Adhyaya 5

Verse 1

नारद उवाच । ततोऽहं धर्मवर्माणं प्रोच्य तिष्ठेद्धनं त्वयि । कृत्यकाले ग्रहीष्यामीत्यागमं रैवतं गिरिम्

నారదుడు పలికెను—అప్పుడు నేను ధర్మవర్మునికి ఉపదేశించి, “ధనం నీ వద్దనే ఉండనీ; అవసర కాలంలో నేను గ్రహించెదను” అని చెప్పి, రైవత పర్వతానికి వెళ్లితిని.

Verse 2

आसं प्रमुदितश्चाहं पश्यंस्तं गिरिसत्तमम् । आह्वयानं नरान्साधून्भूमेर्भुजमिवोच्छ्रितम्

ఆ శ్రేష్ఠ పర్వతాన్ని చూచి నేను పరమానందముతో నిండితిని—అది భూమి యొక్క ఎత్తిన భుజంలా ఉద్ధృతమై, సద్జనులను ఆహ్వానించుచున్నట్లు కనిపించెను.

Verse 3

यस्मिन्नानाविधा वृक्षाः प्रकाशंते समंततः । साधुं गृहपतिं प्राप्य पुत्रभार्यादयो यथा

ఆ చోట నానావిధ వృక్షాలు చుట్టూరా ప్రకాశించి విరాజిల్లుతాయి—సద్గుణ గృహపతిని పొందినప్పుడు కుమారులు, భార్య మొదలైన ఆశ్రితులు వర్ధిల్లినట్లే।

Verse 4

मुदिता यत्र संतृप्ता वाशंते कोकिलादयः । सद्गुरोर्ज्ञानसंपन्ना यथा शिष्यगणा भुवि

అక్కడ ఆనందించి తృప్తితో కోకిల మొదలైన పక్షులు మధురంగా కూస్తాయి—సద్గురువలన జ్ఞానసంపన్నులైన శిష్యగణాలు భూమిపై హర్షించే విధంగా।

Verse 5

यत्र तप्त्वा तपो मर्त्या यथेप्सितमवाप्नुयुः । श्रीमहादेवमासाद्य भक्तो यद्वन्मनोरथम्

అక్కడ మానవులు తపస్సు చేసి కోరినదాన్ని పొందుతారు—అలాగే భక్తుడు శ్రీమహాదేవుని శరణు చేరి హృదయాభీష్టాన్ని సాధిస్తాడు।

Verse 6

तस्याहं च गिरेः पार्थ समासाद्य महाशिलाम् । शीतसौरभ्यमंदेन प्रीणीतोऽचिंतयं हृदि

అప్పుడు, ఓ పార్థా, నేను ఆ పర్వతంలోని మహాశిలను చేరాను. చల్లని సువాసనభరిత మృదువాయువుతో తృప్తి పొంది హృదయంలో ఆలోచించాను।

Verse 7

तावन्मया स्थानमाप्तं यदतीव सुदुर्लभम् । इदानीं ब्राह्मणार्थेऽहं कुर्वे तावदुपक्रमम्

ఇలా నేను అత్యంత దుర్లభమైన స్థలాన్ని పొందాను. ఇప్పుడు బ్రాహ్మణుల హితార్థం అవసరమైన కార్యారంభాన్ని నేను చేస్తాను।

Verse 8

ब्राह्मणाश्च विलोक्य मे ये हि पात्रतमा मताः । तथा हि चात्र श्रूयंते वचांसि श्रुतिवादिनाम्

బ్రాహ్మణులను పరిశీలించి, వారినే అత్యుత్తమ దానపాత్రులుగా నేను భావించాను. ఈ విషయంలో వేదోపదేశకుల వచనములు కూడా ఇక్కడ వినబడుతున్నాయి.

Verse 9

न जलोत्तरणे शक्ता यद्वन्नौः कर्णवर्जिता । तद्वच्छ्रेष्ठोऽप्यनाचारो विप्रो नोद्धरणक्षमः

పడవకు చుక్కాని లేకపోతే నీటిని దాటలేనట్లే, శ్రేష్ఠుడైనా సదాచారరహితుడైన బ్రాహ్మణుడు ఇతరులను उद्धరించలేడు.

Verse 10

ब्राह्मणो ह्यनधीयानस्तृणाग्निरिव शाम्यति । तस्मै हव्यं न दातव्यं न हि भस्मनि हूयते

వేదాధ్యయనం చేయని బ్రాహ్మణుడు గడ్డి మంటలా చల్లారిపోతాడు. అతనికి హవ్యము (యజ్ఞాహుతి) ఇవ్వకూడదు; భస్మంలో ఆహుతి వేయరు కదా.

Verse 11

दानपात्रमतिक्रम्य यदपात्रे प्रदीयते । तद्दत्तं गामतिक्रम्य गर्दभस्य गवाह्निकम्

దానపాత్రుడిని దాటివేసి అపాత్రునికి ఇచ్చిన దానం, పాలు ఇచ్చే ఆవును వదిలి గాడిదకు మేత పెట్టినట్లే.

Verse 12

ऊषरे वापितं बीजं भिन्नभांडे च गोदुहम् । भस्मनीव हुतं हव्यं मूर्खे दानमशाश्वतम्

ఉప్పెన నేలలో విత్తిన విత్తనం, పగిలిన పాత్రలో పోసిన పాలు, భస్మంలో వేసిన ఆహుతి—అలాగే మూర్ఖునికి ఇచ్చిన దానం శాశ్వత ఫలాన్ని ఇవ్వదు.

Verse 13

विधिहीने तथाऽपात्रे यो ददाति प्रतिग्रहम् । न केवलं हि तद्याति शेषं पुण्यं प्रणश्यति

విధి లేని అపాత్రునికి దానం ఇచ్చేవాడికి ఆ దానపు పుణ్యమే కాదు, మిగిలిన పుణ్యసంచయమూ నశించిపోతుంది।

Verse 14

भूराप्ता गौस्तथा भोगाः सुवर्णं देहमेव च । अश्वश्चक्षुस्तथा वासो घृतं तेजस्तिलाः प्रजाः

భూమి, జలం, గోవులు, భోగాలు, స్వర్ణం, తన దేహమూ; అశ్వాలు, చూపు, వస్త్రం, నెయ్యి, తేజస్సు, నువ్వులు, సంతానం—కుప్రతిగ్రహం, కుదానం వల్ల ఇవన్నీ హానికరమవుతాయి।

Verse 15

घ्नंति तस्मादविद्वांस्तु बिभियाच्च प्रतिग्रहात् । स्वल्पक केनाप्यविद्वांस्तु पंके गौरिव सीदति

కాబట్టి అవిద్వాంసుడు ప్రతిగ్రహాన్ని భయపడాలి; అది అతనిని నాశనం చేస్తుంది. చిన్న దానంతోనైనా అజ్ఞాని బురదలో గోవులా కూరుకుపోతాడు।

Verse 16

तस्माद्ये गूढतपसो गूढस्वाध्यायसाधकाः । स्वदारनिरताः शांतास्तेषु दत्तं सदाऽक्षयम्

కాబట్టి గూఢ తపస్సు, గూఢ స్వాధ్యాయం ఆచరించే, స్వధర్మపత్నిలో తృప్తి పొందే, శాంత స్వభావులైన వారికి ఇచ్చిన దానం ఎల్లప్పుడూ అక్షయ ఫలాన్ని ఇస్తుంది।

Verse 17

देशे काल उपायेन द्रव्यं श्रद्धासमन्वितम् । पात्रे प्रदीयते यत्तत्सकलं धर्मलक्षणम्

సరైన దేశం, కాలం, విధానంతో, శ్రద్ధతో కూడి యోగ్య పాత్రునికి ఇచ్చే దానం—అది సంపూర్ణంగా ధర్మలక్షణమే।

