫలంగా—మహత్తరమైన ఆకాంక్ష జనిస్తుంది.

Verse 31

बहूनां जन्मनामंते मयि भावोऽनुवर्त्तते । प्राणिनां सर्वभावेन जन्माभ्यासेनभो यम

హే యమా, అనేక జన్మల అంత్యంలో ప్రాణులలో జన్మజన్మల అభ్యాసబలంతో, అంతర్భావాల శక్తితో, నాపై భక్తిభావం నిరంతరం కొనసాగుతుంది.

Verse 32

तस्मात्सुकृतिनः सर्वे येषां भावोऽनुवर्त्ते । जन्मजन्मानुवृत्तानां विस्मयं नैव कारयेत्

అందుచేత సుకృతులు, పుణ్యవంతులు—వారి భక్తిభావం నిరంతరం కొనసాగువారు—వారిని చూసి ఆశ్చర్యపడకూడదు; ఎందుకంటే ఆ భావధార జన్మజన్మాంతరాల నుండే కొనసాగుతుంది.

Verse 33

स्त्रीबालशूद्राः श्वपचाधमाश्च प्राग्जन्मसंस्कारवशाद्धि धर्म्म । योनिं पापिषु वर्त्तमानास्तथापि शुद्धा मनुजा भवंति

హే ధర్మా! స్త్రీలు, బాలులు, శూద్రులు, శ్వపచుల్లో అత్యంత అధములని చెప్పబడినవారుకూడా పూర్వజన్మ సంస్కారబలంతో ధర్మంలో ప్రవృత్తి చెందుతారు; పాపమయ పరిస్థితులలో లేదా యోనుల్లో ఉన్నప్పటికీ వారు శుద్ధ మానవులుగా మారుతారు.

Verse 34

तथा सितेन मनसा च भवंति सर्वे सर्वेषु चैव विषयेषु भवंति तज्ज्ञाः । दैवेन पूर्वचरितेन भवंति सर्वे सुराश्चेंद्रादयो लोकपालाः प्राक्तनेन

అలాగే అందరి మనస్సు ప్రకాశవంతం (శుద్ధం) అవుతుంది; అన్ని విషయాలలో వారు వివేకజ్ఞులు అవుతారు. పూర్వాచరిత కర్మలతో ఏర్పడిన దైవవశాత్ ఇవన్నీ జరుగుతాయి; ఇంద్రాది దేవతలు, లోకపాలకులు పూర్వకర్మబలంతో తమ స్థానాలను పొందినట్లే.

Verse 35

जाता ह्यमी भूतगणाश्च सर्वे ह्यमी ऋषयो ह्यमी देवताश्च

నిజమే, ఈ సమస్త భూతగణాలు జన్మించినవే; అలాగే ఈ ఋషులూ జన్మించినవే, ఈ దేవతలూ జన్మించినవే.

Verse 36

विस्मयो नैव कर्त्तव्यस्त्वया वापि कुमारके । कुमारदर्शने चैव धर्मराज निबोध मे

హే ధర్మరాజా! ఈ బాలుని కారణంగా గానీ, అతనిని చూసి గానీ నీవు ఆశ్చర్యపడకూడదు. నా మాటను గ్రహించు.

Verse 37

वचनं कर्मसंयुक्तं सर्वेषां फलदायकम् । सर्वतीर्थानि यज्ञाश्च दानानि विविधानि च । कार्याणि मनःशुद्ध्यर्थं नात्र कार्या विचारणा

సత్కర్మంతో యుక్తమైన వాక్యం అందరికీ ఫలప్రదమవుతుంది. సమస్త తీర్థాలు, యజ్ఞాలు, నానావిధ దానాలు మనశ్శుద్ధికోసమే చేయవలసినవి—ఇందులో సందేహం అవసరం లేదు.

Verse 38

मनसा भावितो ह्यात्मा आत्मनात्मानमेव च । आत्मा अहं च सर्वेषआं प्राणिनां हि व्यवस्थितः

మనసువలన ఆత్మ భావితమవుతుంది; ఆత్మ తనతో తానే తనను నిర్మించుకుంటుంది. నేను—ఆత్మస్వరూపుడు—సర్వ ప్రాణులలో స్థితుడనై ఉన్నాను.

Verse 39

अहं सदा भावयुक्त आत्मसंस्थो निरंतरः । जंगमाजंगमानां च सत्यं प्रति वदामि ते

నేను సదా శుద్ధభావయుక్తుడను, నిరంతరం ఆత్మలో స్థితుడను. చరాచరముల విషయమై నీకు నేను సత్యమే పలుకుతున్నాను.

