Adhyaya 20

Verse 1

गणावूचतुः । औत्तानपादिर्निर्गत्य ततः काननतो द्विज । रम्यं मधुवनं प्राप यमुनायास्तटे महत

గణులు పలికిరి—హే ద్విజా! ఔత్తానపాది (ధ్రువుడు) ఆ అరణ్యమునుండి బయలుదేరి యమునా తీరమున ఉన్న మహత్తరమైన, ప్రసిద్ధమైన, रम్యమైన మధువనమును చేరెను।

Verse 2

आद्यं भगवतः स्थानं तत्पुण्यं हरिमेधसः । पापोपि जंतुस्तत्प्राप्य निष्पापो जायते ध्रुवम्

అదే భగవానుని ఆద్యస్థానం—హరిమేధస ఋషి యొక్క పరమ పుణ్యధామము; దానిని చేరిన పాపి జీవుడుకూడా నిశ్చయంగా పాపరహితుడగును।

Verse 3

जपन्स वासुदेवाख्यं परंब्रह्म निरामयम् । अपश्यत्तन्मयं विश्वं ध्यानस्तिमितलोचनः

అతడు నిరామయ పరబ్రహ్మమైన ‘వాసుదేవ’ నామజపము చేస్తూ, ధ్యానమున స్థిరమైన నేత్రములతో, సమస్త విశ్వమును ఆయనమయమై ఉన్నదిగా దర్శించెను।

Verse 4

हरिर्हरित्सु सर्वासु हरिर्हरिमरीचिषु । शिवामृगमृगेंद्रादि रूपः काननगो हरिः

హరి సమస్త హరిత వృక్షములలో ఉన్నాడు, హరి సూర్యకిరణములలో ఉన్నాడు; అరణ్యములో సంచరించే హరి శుభ మృగము, మృగేంద్రుడు మొదలైన అనేక రూపములుగా దర్శనమిచ్చెను।

Verse 5

जले शालूरकूर्मादि रूपेण भगवान्हरिः । हरिरश्वादिरूपेण मंदुरास्वपि भूभुजाम्

జలములో భగవాన్ హరి మత్స్య-కూర్మాది రూపములుగా ఉన్నాడు; రాజుల మందురములలో కూడ హరి అశ్వాది రూపములుగా విరాజిల్లెను।

Verse 6

अनंतरूपः पाताले गगनेऽनंतसंज्ञकः । एकोप्यनंततां यातो रूपभेदैरनंतकैः

పాతాళలోకంలో ఆయన అనంతరూపుడు; గగనంలో ‘అనంత’ అనే నామంతో ప్రసిద్ధుడు. ఆయన ఏకుడే అయినా, అనేక రూపభేదాలవల్ల అనంతుడని చెప్పబడతాడు।

Verse 7

देवेषु यो वसेन्नित्यं देवानां वसतिर्हि यः । स वासुदेवः सर्वत्र दीव्येद्यद्वासनावशात्

దేవతలలో నిత్యం నివసించేవాడు, దేవతలకు ఆశ్రయధామమై ఉన్నవాడు—ఆయనే వాసుదేవుడు. తన అంతర్వాస శక్తివల్ల ఆయన సర్వత్ర ప్రకాశించి లీలలు సాగిస్తాడు.

Verse 8

विष्लृव्याप्तावयंधातुर्यत्रसार्थकतां गतः । ते विष्णुनाम स्वरूपे हि सर्वव्यापनशीलिनि

‘విష్లృ’ ధాతువు ‘సర్వవ్యాప్తి’ అర్థంలో సంపూర్ణ సార్థకత పొందిన చోట, అక్కడే ‘విష్ణు’ నామస్వరూపం స్థాపితమవుతుంది—అఖిలాన్ని వ్యాపించే స్వభావమున్నవాడు.

Verse 9

सर्वेषां च हृषीकाणामीशनात्परमेश्वरः । हृषीकेश इति ख्यातो यः स सर्वत्रसंस्थितः

సర్వ ఇంద్రియాలకు అధిపతిగా ఉండుటవల్ల ఆయన పరమేశ్వరుడు ‘హృషీకేశ’ అని ప్రసిద్ధుడు. ఆ నామధారి ఆయన సర్వత్ర నివసిస్తాడు.

Verse 10

न च्यवंतेपि यद्भक्ता महति प्रलये सति । अतोऽच्युतोऽखिले लोके स एकः सर्वगोऽव्ययः

మహాప్రళయం వచ్చినా ఆయన భక్తులు చ్యుతులు కారు. అందువల్ల సర్వలోకాలలో ఆయన ‘అచ్యుతుడు’ అని పిలువబడతాడు—ఏకుడు, సర్వవ్యాపి, అవ్యయ ప్రభువు.

Verse 11

इदं चराचरं विश्वं यो बभार स्वलीलया । भृत्यास्वरूपसंपत्त्या सोऽत्र विश्वंभरोऽखिलम्

స్వలీలయే ఈ చరాచర విశ్వాన్ని ధరించి, దాస్యభావసంపదతో సమస్తాన్ని పోషించువాడు—అతడే ఇక్కడ సర్వాధారుడైన ‘విశ్వంభరుడు’గా స్తుతింపబడుచున్నాడు।

Verse 12

तस्येक्षणे समीक्षेते नान्यद्विप्णुपदादृते । निरीक्ष्यः पुंडरीकाक्षो नान्यो नियमतो ह्यतः

ఆ దర్శనంలో విష్ణుపదము తప్ప మరొకటి ఆశ్రయించదగినది కాదు; అందుచేత నియమప్రకారం కమలనేత్రుడైన పుండరీకాక్షుడే ధ్యేయుడు, ఇతరుడు కాదు।