Verse 18

न विद्यया केवलया तपसा वापि पात्रता । यत्र वृत्तिमिमे चोभे तद्वि पात्रं प्रचक्षते

కేవలం విద్య వల్లగానీ, కేవలం తపస్సు వల్లగానీ దానగ్రహణ పాత్రత కలగదు. యందు సదాచారం మరియు ఈ గుణాలు రెండూ కలిసి ఉంటాయో, వాడే నిజమైన పాత్రుడు అని చెప్పబడును।

Verse 19

तेषां त्रयाणां मध्ये च विद्या मुख्यो महागुणः । विद्यां विनांधवद्विप्राश्चक्षुष्मंतो हि ते मताः

ఈ మూడింటిలో విద్యయే ప్రధాన మహాగుణము. విద్య లేకపోతే బ్రాహ్మణులైనా అంధులవలెనే భావింపబడతారు—పేరుకే ‘చక్షుష్మంతులు’ అయినా సరే।

Verse 20

तस्माच्चक्षुष्मतो विद्वान्देशे देशे परीक्षयेत् । प्रश्रान्ये मम वक्ष्यंति तेभ्यो दास्याम्यहं ततः

కాబట్టి నిజమైన వివేకమున్న పండితుడు దేశదేశాలలో (పాత్రులను) పరీక్షించాలి. నా ప్రశ్నలకు సమాధానం చెప్పేవారికే తరువాత నేను దానం ఇస్తాను।

Verse 21

इति संचिंत्य मनसा तस्माद्देशात्समुत्थितः । आश्रमेषु महर्षीणां विचराम्यस्मि फाल्गुन

ఇలా మనసులో ఆలోచించి అతడు ఆ స్థలంనుండి లేచాడు. ఫాల్గుణ మాసంలో మహర్షుల ఆశ్రమాలలో ఆశ్రమాలలో సంచరించాడు.

Verse 22

इमाञ्छ्लोकान्गायमानः प्रश्ररूपाञ्छृणुष्व तान् । मातृकां को विजानाति कतिधा कीदृशाक्षराम्

ప్రశ్నరూపంగా నేను పాడుతున్న ఈ శ్లోకాలను వినండి. మాతృకా (వర్ణమాల)ను నిజంగా ఎవరు తెలుసుకొనగలరు—అది ఎన్ని, ఎలాంటి అక్షరాలతో కూడినది?

Verse 23

पंचपंचाद्भुतं गेहं को विजानाति वा द्विजः । बहुरूपां स्त्रियं कर्तुमेकरूपां च वत्ति कः

ఐదు-ఐదు అద్భుతాలతో కూడిన ఈ ‘గృహం’ను ఏ ద్విజుడు నిజంగా తెలుసుకోగలడు? అనేకరూపిణి స్త్రీని ఏకరూపంగా, స్థిరంగా చేయుట ఎవరికి తెలుసు?

Verse 24

को वा चित्रकथाबंधं वेत्ति संसारगोचरः । को वार्णवमहाग्राहं वेत्ति विद्यापरायणः

సంసార పరిధిలో సంచరించేవాడు ఎవడు ఈ చిత్రవిచిత్ర కథాబంధాన్ని గ్రహించగలడు? విద్యాపరాయణుడు ఎవడు సముద్రంలోని ఆ మహాగ్రాహాన్ని (మహాబల గ్రాహిని) తెలుసుకోగలడు?

Verse 25

को वाष्टविधं ब्राह्मण्यं वेत्ति ब्राह्मणसत्तमः । युगानां च चतुर्णां वा को मूलदिवसान्वदेत्

బ్రాహ్మణుల్లో శ్రేష్ఠుడు ఎవడు బ్రాహ్మణ్యత్వం యొక్క అష్టవిధ స్వరూపాన్ని తెలుసుకోగలడు? అలాగే నాలుగు యుగాల మూల దినాలు—ఆధార ప్రమాణం—ఎవడు చెప్పగలడు?

Verse 26

चतुर्दशमनूनां वा मूलवासरं वेत्ति कः । कस्मिंश्चैव दिने प्राप पूर्वं वा भास्करो रथम्

పద్నాలుగు మనువుల మూల వాసరం (ప్రథమ దినం) ఎవడు తెలుసుకోగలడు? అలాగే ఏ దినమున భాస్కరుడు తొలిసారిగా తన రథాన్ని పొందెనో—ఎవడు తెలుసు?

Verse 27

उद्वेजयति भूतानि कृष्णाहिरिववेत्ति कः । को वास्मिन्घोरसंसारे दक्षदक्षतमो भवेत्

కృష్ణ సర్పంలా భూతప్రాణులను భయోద్వేగానికి గురిచేసేది ఏమిటో ఎవడు తెలుసు? ఈ ఘోర సంసారచక్రంలో అతి దక్షులలోనూ పరమ దక్షుడు ఎవడు కావగలడు?

Verse 28

पंथानावपि द्वौ कश्चिद्वेत्ति वक्ति च ब्राह्मणः । इति मे द्वादश प्रश्रान्ये विदुर्ब्राह्मणोत्तमाः

ఆ రెండు మార్గాలనైనా కొందరు బ్రాహ్మణులే తెలిసి వివరించగలరు. ఇవే నా పన్నెండు ప్రశ్నలు; వాటిని బ్రాహ్మణోత్తములే గ్రహించగలరు.

Verse 29

ते मे पूज्यतमास्तेषामहामाराधकश्चिरम् । इत्यहं गायमानो वै भ्रमितः सकलां महीम्

వారే నాకు అత్యంత పూజ్యులు; నేను దీర్ఘకాలంగా వారి మహా ఆరాధకుడను. ఇలా చెప్పుతూ, పాడుతూ, నేను సమస్త భూమండలమంతా తిరిగాను.

Verse 30

ते चाहुर्दुःखदाः ख्याताः प्रश्रास्ते कुर्महे नमः । इत्यहं सकलां पृथ्वीं विचिंत्यालब्धब्राह्मणः

అప్పుడు వారు అన్నారు—‘ఈ ప్రశ్నలు దుఃఖదాయకమని ప్రసిద్ధి; ఆ ప్రశ్నలకు మేము నమస్కరిస్తాము.’ ఇలా సమస్త భూమిని విచారించినా నాకు అలాంటి బ్రాహ్మణుడు దొరకలేదు.

Verse 31

हिमाद्रिशिखरासीनो भूयश्चिंतामवाप्तवान् । सर्वे विलोकिता विप्राः किमतः कर्तुमुत्सहे

హిమాలయ శిఖరంపై కూర్చుని నేను మళ్లీ చింతలో పడ్డాను—‘అన్ని బ్రాహ్మణులను చూశాను; ఇక నేను ఏమి చేయడానికి ధైర్యం చేయగలను?’

Verse 32

ततो मे चिंतयानस्य पुनर्जातामतिस्त्वियम् । अद्यापि न गतश्चाहं कलापग्राममुत्तमम्

అప్పుడు నేను ఆలోచిస్తూ ఉండగా నా మనసులో మళ్లీ ఈ భావన కలిగింది—‘ఇప్పటికీ నేను కలాప అనే ఉత్తమ గ్రామానికి వెళ్లలేదు.’