Verse 40

द्वंद्वातीतो निर्विकल्पो हि साक्षात्स्वस्थो नित्यो नित्ययुक्तो निरीहः । कूटस्थो वै कल्पभेदप्रवादैर्बहिष्कृतो बोधबोध्यो ह्यनन्तः

ఆయన ద్వంద్వాతీతుడు, నిర్వికల్పుడు, సాక్షాత్ స్వస్థుడు—నిత్యుడు, నిత్యయుక్తుడు, నిరీహుడు. కల్పభేద వాదవివాదాలకు అతీతంగా ఆయన కూటస్థుడు, అనంతుడు—శుద్ధ చైతన్యస్వరూపుడు, జాగరణ ద్వారానే జ్ఞేయుడు.

Verse 41

विस्मृत्य चैनं स्वात्मानं केवलं बोधलक्षणम् । संसारिणो हि दृश्यंते समस्ता जीवराशयः

కేవలం బోధలక్షణమైన ఈ స్వాత్మను మరచి, సమస్త జీవరాశులు సంసారంలో సంచరించువారిగా కనిపిస్తారు.

Verse 42

अहं ब्रह्मा च विष्णुश्च त्रयोऽमी गुणकारिणः । सृष्टिपालनसंहारकारका नान्यथा भवेत्

నేను, బ్రహ్మా, విష్ణువు—మేము ముగ్గురము గుణాల ద్వారా కార్యప్రవర్తకులము. సృష్టి, స్థితి, లయలకు కర్తలము; ఇది ఇతరథా కాదని నిశ్చయం.

Verse 43

अहंकारवृतेनैव कर्मणा कारितावयम् । यूयं च सर्वे विबुधा मनुष्याश्च खगादयः

అహంకారంతో కప్పబడిన కర్మ ద్వారానే మమ్మల్ని కర్మలో నడిపిస్తారు. మీరందరూ కూడా—దేవులు, మనుషులు, పక్షులు మొదలైనవారు—అదేవిధంగా ప్రవర్తిస్తారు.

Verse 44

पश्वादयः पृथग्भूतास्तथान्ये बहवो ह्यमी । पृथक्पृथक्समीचीना गुणवतश्च संसृतौ

పశువులు మొదలైనవి వేర్వేరు జాతులుగా ఉన్నాయి; అలాగే మరెన్నో ఉన్నాయి. సంసారంలో గుణాల ప్రకారం ప్రతి ఒక్కరు తమ తమ ప్రత్యేక స్థితికి తగినవారై ఉంటారు.

Verse 45

पतिता मृगतृष्णायां मायया च वशीकृताः । वयं सर्वे च विबुधाः प्राज्ञाः पंडितमानिनः

మృగతృష్ణలో పడిపోయి, మాయ వశమై, మేమందరం—దేవులమూ—ప్రాజ్ఞులమై ఉన్నప్పటికీ మనమే పండితులమని భావించి గర్విస్తాము.

Verse 46

परस्परं दूषयंतो मिथ्यावादरताः खलाः

ఆ దుష్టులు పరస్పరం దూషించుకుంటూ, అబద్ధవాక్యాలలోనే ఆసక్తి చూపుతారు.

Verse 47

त्रैगुणा भवसंपन्ना अतत्तवज्ञाश्च रागिणः । कामक्रोधभयद्वेषमदमात्सर्यसंयुताः

వారు త్రిగుణబద్ధులు, సంసారభవసంపన్నులు, అతత్త్వజ్ఞులు, రాగులు; కామం, క్రోధం, భయం, ద్వేషం, మదం, మాత్సర్యంతో యుక్తులై ఉంటారు।

Verse 48

परस्परं दूषयंतो ह्यतत्त्वज्ञा बहिर्मुखाः । तस्मादेवं विदित्वाथ असत्यं गुणभेदतः

అతత్త్వజ్ఞులు, బహిర్ముఖులు పరస్పరం ఒకరినొకరు దూషిస్తారు. కాబట్టి ఇలా గ్రహించి తెలుసుకో: గుణభేదాల వల్ల ‘సత్యం’గా కనిపించేది పరమసత్యం కాదు.

Verse 49

गुणातीते च वस्त्वर्थे परमार्थैकदर्शनम्

గుణాతీతమైన ఆ వాస్తవ తత్త్వంలో పరమార్థమాత్రమే ఏక దర్శనంగా ఉంటుంది.