Verse 13

नान्य शब्दग्रहौ तस्य जातौ शब्दग्रहावपि । विना मुकुंद गोविंद दामोदर चतुर्भुज

అతని వాక్కు ఇతర శబ్దాలను గ్రహించదు; ‘ముకుంద’, ‘గోవింద’, ‘దామోదర’, ‘చతుర్భుజ’ అనే నామాలే తప్ప మరేవీ కాదు।

Verse 14

गोविंदचरणार्थार्चां तत्प्रियंकर्मवै विना । शंखचक्रांकितौ तस्य नान्यकर्मकरौकरौ

గోవిందుని పాదారాధనకై చేసే పూజను, ఆయనకు ప్రియమైన కర్మలను తప్ప, శంఖచక్రచిహ్నితమైన అతని చేతులు మరే కార్యమూ చేయవు।

Verse 15

निर्द्वंद्वचरणद्वंद्वं तन्मनो मनुते हरेः । हित्वान्यन्मननं सर्वं निश्चलत्वमवाप ह

అతని మనస్సు ద్వంద్వాతీతమైన హరి పాదయుగళాన్నే ధ్యానిస్తుంది; ఇతర సమస్త మననాన్ని విడిచి, అది నిశ్చల స్థితిని పొందుతుంది।

Verse 16

चरणौ विष्णुशरणौ हित्वा नारायणांगणम् । तस्य नो चरतोन्यत्र चरतो विपुलं तपः

విష్ణువు శరణమైన పాదయుగళాన్ని, నారాయణుని ప్రాంగణాన్ని విడిచినా అతని పాదాలు మరెక్కడికీ కదలలేదు; అంత విస్తారమైన, అచంచలమైన తపస్సు అతడు ఆచరించాడు।

Verse 17

वाणीप्रमाणी क्रियते गोविंदगुणवर्णने । जोषं समासता तेन महासारं तपस्यता

గోవిందుని గుణవర్ణనలోనే అతని వాణికి నిజమైన ప్రమాణం లభించింది; ఆ మౌన తాదాత్మ్యంతో అతని తపస్సు మహాసారమై పరమ సారవంతమైంది।

Verse 18

नितांतकमलाकांत नामधेयसुधारसम् । रसयंती न रसना तस्यान्यरसस्पृहा

కమలాకాంతుని నామామృతరసాన్ని అపారంగా ఆస్వాదించిన అతని నాలుకకు ఇక ఇతర రుచులపై ఆశ లేదు।

Verse 19

श्रीमुकुंद पदद्वंद्व पद्मामोदप्रमोदितम् । गंधांतरं न तद्घ्राणं परिजिघ्रत्यशीघ्रगम्

శ్రీ ముకుందుని పాదయుగళంలోని పద్మసుగంధానందంతో పరవశమైన అతని ఘ్రాణేంద్రియం మరే వాసన వెంబడి వేగంగా పరుగెత్తలేదు।

Verse 20

त्वगिंद्रियं मधुरिपोः परिस्पृश्य पदद्वयम् । सर्वस्पर्शसुखं प्राप तस्य भूजानिजन्मनः

మధురిపుని పాదయుగళాన్ని స్పర్శించడంతో అతని త్వగింద్రియానికి సమస్త స్పర్శసుఖం లభించింది; భూమిజుడైన అతనికి అందులోనే సంపూర్ణ తృప్తి కలిగింది।

Verse 21

शब्दादिविषयाधारं सारं दामोदरं परम् । ध्रुवेंद्रियाणि संप्राप्य कृतार्थान्यभवंस्तदा

శబ్దాది విషయాలకు ఆధారమైన, సారస్వరూపుడైన పరమ దామోదరుని చేరగానే ధ్రువుని ఇంద్రియాలు స్థిరమయ్యాయి; అప్పుడు అవి నిజంగా కృతార్థమయ్యాయి.

Verse 22

लुप्तानि सर्वतेजांसि तत्तपस्तपनोदये । चंद्रसूर्यानलर्क्षाणां प्रदीपित जगत्त्रये

అతని తపస్సు అనే దహించే సూర్యుడు ఉదయించగానే ఇతర అన్ని తేజస్సులు మసకబారాయి; చంద్రుడు, సూర్యుడు, అగ్ని, నక్షత్రాలు అన్నీ కలసి వెలిగించినట్లుగా త్రిలోకం ప్రకాశించింది.

Verse 23

इंद्र चंद्राग्नि वरुण समीरण धनाधिपाः । यम नैरृतमुख्याश्च जाताः स्वपदशंकिताः

ఇంద్రుడు, చంద్రుడు, అగ్ని, వరుణుడు, వాయువు, ధనాధిప కుబేరుడు, యముడు మరియు నైరృతాది దిక్పాలులు తమ తమ పదవులపై భయంతో ఆందోళన చెందారు.

Verse 24

वैमानिकास्तथाऽन्येपि वसुमुख्या दिवौकसः । ततो धुवात्समुत्त्रेसुः स्वाधिकारैधिताधयः

అప్పుడు వైమానిక దేవులు మరియు వసువుల మొదలైన ఇతర స్వర్గవాసులు తమ అధికారాలపై చింతతో మనస్సు మండుతూ ధ్రువుని వద్దనుండి లేచి వేగంగా బయలుదేరారు.

Verse 25

यत्र यत्र ध्रुवः पादं मिनोति पृथिवीतले । धरा तस्य भराक्रांता विनमेत्तत्र तत्र वै

ధ్రువుడు భూమి మీద ఎక్కడెక్కడ పాదం మోపాడో అక్కడక్కడ తపోబల భారంతో నలిగిన భూమి నిశ్చయంగా వంగిపోయేది.