Verse 33

यस्मिन्विप्राः संवसंति मूर्तानीव तपांसि च । चतुराशीतिसाहस्राः श्रुताध्ययनशालिनः

ఆ స్థలంలో బ్రాహ్మణులు నివసిస్తారు—తపస్సే మూర్తిమంతమైనట్లు; వారు ఎనభై నాలుగు వేల మంది, శ్రుతి-జ్ఞానం మరియు వేదాధ్యయనంలో సమృద్ధులు।

Verse 34

स्थाने तस्मिन्गमिष्यामीत्युक्त्वाहं चलितस्तदा । खेचरो हिममाक्रम्य परं पारं गतस्ततः

‘ఆ స్థలానికి వెళ్తాను’ అని చెప్పి నేను అప్పుడే బయలుదేరాను; ఆకాశమార్గంలో హిమపర్వతాలను దాటి, ఆ పక్కనున్న దూర తీరానికి చేరాను।

Verse 35

अद्राक्षं पुण्यभूमिस्थं ग्रामरत्नमहं महत् । शतयोजनविस्तीर्णं नानावृक्षसमाकुलम्

నేను పుణ్యభూమిపై ఉన్న మహత్తర గ్రామరత్నాన్ని చూశాను—అది వంద యోజనాల విస్తీర్ణంతో, నానావిధ వృక్షాలతో నిండిపోయి ఉంది।

Verse 36

यत्र पुण्यवतां संति शतशः प्रवराश्रमाः । सर्वेषामपि जीवानां यत्रान्योन्यं न दुष्टता

ఎక్కడ పుణ్యవంతులైన వారి వందలాది శ్రేష్ఠ ఆశ్రమాలు ఉన్నాయి, మరియు ఎక్కడ సమస్త జీవుల మధ్య పరస్పర దుష్టభావం ఏమాత్రం లేదు।

Verse 37

यज्ञभाजां मुनीनां यदुपकारकरं सदा । सतां धर्मवतां यद्वदुपकारो न शाम्यति

యజ్ఞభాగాన్ని పొందే మునులకు అది ఎల్లప్పుడూ ఉపకారకము; అలాగే సత్పురుషులూ ధర్మనిష్ఠులూ చేసే ఉపకారం ఎన్నటికీ తగ్గదు।

Verse 38

मुनीनां यत्र परमं स्थानं चाप्यविनाशकृत् । स्वाहास्वधावषट्कारहन्तकारो न नश्यति

మునుల పరమధామమైన, వినాశాన్ని నివారించే పవిత్రస్థలం ఎక్కడైతే ఉందో; అక్కడ ‘స్వాహా’, ‘స్వధా’, ‘వషట్’ అనే మంత్రోచ్చారణలు మరియు విఘ్నహంతుడు ఎప్పటికీ నశించరు।

Verse 39

यत्र कृतयुगस्तार्थं बीजं पार्थावशिष्यते । सूर्यस्य सोमवंशस्य ब्राह्मणानां तथैव च

కృతయుగ సత్యార్థానికి సంబంధించిన బీజం భూమిపై ఎక్కడైతే మిగిలి ఉంటుందో; అక్కడే సూర్యవంశం, సోమవంశం మరియు బ్రాహ్మణుల బీజమూ నిలిచి ఉంటుంది।

Verse 40

स्थानकं तत्समासाद्य प्रविष्टोऽहं द्विजाश्रमान् । तत्र ते विविधान्वादान्विवदंते द्विजोत्तमाः

ఆ పవిత్రస్థానాన్ని చేరుకొని నేను ద్విజుల ఆశ్రమాలలో ప్రవేశించాను. అక్కడ ఉత్తమ బ్రాహ్మణులు అనేక విధాల వాదప్రతివాదాలలో నిమగ్నులై ఉన్నారు।

Verse 41

परस्परं चिंतयाना वेदा मूर्तिधरा यथा । तत्र मेधाविनः केचिदर्थमन्यैः प्रपूरितम्

వారు పరస్పరం ఆలోచించుకుంటూ, వేదాలే మూర్తిరూపం దాల్చినట్లుగా కనిపించారు. అక్కడ కొందరు మేధావులు ఇతరులు అపూర్ణంగా వదిలిన అర్థాన్ని పూరించారు।

Verse 42

विचिक्षिपुर्महात्मानो नभोगतमिवामिषम् । तत्रा हं करमुद्यम्य प्रावोचं पूर्यतां द्विजाः

ఆ మహాత్ములు వాదాలను ఆకాశంలోకి విసిరిన మాంసంలా చెల్లాచెదురుగా విసిరారు. అప్పుడు నేను చేయి ఎత్తి చెప్పాను— ‘హే ద్విజులారా, ఇది నిర్ణయించబడుగాక!’

Verse 43

काकारावैः किमतैर्वो यद्यस्ति ज्ञानशालिता । व्याकुरुध्वं ततः प्रश्रान्मम दुर्विषहान्बहून्

మీరిలో నిజమైన జ్ఞానశీలత ఉంటే, ఈ కాకిలా కేకలు, కలహాలు ఎందుకు? కాబట్టి నా అనేకమైన, దుర్గ్రాహ్య ప్రశ్నలకు సమాధానం చెప్పండి।

Verse 44

ब्राह्मणा ऊचुः । वद ब्राह्मण प्रश्रान्स्वाञ्छ्रुत्वाऽधास्यामहे वयम् । परमो ह्येष नो लाभः प्रक्षान्पृच्छति यद्भवान्

బ్రాహ్మణులు అన్నారు—ఓ బ్రాహ్మణా, నీ ప్రశ్నలను చెప్పు; వాటిని విని మేము సమాధానం ఇస్తాము. నీవు ప్రశ్నించడం మా పరమ లాభం।

Verse 45

अहं पूर्विकया ते वै न्यषेधंत परस्परम् । अहं पूर्वमहं पूर्वमिति वीरा यथा रणे

‘నేనే ముందు’ అనే గర్వంతో వారు పరస్పరం అడ్డుకున్నారు; ‘నేనే ముందు, నేనే ముందు’ అని యుద్ధరంగంలోని వీరుల వలె।

Verse 46

ततस्तान्ब्रवं प्रश्रानहं द्वादश पूर्वकान् । श्रुत्वा ते मामवो चंत लीलायंतो मुनीश्वराः

అప్పుడు నేను ఆ పన్నెండు ప్రాచీనులకు నా ప్రశ్నలను చెప్పాను. నన్ను విని మునీశ్వరులు తేలికగా, ఆటలాగానే సమాధానం చెప్పారు।

Verse 47

किं ते द्विज बालप्रश्नैरमीभिः स्वल्पकैरपि । अस्माकं यन्निहीनं त्वं मन्यसे स ब्रवीत्वमून्

ఓ ద్విజా, ఈ చిన్నచిన్న బాల్యప్రశ్నాలతో నీకు ఏమి ప్రయోజనం? మాలో ఏదైనా లోపం ఉందని నీవు భావిస్తే, దానిని స్పష్టంగా చెప్పు।

Verse 48

ततोति विस्मितश्चाहं मन्यमानः कृतार्थताम् । तेषां निहीनं संचिंत्य प्रावोचं प्रब्रवीत्वयम्

అప్పుడు నేను ఆశ్చర్యపడ్డాను; నా కార్యం సిద్ధించిందని భావించాను. వారిలో ఏదైనా లోపముందేమో అని ఆలోచించి నేను పలికి నా అభిప్రాయాన్ని వెల్లడించాను.

Verse 49

ततः सुतनुनामा स बालोऽबालोऽभ्युवाच माम् । मम मंदायते वाणी प्रश्नैः स्वल्पैस्तव द्विज । तथापि वच्मि मां यस्मान्निहीनं मन्यते भवान्

అప్పుడు సుతను అనే ఆ బాలుడు—వయసులో చిన్నవాడైనా బాలస్వభావం లేనివాడు—నాతో అన్నాడు: “ఓ ద్విజా, నీ స్వల్ప ప్రశ్నలతో నా వాణి మందగిస్తుంది; అయినా నీవు నన్ను లోపమున్నవాడిగా భావిస్తున్నావు కాబట్టి నేను చెప్పుదును.”

Verse 50

सुतनुरुवाच । अक्षरास्तु द्विपं चाशन्मातृकायाः प्रकीर्तिताः

సుతను అన్నాడు—మాతృకా అక్షరాలు సంఖ్యగా యాభై రెండు (52) అని ప్రకటించబడ్డాయి.

Verse 51

ओंकारः प्रथमस्तत्र चतुर्दश स्वरास्तथा । स्पर्शाश्चैव त्रयस्त्रिं शदनुस्वारस्तथैव च

అందులో మొదట ఓంకారం; తరువాత పద్నాలుగు స్వరాలు. ‘స్పర్శ’ వర్గ వ్యంజనాలు ముప్పై మూడు, అలాగే అనుస్వారమూ ఉంది.