Verse 50

यस्मिन्भेदो ह्यभेदं च यस्मिन्रागो विरागताम् । क्रोधो ह्यक्रोधतां याति तद्वाम परमं श्रृणु

ఎక్కడ భేదమూ అభేదంగా తెలిసిపోతుందో; ఎక్కడ రాగం వైరాగ్యమవుతుందో; ఎక్కడ క్రోధం అక్రోధతను పొందుతుందో—ఓ ప్రియతమా, ఆ పరమాన్ని విను.

Verse 51

न तद्भासयते शब्दः कृतकत्वाद्यथा घटः । शब्दो हि जायते धर्म्मः प्रवृत्तिपरमो यतः

శబ్దం ఆ పరమాన్ని ప్రకాశింపజేయదు; అది కృతకం—కుండలాగు. ఎందుకంటే శబ్దం ధర్మంలోనే, ప్రవృత్తిపరమైన సూత్రంగా ఉద్భవిస్తుంది.

Verse 52

प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च तथा द्वंद्वानि सर्वशः । विलयं यांति यत्रैव तत्स्थानं शाश्वतं मतम्

ఎక్కడ ప్రవృత్తి, నివృత్తి మరియు సమస్త ద్వంద్వాలు పూర్తిగా లయమవుతాయో, ఆ స్థలమే శాశ్వత పరమధామమని చెప్పబడింది.

Verse 53

निरंतरं निर्गुणं ज्ञप्तिमात्रं निरंजनं निर्विकाशं निरीहम् । सत्तामात्रं ज्ञानगम्यं स्वसिद्धं स्वयंप्रभं सुप्रभं बोधगम्यम्

ఆ తత్త్వం నిరంతరం, నిర్గుణం, జ్ఞప్తిమాత్రం (శుద్ధ చైతన్యం); నిరంజనం, నిర్వికారం, క్రియారహితం. అది సత్తామాత్రం, జ్ఞానముతో గమ్యం, స్వసిద్ధం, స్వయంప్రభ, సుప్రభ, బోధతో చేరదగినది.

Verse 54

एतज्ज्ञानं ज्ञानविदो वदंति सर्वात्मभावेन निरीक्षयंति । सर्वातीतं ज्ञानगम्यं विदित्वा येन स्वस्थाः समबुद्ध्या चरंति

ఇదే జ్ఞానమని జ్ఞానులు చెబుతారు; వారు తత్త్వాన్ని సర్వాత్మభావంతో దర్శిస్తారు. సమస్తాన్ని అతీతమైన, జ్ఞానంతో గమ్యమైన దానిని తెలిసి, వారు అంతరంగంలో స్థిరంగా ఉండి సమబుద్ధితో జీవనంలో సంచరిస్తారు.

Verse 55

अतीत्य संसारमनादिमूलं मायामयं मायया दुर्विचार्यम् । मायां त्यक्त्वा निर्ममा वीतरागा गच्छंति ते प्रेतराणिनर्विकल्पम्

ఆదిమూలరహితమైన, మాయామయమైన మరియు మాయచేతనే దుర్విచార్యమైన సంసారాన్ని అతిక్రమించి—మాయను త్యజించి, మమకారరహితులై విరాగులైన వారు—ప్రేతమార్గాన్ని దాటి నిర్వికల్ప స్థితిని పొందుతారు.

Verse 56

संसृतिः कल्पनामूलं कल्पना ह्यमृतोपमा । यैः कल्पना परित्यक्ता ते यांति परमां गतिम्

సంసృతి కల్పనామూలం; కల్పన నిజంగా అమృతసమానము (మధురమూ మోహకమూ). అయితే ఎవరు ఈ కల్పనను పరిత్యజించారో, వారు పరమగతిని పొందుతారు.