Verse 26

अहो तदंगसंगीनि त्यक्त्वा जाड्यं जलान्यपि । रसवंति पदस्थानि स्फुरंत्यन्यत्र तद्भयात्

అహో! ఆయన అంగస్పర్శంతో జడమైన జలములు కూడ జడత్వాన్ని విడిచి ప్రసన్నమయ్యాయి. ఆయన పాదములు నిలిచిన చోట్లన్నీ రసవంతమై ప్రాణశక్తితో స్ఫురించెను; ఆయన తపస్తేజభయంతో ప్రవాహములు కంపించి ఇతరత్రా మళ్లినవి.

Verse 27

यावंति विष्वक्तेजांसि सिद्धरूपगुणानि च । नेत्रातिथीनि तावंति तत्तपस्तेजसाऽभवन्

దిక్కులన్నిటిలో ఉన్న ఎన్ని ప్రకాశమయమైన సిద్ధులు, సిద్ధరూపగుణాలు ఉన్నవో, అవన్నీ ఆ తపస్తేజస్సుతో వ్యక్తమై ‘నేత్రాలకు అతిథులు’గా—కళ్లముందు ప్రత్యక్షమయ్యాయి.

Verse 28

अहो निजगुणस्पर्शः सततं मातरिश्वना । दूरदेशांतरस्थोपि तत्त्वचो विषयीकृतः

అహో! తన స్వగుణస్పర్శంతో నిత్యం సంచరించే మాతరిశ్వన్ (వాయువు) దూరదేశాంతరాలలో తిరుగుతున్నా, తత్త్వనిష్ఠుడైన ఆయనచేత వశీకృతమై—ఆధీనవిషయమయ్యెను.

Verse 29

व्योम्नापि शब्दगुणिना ध्रुवाराधनबुद्धिना । शब्दजातस्त्वशेषोपि तत्कर्ण शरणीकृतः

శబ్దగుణముగల ఆకాశముకూడ, ధ్రువారాధనలో నిమగ్నమైన ఆయన బుద్ధివలన, సమస్త శబ్దసమూహమును ఆయన కర్ణశరణంగా చేసెను—అన్ని ధ్వనులు అక్కడే లీనమైనట్లయ్యెను.

Verse 30

आराधितोऽनुदिवसं सभूतैरपि पंचभिः । तप एव परं मेने गोविंदार्पित मानसः

పంచభూతములతో కూడిన సమస్త సత్త్వములచేత ప్రతిదినం ఆరాధింపబడినవాడైనప్పటికీ, గోవిందునకు అర్పితమైన మనస్సుతో ఆయన తపస్సునే పరమమని భావించెను—అదే శ్రేష్ఠ మార్గమని ఎంచెను.

Verse 31

कौस्तुभोद्भासितहृदः पीतकौशेयवाससः । ध्यानात्तेजोमयं विश्वं तेनैक्षि नृपसूनुना

కౌస్తుభమణి కాంతితో హృదయం ప్రకాశించినవాడై, పీత కౌశేయ వస్త్రాలు ధరించిన ఆ రాజకుమారుడు ధ్యానయోగం ద్వారా సమస్త విశ్వాన్ని తేజోమయంగా దర్శించాడు।

Verse 32

मरुत्वतातिमहती चिंताऽप्ता तत्तपोभयात् । मत्पदं चेदकांक्षिष्यदहरिष्यद्ध्रुवं धुवः

ఆ తపస్సు భయంతో మరుతుల మహాసమూహం ఆందోళనకు లోనైంది—‘ధ్రువుడు నా పదాన్ని కోరితే, నిశ్చయంగా దానిని హరించేస్తాడు।’

Verse 33

समर्थस्त्वप्सरोवर्गो नियंतुं यमिनां यमान् । स तु यूनि प्रभवति नात्र बाले करोमि किम्

‘అప్సరసల సమూహం యతుల నియమాలను కూడా కట్టడి చేయగలదు; కానీ అది యువకులపైనే ప్రభావం చూపుతుంది. ఇక్కడ ఈ బాలుడు అస్పృశ్యుడై ఉన్నాడు—నేనేం చేయగలను?’

Verse 34

तपस्विनां तपो हंतुं द्वौ मत्साहाय्यकारिणौ । कामक्रौधौ न तावस्मिन्प्रभवेतां शिशौ ध्रुवे

‘తపస్వుల తపస్సును నాశనం చేయడానికి నాకు ఇద్దరు సహాయకులు—కామం, క్రోధం; కానీ ఆ ఇద్దరూ ఆ బాలుడు ధ్రువునిపై ప్రభావం చూపలేరు।’

Verse 35

एक एव किलोपायो बाले मे प्रभविष्यति । भूतालिं भीषणाकारां प्रहिणोमीह तद्भिये

‘ఈ బాలుడిపై నాకు పనిచేసే ఒక్క మార్గమే ఉంది—అతన్ని భయపెట్టేందుకు భయంకరాకార భూతగణాన్ని ఇక్కడికి పంపుతాను।’

Verse 36

बालत्वाद्भीषितो भूतैस्तपस्त्यक्ष्यत्यसौ ध्रुवम् । इति निश्चित्य भूतालिं प्रेषयामास वासवः

“ఇతడు బాలుడు; భూతాల భయంతో నిశ్చయంగా తపస్సును విడిచిపెడతాడు” అని నిర్ణయించి వాసవుడు (ఇంద్రుడు) భూతగణాల సమూహాన్ని అతనిపైకి పంపెను।

Verse 37

भल्लूकाकारसर्वांग उष्ट्रलंबशिरोधरः । कश्चिद्दुर्दर्शदशनस्त्वभ्यधावत्तमर्भकम्

ఒక భూతానికి ఎలుగుబంటి ఆకారమైన శరీరం, ఒంటెవలె పొడవుగా వేలాడే తల; చూడలేనంత భయంకరమైన దంతాలతో అది ఆ బాలునిపైకి దూసుకొచ్చెను।