Verse 52

विसर्ज्जनीयश्च परो जिह्वामूलीय एव च । उपध्मानीय एवापि द्विपंचाशदमी स्मृताः

మరియు విసర్జనీయం, ‘పర’ ధ్వని, జిహ్వామూలీయం, ఉపధ్మానీయం కూడా—ఇవన్నీ కలిపి యాభై రెండు (52) అని స్మరించబడతాయి.

Verse 53

इति ते कथिता संख्या अर्थं चैषां श्रृणु द्विज । अस्मिन्नर्थे चेति हासं तव वक्ष्यामि यः पुरा

ఇలా నేను నీకు వారి సంఖ్యను చెప్పితిని; ఇప్పుడు ఓ ద్విజా, వారి తాత్పర్యాన్ని వినుము. ఇదే అర్థ విషయమున నేను పూర్వకాలంలో నవ్వు పుట్టించిన ఉపదేశకథను నీకు చెప్పుదును।

Verse 54

मिथिलायां प्रवृत्तोऽभूद्ब्राह्मणस्य निवेशने । मिथिलायां पुरा पुर्यां ब्राह्मणः कौथुमाभिधः

పూర్వము మిథిలా నగరమున కౌథుమనామక బ్రాహ్మణుడు తన నివాసములో స్థిరముగా నివసించుచుండెను।

Verse 55

येन विद्याः प्रपठिता वर्तंते भुवि या द्विज । एकत्रिंशत्सहस्राणि वर्षाणां स कृतादरः

ఓ ద్విజా, లోకమున ప్రవర్తించు సమస్త విద్యలను అతడు సమ్యకుగా అభ్యసించెను. భక్తి-ఆదరముతో ఏకత్రింశత్ సహస్ర సంవత్సరములు వాటిలో నిమగ్నుడై యుండెను।

Verse 56

क्षणमप्यनवच्छिन्नं पठित्वा गेहवानभूत् । ततः केनापि कालेन कौथुमस्याभवत्सुतः

క్షణమాత్రమును విరామము లేకుండా అధ్యయనము చేసి అతడు గృహస్థాశ్రమమును స్వీకరించెను. తరువాత కొంతకాలమున కౌథుమునకు ఒక కుమారుడు జన్మించెను।

Verse 57

जडवद्वर्त्तमानः स मातृकां प्रत्यपद्यत । पठित्वा मातृकामन्यन्नाध्येति स कथंचन

జడబుద్ధివలె ప్రవర్తించుచు అతడు కేవలము మాతృకా (అక్షరమాల) నే ఆశ్రయించెను. అక్షరమాల నేర్చిన తరువాత కూడా అతడు ఏ విధముగానూ మరింత అధ్యయనము చేయలేకపోయెను।

Verse 58

ततः पिता खिन्नरूपी जडं तं समभाषत । अधीष्व पुत्रकाधीष्व तव दास्यामि मोदकान्

అప్పుడు తండ్రి ఖిన్నవదనంతో ఆ మందబుద్ధి కుమారునితో పలికెను— “బాలకా, చదువు, చదువు; నీకు మోదకాలు ఇస్తాను।”

Verse 59

अथान्यस्मै प्रदास्यामि कर्णावुत्पाटयामि ते

లేకపోతే వాటిని మరొకరికి ఇస్తాను; నీ చెవులను పీకివేస్తాను।

Verse 60

पुत्र उवाच । तात किं मोदकार्थाय पठ्यते लोभहेतवे । पठनंनाम यत्पुंसां परामार्थं हि तत्स्मृतम्

కుమారుడు అన్నాడు— “తండ్రీ, మోదకాల కోసం లోభంతో చదువుతారా? మనుష్యులకు అధ్యయనం పరమార్థానికే అని స్మృతిలో చెప్పబడింది।”

Verse 61

कौथुम उवाच । एवं ते वदमानस्य आयुर्भवतु ब्रह्मणः । साध्वी बुद्धिरियं तेऽस्तु कुतो नाध्येष्यतः परम्

కౌథుముడు అన్నాడు— “ఇలా పలికిన నీకు బ్రహ్మాయువు కలుగుగాక. నీకు ఈ శుభబుద్ధి నిలవుగాక; మరి నీవు ఉన్నత అధ్యయనాన్ని ఎందుకు చేయవు?”

Verse 62

पुत्र उवाच । तात सर्वं परिज्ञेयं ज्ञानमत्रैव वै यतः । ततः परं कंठशोषः किमर्थं क्रियते वद

కుమారుడు అన్నాడు— “తండ్రీ, తెలిసికొనదగిన జ్ఞానం అంతా ఇక్కడే ఉన్నప్పుడు, ఆపై గొంతు ఎండిపోయేలా పఠనం ఎందుకు? దాని ప్రయోజనం ఏమిటో చెప్పండి।”

Verse 63

पितोवाच । विचित्रं भाषसे बाल ज्ञातोऽत्रार्थश्च कस्त्वया । ब्रूहि ब्रूहि पुनर्वत्स श्रोतुमिच्छामि ते गिरम्

తండ్రి అన్నాడు—బాలకా, నీవు విచిత్రంగా, అద్భుతంగా మాట్లాడుతున్నావు. ఇక్కడ నీవు ఏ అర్థాన్ని గ్రహించావు? చెప్పు, మళ్లీ చెప్పు వత్సా; నీ వాక్యాన్ని వినాలని ఉంది.

Verse 64

पुत्र उवाच । एकत्रिंशत्सहस्राणि पठित्वापि त्वया पितः । नानातर्कान्भ्रांतिरेव संधिता मनसिस्वके

కుమారుడు అన్నాడు—తండ్రీ, ముప్పై ఒక వేల (శ్లోకాలు/ఉపదేశాలు) చదివినా, నానా తర్కాలతో నీ మనసులో గందరగోళాన్నే కుట్టిపెట్టుకున్నావు.

Verse 65

अयमयं चायमिति धर्मो यो दर्शनोदितः । तेषु वातायते चेतस्तव तन्नाशयामि ते

‘ఇదే, అదీ, మరొకటే’ అని దర్శనాలు ప్రకటించిన ధర్మాలలో నీ చిత్తం గాలిలా ఊగుతోంది; ఆ భ్రమను నేను నీకు తొలగిస్తాను.

Verse 66

उपदेशं पठस्येव नैवार्थज्ञोऽसि तत्त्वतः । पाठमात्रा हि ये विप्रा द्विपदाः पशवो हि ते

నీవు ఉపదేశాన్ని కేవలం పఠిస్తున్నావు గానీ, తత్త్వంగా దాని అర్థం నీకు తెలియదు. పఠనమాత్రమే ఉన్న బ్రాహ్మణులు నిజంగా రెండు కాళ్ల జంతువులే.

Verse 67

तत्ते ब्रवीमि तद्वाक्यं मोहमार्तंडमद्भुतम्

కాబట్టి నేను నీకు ఆ వాక్యాన్ని చెబుతున్నాను—మోహాన్ని హరించే, సూర్యునివలె అద్భుతమైనది.

Verse 68

अकारः कथितो ब्रह्मा उकारो विष्णुरुच्यते । मकारश्च स्मृतो रुद्रस्त्रयश्चैते गुणाः स्मृताः

‘అ’ కారము బ్రహ్మగా ప్రకటించబడింది, ‘ఉ’ కారము విష్ణువని చెప్పబడుతుంది. ‘మ’ కారము రుద్రుడని స్మరించబడింది; ఈ మూడూ త్రిగుణాలుగా కూడా స్మృతములు.

Verse 69

अर्धमात्रा च या मूर्ध्नि परमः स सदाशिवः । एवमोंकारमाहात्म्यं श्रुतिरेषा सनातनी

మూర్ధ్నిలో నిలిచే అర్ధమాత్రయే పరముడు—సదాశివుడు. ఈ విధంగా ఓంకార మహాత్మ్యం; ఇదే శ్రుతి యొక్క సనాతన ఉపదేశము.

Verse 70

ओंकारस्य च माहात्म्यं याथात्म्येन न शक्यते । वर्षाणामयुतेनापि ग्रंथकोटिभिरेव वा

ఓంకార మహాత్మ్యాన్ని యథార్థంగా పూర్తిగా చెప్పడం సాధ్యం కాదు—పది వేల సంవత్సరాలైనా, కోటి గ్రంథాలైనా సరే.