Verse 57

शुक्त्यां रजतबुद्धिश्च रज्जुबुद्धिर्यर्थोरणे । मरीचौ जलबुद्धिश्च मिथ्या मिथ्यैव नान्यथा

శుక్తిలో వెండి అనుభ్రమ, తాడులో పాము అనుభ్రమ, మరీచికలో నీటి అనుభ్రమ—ఇవి అన్నీ మిథ్య; మిథ్యమే, అంతే గాని మరొకటి కాదు।

Verse 58

सिद्धिः स्वच्छंदवर्त्तित्वं पारतंत्र्यं हि वै मृषा । बद्धो हि परतंत्राख्यो मुक्तः स्वातंत्र्यभावनः

నిజమైన సిద్ధి అంటే స్వేచ్ఛాస్వరూపంలో నిలిచి ఉండటం; పరాధీనత నిజంగా మాయ. బద్ధుడు ‘పరతంత్రుడు’ అని పిలువబడతాడు; ముక్తుడు స్వాతంత్ర్యభావంలో స్థిరుడై ఉంటాడు।

Verse 59

एको ह्यात्मा विदित्वाथ निर्ममो निरवग्रहः । कुतस्तेषां बंधनं च यथाखे पुष्पमेव च

ఆత్మ ఒక్కటేనని తెలిసినవాడు ‘నాది’ అనే మమకారాన్ని విడిచి, గ్రహణరహితుడవుతాడు. అటువంటి వారికి బంధనం ఎక్కడ—ఆకాశపుష్పంలా.

Verse 60

शशविषाणमेवैतज्त्रानं संसार एव च । किं कार्यं बहुनोक्तेन वचसा निष्फलेन हि

ఈ ‘జ్ఞానం’ కుందేలి కొమ్ముల వంటిది; అలాగే సంసారం కూడా (పరమార్థంగా) అంతే. నిజానికి ఫలంలేని మాటలతో ఎక్కువగా చెప్పడం ఎందుకు?

Verse 61

ममतां च निराकृत्य प्राप्तुकामाः परं पदम् । ज्ञानिनस्ते हि विद्वांसो वीतरागा जितेंद्रियाः

మమకారాన్ని తొలగించి పరమపదాన్ని పొందాలని కోరేవారే జ్ఞానులు; వారు విద్వాంసులు, వైరాగ్యులు, ఇంద్రియజయులు.

Verse 62

यैस्त्यक्तो ममताभावो लोभकोपौ निराकृतौ । ते यांति परमं स्थानं कामक्रोधविवर्जिताः

మమకారభావాన్ని విడిచిపెట్టి, లోభం క్రోధాన్ని తొలగించిన వారు, కామక్రోధరహితులై పరమపదాన్ని చేరుతారు।

Verse 63

यावत्कामश्च लोभश्च रागद्वेषौ व्यवस्थितौ । नाप्नुवंति च तां सिद्धिं शब्दमात्रैकबोधकाः

కామం, లోభం, రాగం, ద్వేషం స్థిరంగా ఉన్నంతవరకు, కేవలం పదజ్ఞానమాత్రులైన వారు ఆ సిద్ధిని పొందరు।

Verse 64

यम उवाच । शब्दाच्छब्दः प्रवर्त्तेत निःशब्दं ज्ञानमेव च । अनित्यत्वं हि शब्दस्य कथं प्रोक्तं त्वया प्रभो

యముడు అన్నాడు— పదం నుండి మరొక పదమే ప్రవహిస్తుంది; కానీ జ్ఞానం నిశ్శబ్దమే. శబ్దం అనిత్యమైతే, ప్రభూ, మీరు దీన్ని వాక్యంగా ఎలా బోధించారు?

Verse 65

अक्षरं ब्रह्मपरमं शब्दो वै ह्यरात्मकः । तस्माच्छब्दस्त्वया प्रोक्तो निरीक्षक इति श्रुतम्

అక్షరమే పరమ బ్రహ్మ; శబ్దం కూడా అదే తత్త్వసారము. అందుకే మీరు శబ్దాన్ని ‘నిరీక్షకుడు’—తత్త్వాన్ని వెల్లడించి పరీక్షించేది—అని ప్రకటించారని శ్రుతి చెబుతుంది।

Verse 66

प्रतिपाद्यं हि यत्किंचिच्छब्देनैव विना कथम् । तत्सर्वं कथ्यतां शंभो कार्याकार्यव्यवस्थितौ

వివరించవలసిన ఏదైనా శబ్దం లేకుండా ఎలా చెప్పగలం? కాబట్టి, ఓ శంభో, చేయవలసినది–చేయకూడనిదీ అనే నిర్ణయంతో కూడిన సమస్తాన్ని వివరించండి।

Verse 67

शंकर उवाच । श्रृणुष्वावहितो भूत्वा परमार्धयुतं वचः । यस्य श्रवणमात्रेण ज्ञातव्यं नावशिष्यते

శంకరుడు పలికెను—పూర్తి ఏకాగ్రతతో పరమార్థసంపన్నమైన ఈ వచనాన్ని వినుము; దీని శ్రవణమాత్రమునే తెలిసికొనవలసినది ఏదియు మిగలదు।