Verse 38

तं व्याघ्रवदनः कश्चिद्व्यादाय विकटाननम् । द्विपोच्च देहसंस्थानो मुहुर्गर्जन्समभ्यगात्

మరొక భూతం పులి ముఖంతో, వికటమైన నోరు విప్పి; ఏనుగువంటి దేహాకారంతో మళ్లీ మళ్లీ గర్జిస్తూ అతని వైపు ముందుకు వచ్చెను।

Verse 39

रयात्तु मांसकं भुंजन्कश्चिद्विकटदंष्ट्रकः । रोषात्तमभिदुद्राव दृष्ट्वा संतर्जयन्निव

మరొక భూతం వికట దంతాలతో, వేగంగా మాంసాన్ని భుజిస్తూ; అతనిని చూసి కోపంతో బెదిరిస్తున్నట్టుగా అతనిపైకి దూసుకొచ్చెను।

Verse 40

अतितीक्ष्णैर्विषाणाग्रैस्तटानुच्चान्विदारयन् । खुराग्रैर्दलयन्भूमिं महोक्षोऽभिजगर्जतम्

అత్యంత పదునైన కొమ్ముల అగ్రాలతో ఎత్తైన ఒడ్డులను చీల్చుతూ, ఖురాల అగ్రాలతో భూమిని దళయిస్తూ ఒక మహావృషభం ఘోరంగా గర్జిస్తూ ముందుకు దూసుకొచ్చెను।

Verse 41

कश्चिद्धि पन्नगी भूय फटाटोपभयानकः । अतिलोलद्विरसनः पुस्फूर्जनिकषाचितम्

మరొకటి పన్నగీ-రూపిణిగా ప్రత్యక్షమైంది—ఫణపు ఫట్కారంతో భయంకరంగా; అత్యంత చంచలమైన రెండు నాలుకలతో ఫుసఫుసలాడుతూ అతనిని భయపెట్టసాగింది।

Verse 42

कश्चिच्च महिषाकारः क्षिपञ्शृंगाग्रतो गिरोन् । लांगूलताडितधरः श्वसन्वेगात्तमाप्तवान्

మరొకటి మహిషాకారంగా—కొమ్ముల అగ్రాలతో పర్వతాలను విసిరివేస్తూ; తోకతో నేలను తడిమి, బలమైన ఊపిరి వేగంతో ఫుసఫుసలాడుతూ అతని వద్దకు చేరింది।

Verse 43

कश्चिद्दावानलालीढ खर्जूरद्रुमसन्निभम् । बिभ्रदूरुद्वयंभूतो व्यात्तास्यस्तमभीषयत्

మరొకటి అడవిదావానలంతో కాలిన ఖర్జూరవృక్షంలా; రెండు మహా తొడలతో భూతంగా మారి, నోరు విప్పి అతనిని భయపెట్టసాగింది।

Verse 44

मौलिजैरभ्रसंघर्षं कुर्वन्दीर्घकृशोदरः । निमग्नपिंगनयनः कश्चिद्भीषयति स्म तम्

మరొకటి దీర్ఘకృశోదరంగా—తల అలంకారాలతో మేఘాలను రాపిడి చేస్తూ; లోపలికి దిగిన పింగళ నేత్రాలతో అతనిని పదేపదే భయపెట్టింది।

Verse 45

कृपाणपाणिर्भग्नास्यो वामहस्तकपालधृत् । प्रचंडं क्ष्वेडयन्कश्चिदभ्यधावत्तमर्भकम्

మరొకటి చేతిలో కృపాణం, వికృత ముఖంతో; ఎడమచేతిలో కపాలం ధరించి, భీకరంగా గర్జిస్తూ ఆ బాలునిపై దూసుకొచ్చింది।

Verse 46

विशाल सालमादाय कुर्वन्किल किलारवम् । कश्चित्तमभितो याति कालो दंडधरो यथा

ఒక పెద్ద సాల వృక్షాన్ని చేతిలో పట్టుకుని, భయంకరమైన శబ్దాలు చేస్తూ, దండధారుడైన యముని వలె ఒకడు అతని వైపు వచ్చాడు.

Verse 47

तमः संकेतसदनं व्याघ्रं वै वदनं महत् । कृतांतकं दराकारं बिभ्रत्कश्चित्तमभ्यगात्

చీకటికి నిలయమైన వాని వలె, పెద్ద పులి ముఖము కలిగి, యముని వలె భయంకరమైన రూపమును ధరించి ఒకడు అతనిని సమీపించెను.

Verse 48

उलूकाकारतां धृत्वा फूत्कारैरतिदारुणैः । हृदयाकंपनैः कश्चिद्भीषयामास तं ध्रुवम्

గుడ్లగూబ రూపాన్ని ధరించి, గుండెలు అదిరేలా భయంకరమైన ఱొప్పులతో ఒకడు అతనిని మిక్కిలి భయపెట్టెను.

Verse 49

यक्षिणी काचिदानीय रुदंतं कस्यचिच्छिशुम् । अपिबद्रुधिरं कोष्ठाच्चखादास्थि मृणालवत्

ఒక యక్షిణి ఎవరిదో ఏడుస్తున్న శిశువును తీసుకొని వచ్చి, ఆ శిశువు పొట్ట నుండి రక్తాన్ని త్రాగి, ఎముకలను తామర తూడుల వలె నమిలివేసెను.