Verse 71

पुनर्यत्सारसर्वस्वं प्रोक्तं तच्छ्रूयतां परम् । अःकारांता अकाराद्या मनवस्ते चतुर्दश

ఇప్పుడు చెప్పబడిన దాని పరమ సారాన్ని మరల వినుడి. ‘అ’తో ప్రారంభమై ‘అః’తో ముగియు ఆ పద్నాలుగు మనువులు ఇవే.

Verse 72

स्वायंभुवश्च स्वारोचिरौत्तमो रैवतस्तथा । तामसश्चाक्षुषः षष्ठस्तथा वैवस्वतोऽधुना

స్వాయంభువ, స్వారోచిష, ఉత్తమ, అలాగే రైవత; తరువాత తామస, ఆరవడు చాక్షుష; మరియు ఇప్పుడు వైవస్వత (మనువు).

Verse 73

सावर्णिर्ब्रह्मसावर्णी रुद्रसावर्णिरेव च । दक्षसावर्णिरेवापि धर्मसावर्णिरेव च

సావర్ణి, బ్రహ్మ-సావర్ణి, రుద్ర-సావర్ణి; అలాగే దక్ష-సావర్ణి మరియు ధర్మ-సావర్ణి కూడా (ఉన్నారు).

Verse 74

रौच्यो भौत्यस्तथा चापि मनवोऽमी चतुर्दश । श्वेतः पांडुस्तथा रक्तस्ताम्रः पीतश्च कापिलः

రౌచ్యుడు, భౌత్యుడు కూడా—ఇవే పద్నాలుగు మనువులు. (వారి) వర్ణాలు: శ్వేత, పాండు, రక్త, తామ్ర, పీత, కాపిల.

Verse 75

कृष्णः श्यामस्तथा धूम्रः सुपिशंगः पिशंगकः । त्रिवर्णः शबलो वर्णैः कर्कंधुर इति क्रमात्

తర్వాత కృష్ణ, శ్యామ, ధూమ్ర, సుపిశంగ, పిశంగ; ఆపై త్రివర్ణుడు, నానావర్ణ శబలుడు—ఈ క్రమంగా (చివర) కర్కంధురుడు.

Verse 76

वैवस्वतः क्षकारश्च तात कृष्णः प्रदृश्यते । ककाराद्य हकारांतास्त्रयस्त्रिंशच्च देवताः

‘వైవస్వత’ను ‘క్ష’ అక్షరం సూచిస్తుంది; అలాగే, ప్రియమా, ‘కృష్ణ’ కూడా (అందులో) దర్శనమిస్తుంది. ‘క’ నుండి ‘హ’ వరకు—ఇవే ముప్పైమూడు దేవతలు అని గ్రహించాలి.

Verse 77

ककाराद्याष्ठकारांता आदित्या द्वादश स्मृताः । धाता मित्रोऽर्यमा शक्रो वरुणाश्चांशुरेव च

‘క’ నుండి ‘ఠ’ వరకు—ఇవే ద్వాదశ ఆదిత్యులు అని స్మృతులు చెబుతాయి: ధాతా, మిత్ర, అర్యమా, శక్ర, వరుణ, అలాగే అంశు.

Verse 78

भगो विवस्वान्पूषा च सविता दशमस्तथा । एकादशस्तथा त्वष्टा विष्णुर्द्वादश उच्यते

ఆదిత్యులలో భగుడు, వివస్వాన్, పూషా; పదవుడిగా సవితృ; పదకొండవుడిగా త్వష్టృ; పన్నెండవుడిగా విష్ణువు అని ప్రకటించబడెను.

Verse 79

जघन्यजः स सर्वेषामादित्यानां गुणाधिकः । डकाराद्या बकारांता रुद्राश्चैकादशैव तु

అత్యంత చివరగా జన్మించినవాడు సమస్త ఆదిత్యులలో గుణాధికుడు. డకారంతో మొదలై బకారంతో ముగిసే వారు—అదే పదకొండు రుద్రులు.

Verse 80

कपाली पिंगलो भीमो विरुपाक्षो विलोहितः । अजकः शासनः शास्ता शंभुश्चण्डो भवस्तथा

కపాలీ, పింగళ, భీమ, విరూపాక్ష, విలోహిత, అజక, శాసన, శాస్తా, శంభు, చండ మరియు భవ—ఇవే రుద్రులు.

Verse 81

भकाराद्याः षकारांता अष्टौ हि वसवो मताः । ध्रुवो घोरश्च सोमश्च आपश्चैव नलोऽनिलः

భకారంతో ప్రారంభమై షకారంతో ముగిసే వారు—ఈ ఎనిమిది వసువులు: ధ్రువ, ఘోర, సోమ, ఆప, నల, అనిల.

Verse 82

प्रत्यूषश्च प्रभासश्च अष्टौ ते वसवः स्मृताः । सौ हश्चेत्यश्विनौ ख्यातौ त्रयस्त्रिंशदिमे स्मृताः

ప్రత్యూష మరియు ప్రభాస—ఇలా ఆ ఎనిమిది వసువులు స్మరించబడతారు. ‘సౌ’ మరియు ‘హ’ అనే ఇద్దరు అశ్వినులు ప్రసిద్ధులు. ఈ విధంగా ఇవి ముప్పైమూడు దేవతలుగా స్మృతం.

Verse 83

अनुस्वारो विसर्गश्च जिह्वामूलीय एव च । उपध्मानीय इत्येते जरायुजास्तथांडजाः

అనుస్వారం, విసర్గం, జిహ్వామూలీయం మరియు ఉపధ్మానీయం—ఇవే (లక్షణాలు) అని చెప్పబడినవి; ఇక్కడ ఇవి గర్భజులు మరియు అండజులైన జీవులతో కూడ అనుసంధానించబడ్డాయి.

Verse 84

स्वेदजाश्चोद्भिजाश्चेति तत जीवाः प्रकीर्तिताः । भावार्थः कथितश्चायं तत्त्वार्थं श्रृणु सांप्रतम्

స్వేదజులు మరియు ఉద్భిజులు—అని జీవులు కూడా ప్రకటించబడ్డారు. ఇది భావార్థం; ఇప్పుడు తత్త్వార్థాన్ని వినుము.

Verse 85

ये पुमांसस्त्वमून्देवान्समाश्रित्य क्रियापराः । अर्धमात्रात्मके नित्ये पदे लीनास्त एव हि

ఈ దేవతలను ఆశ్రయించి క్రియాపరులై ఉండే పురుషులే ‘అర్ధమాత్రా’ స్వరూపమైన నిత్య పదంలో లీనమగుదురు.

Verse 86

चतुर्णां जीवयोनीनां तदैव परिमुच्यते । यदाभून्मनसा वाचा कर्मणा च यजेत्सुरान्

నాలుగు జీవయోనుల బంధనము నుండి అప్పుడే విముక్తి కలుగుతుంది; మనసా, వాచా, కర్మణా దేవతలను యజించునప్పుడు.

Verse 87

यस्मिञ्छास्त्रे त्वमी देवा मानिता नैव पापिभिः । तच्छास्त्रं हि न मंतव्यं यदि ब्रह्मा स्वयं वदेत्

ఏ శాస్త్రంలో ఈ దేవతలకు గౌరవం ఉండదో, పాపులు దానిని ఆమోదించుదురో, ఆ శాస్త్రాన్ని శాస్త్రమని భావించకూడదు—స్వయంగా బ్రహ్మ చెప్పినప్పటికీ.