Verse 68

ज्ञानप्रवादिनः सर्व ऋषयो वीतकल्मषाः । ज्ञानाभ्यासेन वर्त्तंते ज्ञानं ज्ञानविदो विदुः

జ్ఞానాన్ని ప్రకటించే, కల్మషరహితులైన సమస్త ఋషులు జ్ఞానాభ్యాసములోనే జీవిస్తారు; జ్ఞానవిదులే నిజమైన జ్ఞానాన్ని ఎరుగుదురు।

Verse 69

ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं ज्ञात्वा च परिगीयते । कथं केन च ज्ञातव्यं किं तद्वक्तुं विवक्षितम्

జ్ఞానం, జ్ఞేయము, జ్ఞానముచే గమ్యమగునది—ఇవి తెలిసిన తరువాతనే స్తుతింపబడును; అయితే అది ఎలా, ఏ సాధనముచే తెలిసికొనవలెను—దాని గురించి ఏమి బోధించదలచుకున్నది?

Verse 70

एतत्सर्वं समासेन कथयामि निबोध मे । एको ह्यनेकधा चैव दृश्यते भेदभावनः

ఇదంతా నేను సంక్షేపంగా చెప్పుచున్నాను—నా మాట గ్రహించుము; భేదభావన వలన ఆ ఏకమే అనేకముగా దర్శనమిస్తుంది।

Verse 71

यथा भ्रमरिकादृष्टा भ्रम्यते च मही यम । तथात्मा भेदबुद्ध्या च प्रतिभाति ह्यनेकधा

దృష్టి భ్రమించగా (తల తిరుగుడువలన) భూమి తిరుగుతున్నట్లు అనిపించునట్లు, భేదబుద్ధి వలన ఆత్మ అనేకముగా ప్రతిభాసిస్తుంది।

Verse 72

तस्माद्विमृश्य तेनैव ज्ञातव्यः श्रवणेन च । मंतव्यः सुप्रयोगेण मननेन विशेषतः

కాబట్టి సమ్యగ్విమర్శ చేసి, అదే తత్త్వాన్ని శ్రవణం ద్వారా తెలుసుకోవాలి. సదుపయోగంతో, ముఖ్యంగా గాఢమైన మననంతో, దానిని దృఢంగా ధ్యానించాలి।

Verse 73

निर्द्धार्य चात्मनात्मानं सुखं बंधात्प्रमुच्यते । मायाजालमिदं सर्वं जगदेतच्चाराचरम्

ఆత్మచేత ఆత్మను నిర్ధారించుకొని, మనిషి సుఖంగా బంధనమునుండి విముక్తుడవుతాడు. ఈ సమస్త చరాచర జగత్తు మాయాజాలమే।

Verse 74

मायामयोऽयं संसारो ममतालक्षणो महान् । ममतां च बहिः कृत्वा सुखं बंधात्प्रमुच्यते

ఈ మహాసంసారం మాయామయమై ‘నాది’ అనే మమకార లక్షణంతో ఉంది. ఆ మమకారాన్ని విడిచిపెట్టితే సుఖంగా బంధనమునుండి విముక్తి పొందుతాడు।

Verse 75

कोऽहं कस्त्वं कुतश्चान्ये महामायावलंबिनः । अजागलस्तनस्येव प्रपंचोऽयं निरर्थकः

‘నేను ఎవరు? నీవెవరు? మరి ఈ ఇతరులు ఎక్కడి వారు—మహామాయను ఆశ్రయించినవారు?’ ఈ ప్రపంచం ఆడమేక పాలు లేని చనుమొనలాంటిది—నిరర్థకం।

Verse 76

निष्फलोऽयं निराभासो निःसारो धूमडंबरः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन आत्मानं स्मर वै यम

ఇది ఫలరహితం, నిజమైన కాంతిలేనిది, సారరహితం—కేవలం పొగమయమైన ఆడంబరం. కాబట్టి, హే యమా! సమస్త ప్రయత్నంతో ఆత్మను స్మరించు।

Verse 77

लोमश उवाच । एवं प्रचोदितस्तेन शंभुना प्रेतराट्स्वयम् । बुद्धो भूत्वा यमः साक्षादात्मभूतोऽभवत्तदा

లోమశుడు పలికెను—శంభువు ఈ విధంగా ప్రేరేపించగా, ప్రేతరాజుడైన యముడు స్వయంగా జాగృతుడై, ఆ సమయంలో సాక్షాత్ ఆత్మస్వరూపుడై స్థితిచెందెను।