Verse 50

पिपासिताद्य रुधिरं तेपि पास्याम्यहं धुव । यथास्य बालस्य तथा चर्वित्वास्थीनि वादिनी

'నేను ఈనాడు దాహంతో ఉన్నాను, నిశ్చయముగా నీ రక్తాన్ని కూడా త్రాగెదను. ఈ బాలుని ఎముకలను నమిలినట్లే, నీ ఎముకలను కూడా నమిలివేసెదను' అని ఆమె పలికెను.

Verse 51

अनीय तृणदारूणि परिस्तीर्य समंततः । दावाग्निं ज्वालयामास काचिद्वात्याविवर्धितम्

అప్పుడు మరొకటి గడ్డి, కట్టెల ముక్కలను చుట్టూ పరచి, వాత్యచే ఉద్ధృతమైన దావాగ్నిని ప్రజ్వలింపజేసింది।

Verse 52

वेताली रूपमास्थाय भंक्त्वा काचित्तरून्गिरीन् । रुरोध गगनाध्वानं कंपयंती च तं भृशम्

తర్వాత మరొకటి వేతాళీ రూపం ధరించి చెట్లను, పర్వతాలనుకూడా విరిచివేసి, ఆకాశమార్గాన్ని అడ్డగించి దానిని బలంగా కంపింపజేసింది।

Verse 53

अन्या सुनीतिरूपेण तमभिप्रेक्ष्य दूरतः । रुरोदातीवदुःखार्ता वक्षोघातं मुहुर्मुहुः

ఇంకొకటి ‘సునీతి’ రూపంతో అతనిని దూరం నుంచి చూసి, దుఃఖార్తురాలిలా విలపిస్తూ మళ్లీ మళ్లీ తన వక్షస్థలాన్ని కొట్టుకుంది।

Verse 54

उवाच च वचश्चाटु बहुमाया विनिर्मितम् । कारुण्यपूर्ण वात्सल्यमतीवातन्वती सती

ఆ సతి అనేక మాయలచే నిర్మితమైన మధురమైన, లాలనభరితమైన మాటలు పలికింది; కరుణా-వాత్సల్యభావాన్ని అత్యంతంగా విస్తరింపజేసింది।

Verse 55

त्वदेकशरणां वत्स बत मृत्युर्जिघांसति । रक्षरक्ष गतासुं मां शरणागतवत्सल

“వత్సా! నేను నీ ఒక్క శరణమే; అయ్యో, మృత్యువు నన్ను చంపదలచింది. రక్షించు, రక్షించు; నేను ప్రాణం లేనట్టున్నాను. శరణాగతవత్సలుడా!”

Verse 56

प्रतिग्रामं प्रतिपुरं प्रत्यध्वं प्रतिकाननम् । प्रत्याश्रमं प्रतिगिरिं श्रांता त्वद्वीक्षणातुरा

గ్రామం గ్రామం, నగరం నగరం, ప్రతి మార్గం ప్రతి అరణ్యం దాటి; ఆశ్రమం ఆశ్రమం, పర్వతం పర్వతం నేను తిరిగాను. నీ దర్శనాకాంక్షతోనే నేను శ్రాంతురాలిని, వ్యాకులురాలిని అయ్యాను.

Verse 57

यदा प्रभृति रे बाल निरगात्तपसे भवान् । तदेव दिनमारभ्य निर्गताऽहं त्वदीक्षणे

ఓ బాలా, నీవు తపస్సుకు బయలుదేరిన దినం నుంచే, అదే రోజు మొదలుకొని నేనూ బయలుదేరాను—కేవలం నీ దర్శనం కోసమే.

Verse 58

तैस्तैः सपत्नीदुर्वाक्यैर्दुनोपि त्वं यथार्भक । तथाऽहमपि दूनास्मि नितरां तद्वचोऽग्निना

సపత్నుల కఠిన వాక్యాలతో నీవు చిన్నబిడ్డలా బాధపడినట్లే, నేనూ ఆ వాక్యాగ్నితో మరింతగా దగ్ధమవుతున్నాను.

Verse 59

न निद्रामि न जागर्मि नाश्नामि न पिबाम्यहम् । ध्यायामि केवलं त्वाऽहं योगिनीव वियोगिनी

నేను నిద్రపోను, నిజంగా మేల్కొనను; తినను, త్రాగను. నేను కేవలం నిన్నే ధ్యానిస్తాను—యోగినిలా, కాని వియోగంతో బాధపడే వియోగినిలా.

Verse 60

निद्रादरिद्रनयना स्वप्नेपि न तवाननम् । आनंदि सर्वथा यन्मे मंदभाग्या विलोकये

నా కళ్ళు నిద్రలేని దారిద్ర్యంతో ఉన్నాయి; స్వప్నంలో కూడా నీ ముఖం కనిపించదు. అయినా ఏ విధంగానైనా నీ దర్శనం కలిగితే, నేను—మందభాగ్యురాలిని—ఆనందంతో నిండిపోతాను.

Verse 61

त्वदाननप्रतिनिधिर्विधुर्विधुरया मया । उदित्वरोपिनालोकि तापं वै त्यक्तुकामया

విరహవేదనతో వ్యాకులమైన నేను, నీ ముఖానికి ప్రతిరూపమైన చంద్రుడు ఉదయించగా చూచి, దహించే శోకాన్ని విడిచిపెట్టాలని కోరితిని।

Verse 62

त्वदालापसमालापं कलयन्किलकाकलीम् । कोकिलोपि मयाकर्णि नालकाकीर्णकर्णया

నీ మాటల ప్రతిధ్వనిలా అనిపించే కోకిల మధుర కూయింపునూ నేను సరిగా వినలేకపోయాను; నా చెవులు విలాపంతోనే నిండిపోయాయి।

Verse 63

त्वदंगसंगमधुरो ध्रुवधूपितयामया । नानिलोपि मयालिंगि क्वचिद्विश्रांतया भृशम्

నీ అంగస్పర్శ మిళితమై మధురంగా అనిపించే గాలికూడా నన్ను ఆలింగనం చేయలేదు; నేను ఎక్కడో అత్యంత అలసటతో విశ్రాంతిగా పడుకున్నా।

Verse 64

के देशाः काश्च सरितः के शैलास्त्वत्कृते ध्रुव । मया चरणचारिण्या राजपत्न्या न लंघिताः

హే ధ్రువా! నీకోసం ఏ దేశాలు, ఏ నదులు, ఏ పర్వతాలు నేను—రాజపత్నినైనా—కాలినడకన దాటలేదు?