Verse 88

अमी च देवाः सर्वत्र श्रौते मार्गे प्रतिष्ठिताः । पाषण्डशास्त्रे सर्वत्र निषिद्धाः पापकर्मभिः

ఈ దేవతలు సర్వత్ర శ్రౌత (వైదిక) మార్గంలో స్థాపితులై ఉన్నారు; కానీ పాషండశాస్త్రాలలో పాపకర్మల వల్ల సర్వత్ర నిషిద్ధులుగా చెప్పబడతారు।

Verse 89

तदमून्ये व्यतिक्रम्य तपो दानमथो जपम् । प्रकुर्वंति दुरात्मानो वेपते मरुतः पथि

ఆ దేవతలను అతిక్రమించి దురాత్ములు తపస్సు, దానం, జపం చేస్తారు; అయినా వారి కర్మల వల్ల మరుత్‌ మార్గం—ధర్మవ్యవస్థ—కూడా కంపిస్తుంది।

Verse 90

अहो मोहस्य माहात्म्यं पश्यताविजितात्मनाम् । पठंति मातृकां पापा मन्यंते न सुरानिह

అహో! ఆత్మజయం లేనివారిలో మోహం ఎంత మహత్తరమో చూడండి—పాపులు ‘మాతృకా’ పఠిస్తారు, అయినా ఇక్కడ దేవతలను అసలు అంగీకరించరు।

Verse 91

सुतनुरुवाच । इति तस्य वचः श्रुत्वा पिताभूदतिविस्मितः । पप्रच्छ च बहून्प्रश्रान्सोप्य वादीत्तथातथा

సుతను అన్నాడు—అతని మాటలు విని తండ్రి అత్యంత ఆశ్చర్యపడ్డాడు. అతడు అనేక ప్రశ్నలు అడిగాడు; మరొకడు కూడా ఒక్కొక్కటికి తగినట్లే సమాధానం చెప్పాడు।

Verse 92

मयापि तव प्रोक्तोऽयं मातृकाप्रश्र उत्तमः । द्वितीयं श्रृणु तं प्रश्नं पंचपंचाद्भुतं गृहम्

ఈ ఉత్తమ ‘మాతృకా’ సంబంధ ప్రశ్నను నేనూ నీకు వివరించాను. ఇప్పుడు రెండవ ప్రశ్న విను—ఐదు మరియు ఐదు కలసి ఏర్పడిన ఆ అద్భుత ‘గృహం’ గురించి।

Verse 93

पंचभूतानि पञ्चैव कर्मज्ञानेंद्रियाणि च । पंच पंचापि विषया मनोबुद्ध्यहमेव च

పంచ మహాభూతములు; అలాగే పంచ కర్మేంద్రియములు, పంచ జ్ఞానేంద్రియములు ఉన్నాయి. అలాగే పంచ విషయములు, మనస్సు, బుద్ధి మరియు అహంకారమూ కలవు.

Verse 94

प्रकृतिः पुरुषश्चैव पञ्चविंशः सदाशिवः । पञ्चपञ्चभिरेततैस्तु निष्पन्नं गृहमुच्यते

ప్రకృతి, పురుషుడు—మరియు ఇరవై ఐదవ తత్త్వరూపుడైన సదాశివుడు—ఈ ఐదు-ఐదు సమూహాలచే ఈ ‘గృహం’ అనగా దేహ-నిర్మాణం ఉద్భవించిందని చెప్పబడుతుంది.

Verse 95

देहमेतदिदं वेद तत्त्वतो यात्यसौ शिवम् । बहुरूपां स्त्रियं प्राहुर्बुद्धिं वेदांतवादिनः

ఈ దేహాన్ని తత్త్వంగా తెలిసినవాడు శివుని చేరుతాడు. వేదాంతవాదులు బుద్ధిని అనేకరూపాలు ధరించే ‘స్త్రీ’గా పేర్కొంటారు.

Verse 96

सा हि नानार्थभजनान्नानारूपं प्रपद्यते । धर्मस्यैकस्य संयोगाद्बहुधाप्येकिकैव सा

ఆ (బుద్ధి) అనేక ప్రయోజనాల కోసం ఆశ్రయించబడుతూ అనేక రూపాలను పొందుతుంది; కానీ ఏకధర్మంతో సంయోగం వల్ల, అనేకంగా కనిపించినా స్వరూపतः ఒక్కటే ఉంటుంది.

Verse 97

इति यो वेदे तत्त्वार्थं नासौ नरकमाप्नुयात् । मुनिभिर्यश्च न प्रोक्तं यन्न मन्येत दैवतान्

ఇలా తత్త్వార్థాన్ని తెలిసినవాడు నరకాన్ని పొందడు. మునులు చెప్పనిదాన్ని దైవమని భావించకూడదు.

Verse 98

वचनं तद्बुधाः प्रहुर्बंधं चित्रकथं त्विति । यच्च कामान्वितं वाक्यं पंचमं वाप्यतः श्रुणु

అటువంటి వాక్యాన్ని పండితులు బంధమని అంటారు—చిత్రకథ మాత్రమే. ఇక ఐదవ రకమైన వాక్యాన్ని వినుము—కామంతో నడిచే పలుకు.

Verse 99

एको लोभो महान्ग्राहो लोभात्पापं प्रवर्तते । लोभात्क्रोधः प्रभवति लोभात्कामः प्रवर्तते

లోభమే ఒక మహా గ్రాహకుడు. లోభం వల్ల పాపం ప్రవృత్తిస్తుంది; లోభం వల్ల క్రోధం పుడుతుంది; లోభం వల్ల కామం మరింత పెరుగుతుంది.

Verse 100

लोभान्मोहश्च माया च मानः स्तम्भः परेष्सुता । अविद्याऽप्रज्ञता चैव सर्वं लोभात्प्रवर्तते

లోభం వల్ల మోహం, మాయ, మానం, దురహంకారపు స్థంభం, ఇతరుల పట్ల ద్వేషం; అవిద్య, వివేకలేమి—ఇవన్నీ లోభం నుంచే పుడతాయి.

Verse 101

हरणं परवित्तानां परदाराभिमर्शनम् । साहसानां च सर्वेषामकार्याणआं क्रियास्तथा

ఇతరుల ధనాన్ని అపహరించడం, పరస్త్రీని అపవిత్రంగా తాకడం/అపమానించడం, అలాగే అన్ని రకాల హింసాత్మక దుస్సాహస కుకర్మలు—ఇవి నిషిద్ధ క్రియలుగా (అదే దోషం వల్ల) పుడతాయి.

Verse 102

स लोभः सह मोहेन विजेतव्यो जितात्मना । दम्भो द्रोहश्च निंदा च पैशुन्यं मत्सरस्तथा

ఆ లోభం—మోహంతో కూడినది—జితాత్ముడు తప్పక జయించాలి. దానివల్ల దంభం, ద్రోహం, నింద, పైశున్యం మరియు మత్సరం కూడా పుడతాయి.

Verse 103

भवन्त्येतानि सर्वाणि लुब्धानामकृतात्मनाम् । सुमहां त्यपि सास्त्राणि धारयंति बहुश्रुताः

లోభంతో, ఆత్మసంయమం లేని వారిలో ఈ సమస్త దోషాలు పుడతాయి. ఎంతో శాస్త్రం విన్నవారైనా, మహత్తర గ్రంథాలను ధారించగలవారైనా, వీటిలోనే పడిపోతారు.

Verse 104

छेत्तारः संशयानां च लोभग्रस्ता व्रजंत्यधः । लोभक्रोधप्रसक्ताश्च शिष्टाचारबहिष्कृताः

సంశయాలను ఛేదించగలవారైనా, లోభగ్రస్తులైతే అధోగతికి వెళ్తారు. లోభక్రోధాలకు బానిసలై, శిష్టాచారమునుండి బహిష్కృతులవుతారు.

Verse 105

अन्तःक्षुरा वाङ्मधुराः कूपाश्धन्नास्तृणौरिव । कुर्वते ये बहून्मार्गांस्तांस्तान्हेतुबलन्विताः

లోపల క్షురంలా పదునుగా ఉండి, మాటలు మాత్రం మధురంగా ఉంటాయి; గడ్డితో కప్పబడిన బావిలా. అనేక (మోసపూరిత) మార్గాలను సృష్టించేవారు, తర్కం మరియు బలంతో ఆయుధపరులై ఒక్కొక్కరిగా అలా చేస్తారు.