Verse 78

कर्म्मणां हि च सर्वेषां शास्ता कर्मानुसारतः । बभूव डंबरो नॄणां भूतानां च समाहितः

కర్మానుసారంగా సమస్త కర్మములకు శాస్తాగా ఆయన నిలిచెను; మనుష్యులకును భూతజాతికును సమాధానచిత్తుడైన స్థిర నియంతగా అయ్యెను।

Verse 79

ऋषय ऊचुः । हत्वा तु तारकं युद्धे कुमारेण महात्मना । अत ऊर्ध्वं कथ्यतां भोः किं कृतं महदद्भुतम्

ఋషులు పలికిరి—మహాత్ముడైన కుమారుడు యుద్ధంలో తారకుని సంహరించిన తరువాత, హే మహాశయా, ఆపై ఏ మహద్భుతం సంభవించెను? చెప్పుము।

Verse 80

सूत उवाच । हते तु तारके दैत्ये हिमवन्प्रमुखाद्रयः । कार्त्तिकेयं समागत्य गीर्भी रम्याभिरैडयन्

సూతుడు పలికెను—దైత్యుడైన తారకుడు హతుడైనప్పుడు, హిమవంతుడు మొదలైన పర్వతములు కార్త్తికేయుని సమీపమునకు వచ్చి, రమ్యమైన వాక్యములతో ఆయనను స్తుతించిరి।

Verse 81

गिरय ऊचुः । नमः कल्याणरूपाय नमस्ते विश्वमंगल । विश्वबंधो नमस्तेऽस्तु नमस्ते विश्वभावन

పర్వతములు పలికిరి—కల్యాణస్వరూపా, నీకు నమస్కారం; హే విశ్వమంగళా, నీకు నమస్కారం. హే విశ్వబంధో, నీకు నమస్కారం కలుగుగాక; హే విశ్వభావనా, నీకు నమస్కారం।

Verse 82

वरीष्ठाः श्वपचा येन कृता वै दर्शनात्त्वया । त्वां नमामो जगद्बंधुं त्वां वयं शरणागताः

నీ కేవల దర్శనమాత్రంతోనే శ్వపచులైనవారుకూడా శ్రేష్ఠులయ్యారు—హే జగద్బంధూ, మేము నీకు నమస్కరిస్తున్నాము; మేము నీ శరణు వచ్చాము।

Verse 83

नमस्ते पार्वतीपुत्र शंकरात्मज ते नमः । नमस्ते कृत्तिकासूनो अग्निभूत नमोस्तु ते

హే పార్వతీపుత్రా, నీకు నమస్కారం; హే శంకరాత్మజా, నీకు నమస్కారం। హే కృత్తికాసూనో, హే అగ్నిభూతా, నీకు నమో నమః।

Verse 84

नमोस्तु ते देववरैः सुपूज्य नमोऽस्तु ते ज्ञानविदां वरिष्ठ । नमोऽस्तु ते देववर प्रसीद शरण्य सर्वार्तिविनाशदक्ष

హే దేవవరా, దేవశ్రేష్ఠులచేత కూడా సుపూజ్యుడవైన నీకు నమస్కారం; జ్ఞానవిదులలో శ్రేష్ఠుడవైన నీకు నమస్కారం. హే దేవవరా, ప్రసన్నుడవు; హే శరణ్యా, సమస్త ఆర్తినాశంలో దక్షుడా, నీకు నమస్కారం।

Verse 85

एवं स्तुतो गिरिभिः कार्त्तिकेयो ह्युमासुतः । तान्गिरीन्सुप्रसन्नात्मा वरं दातुं समुत्सुकः

ఇలా పర్వతాలచే స్తుతింపబడిన ఉమాసుతుడు కార్త్తికేయుడు హృదయంలో అత్యంత ప్రసన్నుడై, వరం ఇవ్వాలనే ఉత్సుకతతో ఆ పర్వతాల వైపు తిరిగాడు।

Verse 86

कार्त्तिकेय उवाच । भोभो गिरिवरा यूयं श्रृणुध्वं मद्वचोऽधुना । कर्मिभिर्ज्ञानिभिश्चैव सेव्यमाना भविष्यथ

కార్త్తికేయుడు పలికెను—హే శ్రేష్ఠ పర్వతాలారా, ఇప్పుడు నా మాట వినండి. మీరు కర్మకాండులు మరియు జ్ఞానులు—ఇద్దరిచేత సేవింపబడే పుణ్యస్థలాలవుతారు।

Verse 87

भवत्स्वेव हि वर्त्तते दृषदो यत्नसेविताः । पुनंतु विश्चं वचनान्मम ता नात्र संशयः

నిశ్చయంగా మీలోనే ఆ యత్నపూర్వకంగా సేవింపబడే పవిత్ర శిలలు ఉన్నాయి. నా వాక్యబలంతో అవి సమస్త జగత్తును పవిత్రం చేస్తాయి—ఇందులో సందేహం లేదు.