Verse 65

अध्रुवं सर्वमेवैतत्पश्यंत्यंधीकृतास्म्यहम् । धात्रीं त्रायस्व मां पुत्र प्राप्य त्वंमेंऽधयष्टिताम्

ఇదంతా అనిత్యమని చూస్తూ చూస్తూ నేను যেন అంధురాలినయ్యాను. హే పుత్రా! నీ తల్లిని రక్షించు; నీవు నన్ను ఈ దీన, అసహాయ స్థితిలో కనుగొన్నావు।

Verse 66

मृदुलानि तवांगानि क्वेमानि क्व तपस्त्विदम् । परुषं पुरुषैः साध्यं परुषांगैर्नरर्षभ

నీ అవయవాలు ఎంతో కోమలమైనవి—ఈ ఘోర తపస్సుతో వాటికి ఏమి సంబంధం? ఓ నరశ్రేష్ఠా, కఠిన తపస్సు కఠిన దేహమున్న దృఢ పురుషులచేతనే సాధ్యము.

Verse 67

अनेन तपसा वत्स त्वयाऽप्यं किमनेनसा । धराधीशतनूजत्वादधिकं तद्वदाधुना

వత్సా, ఈ తపస్సుతో నీవు ఏమి పొందగలవు? నీవు భూధిపతి కుమారుడవు—రాజ్యసంపదకన్నా ఎక్కువగా ఇప్పుడు ఏమి కోరుతున్నావో చెప్పు.

Verse 68

अनेन वयसा बाल खेलनीयं त्वयाऽनिशम् । बालक्रीडनकैरन्यैः सवयः शिशुभिः समम्

బాలా, ఈ వయసులో నీవు ఎల్లప్పుడూ ఆడుకోవాలి—నీ వయసు పిల్లలతో కలిసి, ఆటలు-బొమ్మలతో ఆనందించాలి.

Verse 69

ततः कौमारमासाद्य वयोऽभिध्यानशीलिना । भवता सर्वविद्यानां भाव्यं वै पारदृश्वना

తర్వాత యౌవనాన్ని పొందినపుడు నీవు అధ్యయనం, ధ్యానంలో నిమగ్నుడవాలి; ఓ దూరదర్శీ, నీవు సమస్త విద్యల జ్ఞాతవై కావలెను.

Verse 70

वयोथ चतुरं प्राप्य योषास्रक्चंदनादिकान् । निर्वेक्ष्यसि बहून्भोगानिंद्रियार्थान्कृतार्थयन्

ఆపై యౌవనోత్తమ వయస్సును పొందినప్పుడు నీవు స్త్రీలు, పుష్పమాలలు, చందనం మొదలైనవి మరియు ఇంద్రియార్థమైన అనేక భోగాలను అనుభవించి తృప్తి పొందుతావు.

Verse 71

उत्पाद्याथ बहून्पुत्रान्गुणिनो धर्मवत्सलान् । परिसंक्रामितश्रीकस्तेष्वथो त्वं तपश्चर

అప్పుడు నీవు అనేక గుణవంతులైన, ధర్మానురాగులైన కుమారులను కనిగి, నీ శ్రీ-సంపదను వారికి అప్పగించి, ఆపై తపస్సు చేయుము।

Verse 72

इदानीमेव तपसि बाल्ये वयसि कः श्रमः । पादांगुष्ठकरीषाग्निः कदा मौलिमवाप्स्यति

ఇప్పుడే బాల్యవయసులో తపస్సు చేస్తే శ్రమ ఏముంది? పాదాంగుష్ఠమున గోమయాగ్ని ఎప్పుడైనా శిరోమౌలిని చేరగలదా?

Verse 73

विपक्षपरिभूतेन हृतमानेन केनचित् । परिभ्रष्टश्रिया वापि तप्तव्यं तेषु को भवान्

శత్రువులచే అవమానింపబడి, ఎవరో గౌరవం హరించగా, లేదా శ్రీ-సంపద నుండి పతితుడై—అటువారే తపస్సు చేయవలెను; నీవు వారిలో ఎవరు?

Verse 74

हृतमानेन तप्तव्यं निशम्येति वचो ध्रुवः । दीर्घमुष्णं हि निःश्वस्य पुनर्दध्यौ हरिं हृदि

‘మానం హరించబడినప్పుడు తపస్సు చేయాలి’ అనే మాట విని ధ్రువుడు దీర్ఘంగా, వేడిగా నిట్టూర్చి, మళ్లీ హృదయంలో హరిని ధ్యానించాడు।

Verse 75

जनयित्रीमनाभाष्य भूतभीतिं विहाय च । ध्रुवोऽच्युतध्यानपरः पुनरेव बभूव ह

తల్లితో మాటాడక, ప్రాణిభయాన్ని విడిచిపెట్టి, ధ్రువుడు మళ్లీ అచ్యుతుని ధ్యానంలో పూర్తిగా లీనుడయ్యాడు।