Verse 106

सर्वमार्गं विलुंमपंति लोभाज्जातिषु निष्ठुराः । धर्मावतंसकाः क्षुद्रा मुष्णंति ध्वजिनो जगत्

లోభం వల్ల కఠినహృదయులు వివిధ వర్గాలలో కనిపిస్తూ ప్రతి మార్గాన్ని దోచుకుంటారు. నీచులు ‘ధర్మం’ను అలంకారంగా ధరించి, ధ్వజాలు ఎగరేస్తూ లోకాన్ని దోచుతారు.

Verse 107

एतेऽतिपापिनो ज्ञेया नित्यं लोभसमन्विताः । जनको युवनाश्वश्च वृषादर्भिः प्रसेनजित्

ఇవారు అత్యంత పాపులు అని తెలుసుకోవాలి; నిత్యం లోభంతో కూడినవారు—జనకుడు, యువనాశ్వుడు, వృషాదర్భి, ప్రసేనజిత్.

Verse 108

लोभक्षयाद्दिवं प्राप्तास्तथैवान्ये जनाधिपाः । तस्मात्त्यजंति ये लोभं तेऽतिक्रामंति सागरम्

లోభక్షయంతో రాజులు స్వర్గాన్ని పొందారు; అలాగే ఇతరులూ. కనుక లోభాన్ని విడిచినవారు సంసారసాగరాన్ని దాటుతారు.

Verse 109

संसाराख्यमतोऽनये ये ग्राहग्रस्ता न संशयः । अथ ब्राह्मणभेदांस्त्वमष्टो विप्रावधारय

ఈ ‘సంసారం’ అనే ప్రవాహంలో చిక్కినవారు నిస్సందేహంగా మొసలి పట్టినవారిలా ఉంటారు. ఇప్పుడు, ఓ బ్రాహ్మణా, నా నుండి బ్రాహ్మణుల ఎనిమిది భేదాలను గ్రహించు.

Verse 110

मात्रश्च ब्राह्मणश्चैव श्रोत्रियश्च ततः परम् । अनूचानस्तथा भ्रूण ऋषिकल्प ऋषिर्मुनिः

వారు—మాత్ర, బ్రాహ్మణుడు, శ్రోత్రియుడు; ఆపై అనూచానుడు; అలాగే భ్రూణుడు, ఋషికల్పుడు, ఋషి, ముని.

Verse 111

एते ह्यष्टौ समुद्दिष्टा ब्राह्मणाः प्रथमं श्रुतौ । तेषां परः परः श्रेष्ठो विद्यावृत्तविशेषतः

శ్రుతి-పరంపరలో ఈ ఎనిమిది రకాల బ్రాహ్మణులు మొదటగా పేర్కొనబడ్డారు. వీరిలో విద్యా-వృత్తి విశేషాల వల్ల ప్రతి తరువాతివాడు ముందువాడికంటే శ్రేష్ఠుడు.

Verse 112

ब्राह्मणानां कुले जातो जातिमात्रो यदा भवेत् । अनुपेतः क्रियाहीनो मात्र इत्यभिधीयते

బ్రాహ్మణ కులంలో పుట్టి కూడా జన్మమాత్రంతోనే బ్రాహ్మణుడై—ఉపనయనం లేని, విధిక్రియలలో హీనుడైనవాడు—‘మాత్ర’ అని పిలువబడతాడు.

Verse 113

एकोद्देश्यमतिक्रम्य वेदस्याचारवानृजुः । स ब्राह्मण इति प्रोक्तो निभृतः सत्यवाग्घृणी

వేదంలోని ఒక్క పాఠభాగానికే పరిమితం కాక దానిని మించి అభ్యసించినవాడు, సదాచారసంపన్నుడు, సరళుడు—నిశ్శబ్ద స్వభావం గలవాడు, సత్యవాక్కు, కరుణాశీలి—అతడే ‘బ్రాహ్మణుడు’ అని చెప్పబడెను.

Verse 114

एकां शाखां सकल्पां च षड्भिरंगैरधीत्य च । षट्कर्मनिरतो विप्रः श्रोत्रियोनाम धर्मवित्

ఒక వేదశాఖను కల్పసహితంగా, షడంగాలతో కూడి అధ్యయనం చేసి, షట్కర్మాలలో నిత్యం నిమగ్నుడైన విప్రుడు ‘శ్రోత్రియుడు’—ధర్మవేత్త—అని పిలువబడును.

Verse 115

वेदवेदांगतत्त्वज्ञः शुद्धात्मा पापवर्जितः । श्रेष्ठः श्रोत्रियवान्प्राज्ञः सोऽनूचान इति स्मृतः

వేదము మరియు వేదాంగముల తత్త్వార్థాన్ని తెలిసినవాడు, అంతఃకరణం శుద్ధమై పాపరహితుడై—శ్రేష్ఠుడు, శ్రోత్రియవిద్యాసంపన్నుడు, ప్రాజ్ఞుడు—అతడే ‘అనూచానుడు’ అని స్మరించబడును.

Verse 116

अनूचानगुणोपेतो यज्ञस्वाध्याययंत्रितः । भ्रूण इत्युच्यते शिष्टैः शेषभोजी जितेंद्रियः

అనూచానుని గుణాలతో యుక్తుడై, యజ్ఞం మరియు స్వాధ్యాయంతో నియమితుడై, హవిష్షేషమే భుజించే వాడై, ఇంద్రియజయుడై ఉన్నవాడు—అటువంటి వానిని శిష్టులు ‘భ్రూణుడు’ అని అంటారు.

Verse 117

वैदिकं लौकिकं चैव सर्वज्ञानमवाप्य यः । आश्रमस्थो वशी नित्यमृषिकल्प इति स्मृतः

వైదికమూ లౌకికమూ అయిన సమస్త జ్ఞానాన్ని పొందుకొని, ఆశ్రమంలో స్థిరంగా ఉండి నిత్యం వశుడై (ఆత్మసంయమంతో) ఉండేవాడు ‘ఋషికల్పుడు’ అని స్మరించబడును.

Verse 118

ऊर्ध्वरेता भवत्यग्र्यो नियताशी नसंश यी । शापानुग्रहयोः शक्तः सत्यसंधो भवेदृषिः

ఊర్ధ్వరేతస్సుగా, నియతాహారంతో, సందేహరహితుడై అగ్ర్యుడవుతాడు; శాపమూ అనుగ్రహమూ ఇవ్వగల శక్తితో, సత్యసంకల్పుడై—అటువంటి వాడు ఋషి అవుతాడు.

Verse 119

निवृत्तः सर्वतत्त्वज्ञः कामक्रोधविवर्जितः । ध्यानस्थानिष्क्रियो दांतस्तुल्यमृत्कांचनो मुनिः

లోకవిషయాలనుండి నివృత్తుడై, సర్వతత్త్వజ్ఞుడై, కామక్రోధవర్జితుడై; ధ్యానస్థుడై, క్రియారహితుడై, దమంతో, మట్టి-బంగారాన్ని సమానంగా చూచేవాడే ముని.

Verse 120

एवमन्वयविद्याभ्यां वृत्तेन च समुच्छ्रिताः । त्रिशुक्लानाम विप्रेंद्राः पूज्यन्ते सवनादिषु

ఇలా వంశపారంపర్యం, విద్య, మరియు శ్రేష్ఠ ఆచరణ వలన ఉన్నతులైన త్రిశుక్ల వర్గంలోని విప్రేంద్రులు సవనాది యజ్ఞకర్మలలో పూజింపబడుతారు.

Verse 121

इत्येवंविधविप्रत्वमुक्तं श्रृणु युगादयः । नवमी कार्तिके शुक्ला कृतादिः परिकीर्तिता

ఇలా బ్రాహ్మణోత్తమత్వం వివరించబడింది. ఇప్పుడు యుగాది వినుము—కార్తిక శుక్ల నవమి కృతయుగారంభమని ప్రకటించబడింది.