Verse 88

पर्वतीयानि तीर्थानि भविष्यंति न चान्यथा । शिवालयानि दिव्यानि दिव्यान्यायतनानि च

పర్వత ప్రాంతాలలో తీర్థాలు తప్పక ఏర్పడతాయి—ఇలా కాక మరొక విధంగా కాదు. అలాగే దివ్య శివాలయాలు, ఇతర దివ్య ఆలయధామాలు కూడా ఉంటాయి.

Verse 89

अयनानि विचित्राणि शोभनानि महांति च । भविष्यंति न संदेहः पर्वता वचनान्मम

విచిత్రమైన, శోభనమైన, మహత్తరమైన పవిత్ర ఆయతనాలు (ధామాలు) ఏర్పడతాయి. ఓ పర్వతాలారా, సందేహం లేదు—నా వాక్యమే దీనికి కారణం.

Verse 90

योऽयं मातामहो मेऽद्य हिमवान्पर्वतोत्तमः । तपस्विनां महाभागः फलदो हि भविष्यति

ఈ హిమవాన్—పర్వతోత్తముడు—ఈ రోజు నా మాతామహుడు; తపస్వులకు మహాభాగ్యంగా ఆధ్యాత్మిక ఫలాలను ప్రసాదించేవాడిగా అవుతాడు.

Verse 91

मेरुश्च गिरिराजोऽयमाश्रयो हि भविष्यति । लोकालोको गिरिवर उदयाद्रिर्महायशः

ఈ మేరువు—గిరిరాజు—నిశ్చయంగా మహా ఆశ్రయంగా అవుతుంది. అలాగే ఓ గిరివరా, లోకాలొక మరియు మహాయశస్సుగల ఉదయాద్రి కూడా (అలాగే అవుతాయి).

Verse 92

लिंगरूपो हि भगवान्भविष्यति न चान्यथा । श्रीशैलो हि महेंद्रश्च तथा सह्याचलोगिरिः

భగవానుడు నిశ్చయంగా లింగరూపంలోనే అవతరిస్తాడు; ఇతరథా కాదు—శ్రీశైలంలో, మహేంద్రపర్వతంలో, అలాగే సహ్యాచలగిరిలో కూడా।

Verse 93

माल्यवान्मलयो विन्ध्यस्तथासौ गंधमादनः । श्वेतकूटस्त्रिकूटो हि तथा दर्दुरपर्वतः

అలాగే మాల్యవాన్, మలయ, వింధ్య మరియు ఆ గంధమాదన; అలాగే శ్వేతకూట, త్రికూట మరియు దర్దుర పర్వతమూ।

Verse 94

एते चान्ये च बहवः पर्वता लिंगरूपिणः । मम वाक्याद्भविष्यंति पापक्षयकरा ह्यमी

ఇవి మరియు మరెన్నో పర్వతాలు నా వాక్యంతో లింగరూపమవుతాయి; నిజంగా ఇవి పాపక్షయకారకాలు అవుతాయి।

Verse 95

एवं वरं ददौ तेभ्यः पर्वतेभ्यश्च शांकरिः । ततो नंदीह्युवाचाथ सर्वागमपुरस्कृतम्

ఇలా శాంకరుడు వారికి, పర్వతాలకు కూడా ఆ వరాన్ని ప్రసాదించాడు. అనంతరం నంది సమస్త ఆగమప్రామాణ్యంతో నిలిచిన ఉపదేశాన్ని పలికాడు।

Verse 96

नंद्युवाच । त्वया कृता हि गिरयो लिंगरूपिण एव ते । शिवालयाः कथं नाथ पूज्याः स्युःसर्वदैवतैः

నంది అన్నాడు—హే నాథా! మీచేత ఈ పర్వతాలు నిశ్చయంగా లింగరూపాలుగా చేయబడ్డాయి; అయితే ఈ శివాలయాలు సమస్త దేవతలచే ఎలా పూజింపబడాలి?