Verse 76

सापि भूतावली भीतिंबहुभीषणभूषणा । दर्शयंती तमभितोऽद्राक्षीच्चक्रं सुदर्शनम्

ఆ భూతగణమూ—అనేక భయంకర ఆభరణాలతో అలంకృతమై—అతని చుట్టూ భయాన్ని చూపిస్తూ, అతన్ని ఆవరించిన సుదర్శన చక్రాన్ని దర్శించింది।

Verse 77

परितः परिवेषाभं सूर्यस्योच्चैः स्फुरत्प्रभम् । रक्षणाय च रक्षोभ्यस्तस्याधोक्षज निर्मितम्

అది చుట్టూరా సూర్యుని ప్రభామండలంలా ప్రకాశించి, మహత్తర తేజస్సుతో మెరుస్తూ ఉండెను; రాక్షసుల నుండి రక్షణకై అదోక్షజుడే దానిని నిర్మించాడు।

Verse 78

भूतावली तमालोक्य स्फुरच्चक्रसुदर्शनम् । ज्वालामालाकुलं तीव्रं रक्षंतं परितो ध्रुवम्

జ్వాలామాలలతో నిండిన, ఉగ్రంగా మెరుస్తున్న సుదర్శన చక్రం ధ్రువుని చుట్టూ అచంచలంగా రక్షిస్తున్నదని చూసి భూతగణం భయాక్రాంతమైంది।

Verse 79

अतीव निष्कंपहृदं गोविदार्पितचेतसम् । तपोंकुरमिवोद्भिद्य मेदिनीं समुदित्वरम्

హృదయం పూర్తిగా అచంచలమై, మనస్సు గోవిందునకు అర్పించిన ధ్రువుడు, తపస్సు అంకురంలా భూమిని చీల్చుకుంటూ పైకి లేచాడు।

Verse 80

सापि प्रत्युतभीतातं ध्रुवं ध्रुवविनिश्चयम् । नमस्कृत्य यथायातं याताव्यर्थमनोरथा

ఆమె కూడా ఇప్పుడు భయపడుతూ, ధృఢనిశ్చయుడైన ధ్రువునికి నమస్కరించి, వచ్చిన దారినే తిరిగి వెళ్లిపోయింది; ఆమె ఆశలు వ్యర్థమయ్యాయి।

Verse 81

गर्जत्कादंबिनीजालं व्योम्नि वै व्याकुलं यथा । वृथा भवति संप्राप्य मनागनिललोलताम्

ఆకాశంలో గర్జించే మేఘసమూహం స్వల్ప వాయు-చలనం తాకగానే వ్యాకులమై చెదిరి వ్యర్థమయ్యేలా, వారి కలత కూడా ఫలించక వృథా అయింది।

Verse 82

अथ जंभारिणा सार्धं भीताः सर्वे दिवौकसः । संमंत्र्य त्वरिता जग्मुर्ब्रह्माणं शरणं द्विज

అప్పుడు జంభారి (ఇంద్రుడు)తో కలిసి భయపడిన దేవతలందరూ పరస్పరం మంత్రించి త్వరగా బ్రహ్మదేవుని శరణు కోరుతూ వెళ్లారు, ఓ ద్విజా।

Verse 83

नत्वा विज्ञापयामासुः परिष्टुत्या पितामहम् । वच्रोऽवसरमालोक्य पृष्टागमनकारणाः

వారు నమస్కరించి స్తోత్రాలతో పితామహ బ్రహ్మదేవునికి వినతిపెట్టారు; మాట చెప్పడానికి తగిన సమయం చూసి, వారి రాకకు కారణం అడగబడింది।

Verse 84

देवा ऊचुः । धातरुत्तानपादस्य तनयेन सुवर्चसा । तपता तापिताः सर्वे त्रिलोकी तलवासिनः

దేవులు పలికారు—హే ధాతా! ఉత్తానపాదుని తేజోవంతుడైన కుమారుని తపస్సు తాపంతో త్రిలోకములలోని సమస్త లోకవాసులు దహించబడుతున్నారు।

Verse 85

सम्यक्संविद्महे तात धुवस्य न मनीषितम् । पदं परिजिहीर्षुः स कस्यास्मासु महातपाः

తాతా! ధ్రువుని మనస్సులోని ఉద్దేశం మాకు సరిగా తెలియదు. ఆ మహాతపస్వి ఒక ‘పదం’ను హరించాలనుకుంటున్నాడు—మాలో ఎవరి పదాన్ని తీసుకోవాలని భావిస్తున్నాడు?

Verse 86

इति विज्ञापितो देवैर्विहस्य चतुराननः । प्रत्युवाचाथ तान्सर्वान्ध्रुवतो भीतमानसान्

దేవతలు ఇలా వినయంగా నివేదించగా చతుర్ముఖ బ్రహ్మ చిరునవ్వు నవ్వి, ధ్రువుని కారణంగా భయకంపిత మనస్సులతో ఉన్న వారందరికీ ప్రత్యుత్తరం చెప్పెను।

Verse 87

ब्रह्मोवाच । न भेतव्यं सुरास्तस्माद्ध्रुवाद्ध्रुवपदैषिणः । व्रजंतु विज्वराः सर्वे न स वः पदमिच्छति

బ్రహ్ముడు పలికెను—హే ధ్రువపదాన్ని కోరే దేవతలారా, ఆ ధ్రువుని భయపడకండి. మీరందరూ వ్యథలేకుండా వెళ్లండి; అతడు మీ పదవులను కోరడు।

Verse 88

न तस्माद्भगवद्भक्ताद्भेतव्यं केनचित्क्वचित् । निश्चितं विष्णुभक्ता ये न ते स्युः परतापिनः

భగవంతుని భక్తుని ఎక్కడైనా, ఎవరివల్లైనా, భయపడకూడదు. నిశ్చయం—విష్ణుభక్తులు ఇతరులను బాధించువారు కారు।