Verse 122

वैशाखस्य तृतीया या शुक्ला त्रेतादिरुच्यते । माघे पञ्चदशीनाम द्वापरादिः स्मृता बुधैः

వైశాఖ శుక్ల తృతీయ త్రేతాయుగారంభమని చెప్పబడుతుంది; మాఘ పూర్ణిమ (పంచదశి)ను పండితులు ద్వాపరయుగారంభమని స్మరిస్తారు.

Verse 123

त्रयोदशी नभस्ये च कृष्णा सा हि कलेः स्मृता । युगादयः स्मृता ह्येता दत्तस्याक्षयकारकाः

నభస్య మాసంలో కృష్ణపక్ష త్రయోదశి కలియుగారంభమని స్మృతిలో చెప్పబడింది. ఇవే యుగాదులు; ఈ దినాల్లో చేసిన దానం అక్షయఫలప్రదమవుతుంది.

Verse 124

एताश्चतस्रस्तिथयो युगाद्या दत्तं हुतं चाक्षयमाशु विद्यात् । युगेयुगे वर्षशतेन दानं युगादिकाले दिवसेन तत्फलम्

ఈ నాలుగు తిథులే యుగాదులు—వాటిలో ఇచ్చిన దానం, చేసిన హోమం వెంటనే అక్షయమవుతుందని తెలుసుకో. ప్రతి యుగంలో వందేళ్లు చేసిన దానఫలం, యుగాదికాలంలో ఒక్క రోజులోనే లభిస్తుంది.

Verse 125

युगाद्याः कथिता ह्येता मन्वाद्याः श्रृणु सांप्रतम् । अश्वयुक्छुक्लनवमी द्वादशी कार्तिके तथा

యుగాది తిథులు చెప్పబడినవి; ఇప్పుడు మన్వాదులను విను—ఆశ్వయుజ మాస శుక్ల నవమి, అలాగే కార్తిక మాస ద్వాదశి.

Verse 126

तृतीया चैत्रमासस्य तथा भाद्रपदस्य च । फाल्गुनस्य त्वमावास्या पौषस्यैकादशी तथा

చైత్ర మాస తృతీయ, అలాగే భాద్రపద మాస తృతీయ; ఫాల్గుణ అమావాస్య, ఇంకా పౌష మాస ఏకాదశి కూడా (పుణ్యతిథులు).

Verse 127

आषाढस्यापि दशमी माघमासस्य सप्तमी । श्रावणस्याष्टमी कृष्णा तथाषाढी च पूर्णिमा

ఆషాఢ మాస దశమి, మాఘ మాస సప్తమి, శ్రావణ కృష్ణ అష్టమి, అలాగే ఆషాఢీ పౌర్ణమి కూడా (విశేష పుణ్యప్రద తిథులు).

Verse 128

कार्तिकी फाल्गुनी चैत्री ज्येष्ठे पञ्चदशी सिता । मन्वंतरादयश्चैता दत्तस्याक्षयकारकाः

కార్తిక, ఫాల్గుణ, చైత్ర పౌర్ణములు, అలాగే జ్యేష్ఠ శుక్లపక్ష పంచదశి; మన్వంతరాది దినములు—ఇవి దానఫలాన్ని అక్షయంగా చేయునని చెప్పబడినవి.

Verse 129

यस्यां तिथौ रथं पूर्वं प्राप देवो दिवाकरः । सा तिथिः कथिता विप्रैर्माघे या रथसप्तमी

ఏ తిథినాడు పురాతనకాలంలో దేవుడు దివాకరుడు (సూర్యుడు) తన రథాన్ని పొందెనో, ఆ తిథినే బ్రాహ్మణులు మాఘమాసంలోని రథసప్తమి అని ప్రకటించారు.

Verse 130

तस्यां दत्तं हुतं चेष्टं सर्वमेवाक्षयं मतम् । सर्वदारिद्र्यशमनं भास्करप्रीतये मतम्

ఆ తిథినాడు ఇచ్చే దానం, హోమంలో అర్పించే ఆహుతి, చేయు ధర్మకార్యం—ఇవన్నీ ఫలంలో అక్షయమని భావించబడును. భాస్కరుని ప్రీతికై చేయబడినది సమస్త దారిద్ర్యాన్ని శమింపజేయునని చెప్పబడింది.

Verse 131

नित्योद्वेजकमाहुर्यं बुधास्तं श्रृणु तत्त्वतः । यश्च याचनिको नित्यं न स स्वर्गस्य भाजनम्

జ్ఞానులు అతనిని ‘నిత్యోద్వేగకుడు’ అని అంటారు—ఆ సత్యాన్ని వినుము: ఎల్లప్పుడూ యాచకుడై ఇతరులను వేధిస్తూ అడుగువాడు స్వర్గానికి పాత్రుడు కాడు.

Verse 132

उद्वेजयति भूतानि यथा चौरास्तथैव सः । नरकं याति पापात्मा नित्योद्वेगकरस्त्वसौ

దొంగలు జీవులను భయపెట్టినట్లే అతడూ భయపెడతాడు. అందువల్ల ఆ పాపాత్ముడు—నిత్యోద్వేగకుడు—నరకానికి పోతాడు.

Verse 133

इहोपपत्तिर्मम केन कर्मणा क्व च प्रयातव्यमितो मयेति । विचार्य चैवं प्रतिकारकारी बुधैः स चोक्तो द्विज दक्षदक्षः

“ఏ కర్మవల్ల నాకు ఈ స్థితి లభించింది? ఇక్కడి నుంచి నేను ఎక్కడికి వెళ్లాలి?”—ఇలా విచారించి తగిన పరిహారక్రియ చేయువాడిని పండితులు నిజంగా కర్తవ్యనిపుణుడైన సమర్థ ద్విజుడని అంటారు।

Verse 134

मासैरष्टभिरह्ना च पूर्वेण वयसायुषा । तत्कर्म पुरुषः कुर्याद्येनांते सुखमेधते

ఆయుష్షు యొక్క ముందుభాగంలో—నెలలతో, దినాలతో, యౌవనపు తొలి దశలోనూ—మనిషి జీవితాంతంలో సుఖం పెరుగునట్లు చేసే కర్మనే చేయాలి।

Verse 135

अर्चिर्धूमश्च मार्गौ द्वावाहुर्वेदांतवादिनः । अर्चिषा याति मोक्षं च धूमेनावर्तते पुनः

వేదాంతోపదేశకులు రెండు మార్గాలను చెబుతారు—అర్చి (ప్రకాశ) మార్గం, ధూమ (పొగ) మార్గం. అర్చి మార్గంతో మోక్షం, ధూమ మార్గంతో పునరావర్తనం కలుగుతుంది।

Verse 136

यज्ञैरासाद्यते धूमो नैष्कर्म्येणार्चिराप्यते । एतयोरपरो मार्गः पाखंड इति कीर्त्यते

యజ్ఞాది కర్మాలతో ‘ధూమ’ మాత్రమే లభిస్తుంది; నైష్కర్మ్యంతో (నిష్కామ/అకర్మభావంతో) ‘అర్చి’ పొందబడుతుంది. ఈ రెండింటికి భిన్నమైన మార్గం ‘పాఖండం’ అని ప్రకటించబడింది।

Verse 137

यो देवान्मन्यते नैव धर्मांश्च मनुसूचितान् । नैतौ स याति पंथानौ तत्त्वार्थोऽयं निरूपितः

దేవతలను అంగీకరించని వాడు, మనువు ఉపదేశించిన ధర్మాలను కూడా స్వీకరించని వాడు—ఈ రెండు మార్గాలలో ఏదానిపైనా సాగడు; ఇదే తత్త్వార్థం స్పష్టంగా నిరూపించబడింది।

Verse 138

इते ते कीर्तिताः प्रश्राः शक्त्या ब्राह्मणसत्तम । साधु वाऽसाधु वा ब्रूही ख्यापयात्मानमेव च

హే బ్రాహ్మణసత్తమా! యథాశక్తి నేను ఈ ప్రశ్నలను వివరించితిని. ఇప్పుడు చెప్పుము—ఇది సాధువా అసాధువా; అలాగే నీ స్వరూపమును, నీ పరిచయమును కూడా ప్రకటించుము.