Verse 97

कुमार उवाच । लिंगं शिवालयं ज्ञेयं देवदेवस्य शूलिनः । सर्वैर्नृभिर्दैवतैश्च ब्रह्मादिभिरतांद्रितैः

కుమారుడు పలికెను—లింగము శూలధారి దేవదేవుడైన శివుని స్వయమాలయమని తెలుసుకొనుడి. మనుష్యులందరూ, దేవతలందరూ—బ్రహ్మాది దేవతలు కూడ—అలసత్వం లేక పూజించవలెను.

Verse 98

नीलं मुक्ता प्रवालं च वैडूर्यं चंद्रमेव च । गोमेदं पद्मरागं च मारतं कांचनं तथा

నీలమణి, ముత్యం, ప్రవాళం, వైడూర్యం (లహసునియా), చంద్రకాంతము; అలాగే గోమేదము, పద్మరాగము (రూబీ), మరకతము (పచ్చ) మరియు స్వర్ణము—

Verse 99

राजतं ताम्रमारं च तथा नागमयं परम् । रत्नधातुमयान्येव लिंगानि कथितानि ते

—వెండి, తామ్రం, ఇనుము, అలాగే శ్రేష్ఠమైన నాగధాతువు (సీసం) కూడ. ఈ విధంగా రత్నములు మరియు ధాతువులతో చేసిన లింగములు నీకు వివరించబడినవి.

Verse 100

पवित्राण्येव पूज्यानि सर्वकामप्रदानि च । एतेषामपि सर्वेषां काश्मीरं हि विशिष्यते

ఇవి నిజంగా పవిత్రములు, పూజ్యములు, సర్వకామప్రదములు. అయితే వీటన్నిటిలో కాశ్మీర శిల ప్రత్యేకంగా విశిష్టమైనది.

Verse 101

ऐहिकामुष्मिकं सर्वं पूजाकर्तुः प्रयच्छति

ఇది పూజకునికి సమస్తమును ప్రసాదిస్తుంది—ఇహలోక సౌఖ్యసంపదలను కూడా, పరలోక మంగళాన్ని కూడా.

Verse 102

नंद्युवाच । लिंगानामपि पूज्यं स्याद्बाणलिंगं त्वया कथम् । कथितं चोत्तमत्वेन तत्सर्वं वदसुव्रत

నంది అన్నాడు—లింగాలలోనూ బాణలింగాన్ని మీరు ఎలా పూజ్యమని, ఇంకా ఉత్తమమని చెప్పారు? ఓ ఉత్తమవ్రతధారుడా, అది అంతా చెప్పుము।

Verse 103

कुमार उवाच । रेवायां तोयमध्ये च दृश्यंते दृषदो हि याः । शिवप्रसादात्तास्तु स्युर्लिंगरूपा न चान्यथा

కుమారుడు అన్నాడు—రేవా నదీ జలమధ్యంలో కనిపించే రాళ్లు శివప్రసాదంతో లింగరూపమవుతాయి; ఇతరథా కాదు।

Verse 104

श्लक्ष्णमूलाश्च कर्तव्याः पिंडिकोपरि संस्थिताः । पूजनीयाः प्रयत्नेन शिवदीक्षायुतेन हि

వాటి అడుగు మృదువుగా చేయాలి; పిండికాపై (యోనిపీఠంపై) స్థాపించాలి. శివదీక్ష కలవాడు వాటిని శ్రద్ధతో పూజించాలి।

Verse 105

पिंडीयुक्तं च शास्त्रेण विधिना च यजेच्छिवम् । वरदो हि जगन्नाथः पूजकस्य न चान्यथा

శాస్త్రోక్త విధానంతో పిండీతో కూడి శివుని ఆరాధించాలి. జగన్నాథుడు పూజకునికి వరదాత; ఇతరథా కాదు।

Verse 106

पंचाक्षरी यस्य मुखे स्थिता सदा चेतोनिवृत्तिः शिवचिंतने च । भूतेषुः साम्यं परिवादमूकता षंढत्वमेव परयोषितासु

ఎవరి ముఖంలో పంచాక్షరీ మంత్రం సదా నిలిచి, వారి చిత్తం శివచింతనలో నివృత్తమై లీనమై ఉంటుందో—అతనికి సమస్త భూతాల పట్ల సమత్వం, నింద పట్ల మౌనం, పరస్త్రీల పట్ల పరమ విరక్తి కలుగుతుంది।