Verse 89

आराध्य विष्णुं देवेशं लब्ध्वा तस्मात्स्वकांक्षितम् । भवतामपि सर्वेषां पदानि स्थिरयिष्यति

దేవేశుడైన విష్ణువును ఆరాధించి, ఆయన నుండి తనకు కావలసిన వరం పొందిన ధ్రువుడు, మీ అందరి పదవులను కూడా స్థిరపరచును।

Verse 90

निशम्येति च गीर्वाणाः प्रणीतं ब्रह्मणो वचः । प्रणिपत्य स्वधिष्ण्यानि प्रहृष्टाः परिवव्रजुः

బ్రహ్ముని సునీతమైన వాక్యాలను విని దేవతలు నమస్కరించి, హర్షంతో తమ తమ ధామాలకు బయలుదేరిరి।

Verse 91

अथ नारायणो देवस्तं दृष्ट्वा दृढमानसम् । अनन्यशरणं बालं गत्वा तार्क्ष्यरथोऽब्रवीत्

అప్పుడు దేవనారాయణుడు ఆ బాలుడు దృఢమనస్సుతో, తననే ఏకశరణంగా ఆశ్రయించినవాడని చూసి, గరుడరథారూఢుడై అతని వద్దకు వెళ్లి పలికెను।

Verse 92

श्रीविष्णुरुवाच । प्रसन्नोस्मि महाभाग वरं वरय सुव्रत । तपसोऽस्मान्निवर्तस्व चिरं खिन्नोसि बालक

శ్రీవిష్ణువు పలికెను—హే మహాభాగ! నేను ప్రసన్నుడను. హే సువ్రత! వరం కోరుకో. ఇప్పుడు ఈ తపస్సు నుండి విరమించు; హే బాలకా, నీవు దీర్ఘకాలంగా శ్రమించితివి।

Verse 93

वचोऽमृतं समाकर्ण्य पर्युन्मील्य विलोचने । इंद्रनीलमणिज्योतिः पटलीं पर्यलोकयत्

ఆ అమృతసమానమైన వాక్యాలను విని అతడు కన్నులు తెరిచి, ఇంద్రనీలమణి కాంతివలె ప్రకాశించే జ్యోతిపటలాన్ని దర్శించాడు।

Verse 94

प्रत्यग्रविकसन्नीलोत्पलानां निकुरंबकैः । प्रोत्फुल्लितां समंताच्च रोदसी सरसीमिव

తాజాగా వికసించిన నీలకమల గుచ్ఛాలతో అన్ని వైపులా పుష్పితమై, ద్యావాభూములు సరస్సులా ప్రకాశించాయి।

Verse 95

लक्ष्मीदेवीकटाक्षोघैः कटाक्षितमिवाखिलम् । धुवस्तदानिरैक्षिष्ट द्यावाभूम्योर्यदंतरम्

అప్పుడు ధ్రువుడు ఆకాశభూముల మధ్యనున్న సమస్తాన్ని, లక్ష్మీదేవి కృపాకటాక్ష ప్రవాహాలు అంతటా తాకినట్లుగా దర్శించాడు।

Verse 96

प्रोद्यत्कादंबिनीमध्य विद्युद्दामसमानरुक् । पुरः पीतांबरः कृष्णस्तेन नेत्रातिथीकृतः

ఉదయమవుతున్న మేఘసమూహమధ్య విద్యుద్దామంలా ప్రకాశిస్తూ, పీతాంబరధారి శ్రీకృష్ణుడు అతని ముందర ప్రత్యక్షమై ధ్రువుని నేత్రాలకు పావన అతిథిగా నిలిచెను।

Verse 97

नभो निकष पाषाणो मेरुकांचन रेखितः । यथातथा ध्रुवेणैक्षि तदा गरुडवाहनः

ఆకాశంలా విశాలంగా—నికషపాషాణంపై మేరువు స్వర్ణరేఖలు చెక్కినట్లుగా—అలా ధ్రువుడు ఆ సమయంలో గరుడవాహనుడైన ప్రభువును దర్శించాడు।

Verse 98

सुनीलगगनं यद्वद्भूषितं तु कलावता । पीतेन वाससा युक्तं स ददर्श हरिं तदा

గాఢ నీలాకాశం చంద్రకళతో అలంకృతమయ్యే విధంగా, అలాగే ధ్రువుడు ఆ సమయంలో పీతవస్త్రధారి హరిని దర్శించాడు—ఆయన సన్నిధి జగత్తును శోభింపజేసెను।

Verse 99

दंडवत्प्रणिपत्याथ परितः परिलुठ्य च । रुरोद दृष्ट्वेव चिरं पितरं दुःखितः शिशुः

అతడు దండవత్ ప్రణమించి, చుట్టూ గోర్లాడుతూ, ఏడ్చెను—చాలాకాలం తరువాత తండ్రిని చూసిన దుఃఖిత శిశువులా।

Verse 100

नारदेन सनंदेन सनकेन सुसंस्तुतः । अन्यैः सनत्कुमाराद्यैर्योगिभिर्योगिनां वरः

యోగులలో శ్రేష్ఠుడైన ఆ ధ్రువుడు నారదుడు, సనందనుడు, సనకుడు, అలాగే సనత్కుమారాది ఇతర మహాయోగులచే విశేషంగా స్తుతింపబడెను।

Verse 103

स्पर्शनाद्देवदेवस्य सुसंस्कृतमयी शुभा । वाणी प्रवृत्ता तस्यास्यात्तुष्टावाथ ध्रुवो हरिम्

దేవదేవుని స్పర్శవలన అతని నోటిలో శుభమయమైన, సుసంస్కృతమైన వాక్కు ఉద్భవించింది; అప్పుడు ధ్రువుడు హరిని స్తుతించసాగెను।